Sarga 9
ऋश्यशृङ्गानयनकथा — The Account of Bringing Ṛśyaśṛṅga (and the Remedy for Drought)
बालकाण्ड
ఈ తొమ్మిదవ సర్గలో సూతుడు సుమంత్రుడు ఏకాంతంగా మహారాజు దశరథునికి ఒక ప్రాచీన దృష్టాంతాన్ని తెలియజేస్తాడు; అది బ్రాహ్మణోపదేశ పరంపరలో వినబడిన పవిత్ర కథనమని చెప్పబడుతుంది. ఈ దృష్టాంతం సనత్కుమారుడు మునిసభలో రాజసంతానప్రాప్తి విషయమై చేసిన పూర్వ ఉపదేశానికి సంబంధించినదిగా పేర్కొనబడుతుంది. అందులో విభాండకుని ఆశ్రమంలో ఋశ్యశృంగుని ఏకాంత పెంపకం, కఠిన బ్రహ్మచర్యం, నియమసేవలు మరియు యజ్ఞాచరణలు వివరించబడతాయి. ఇదే సమయంలో అంగదేశంలో రాజు రోమపాదుడు ధర్మాచారభంగం చేయడంతో ఘోర అనావృష్టి, దుర్భిక్షం కలుగుతాయి. అతడు పండిత బ్రాహ్మణులను ప్రాయశ్చిత్తం, నియమాచరణ మార్గం ఏమిటని అడుగుతాడు. వారు—ఋశ్యశృంగుని గౌరవంతో తీసుకువచ్చి, శాంతాను విధివిధానంగా వివాహార్థం అర్పించాలి; అప్పుడు వర్షాలు కురిసి ప్రజావృద్ధి కలుగుతుందని ఉపదేశిస్తారు. మంత్రులు మొదట ఋషి తపోబలానికి భయపడి అపవాదభయంతో షరతులు ఆలోచించి, తరువాత సాధ్యమైన ఉపాయాన్ని సూచిస్తారు. చివరికి గణికలు మధ్యస్థులై ఋశ్యశృంగుని తీసుకువస్తారు; ఆయన రాగానే వర్షాలు తిరిగి వస్తాయి, శాంతా వివాహం జరుగుతుంది, ఋషి సంతానప్రదాతగా కీర్తి పొందుతాడు. ఇది విని దశరథుడు ఆనందించి, ఋశ్యశృంగుని తీసుకురావు విధానాన్ని మరింత వివరంగా చెప్పమని సుమంత్రుని కోరుతాడు; ఈ దృష్టాంతం తన వంశవృద్ధి సంకల్పానికి కూడా అనుసంధానమై ఉందని భావిస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
एतच्छ्रुत्वा रहस्सूतो राजानमिदमब्रवीत्।ऋत्विग्भिरुपदिष्टोऽयं पुरावृत्तो मया श्रुत:।।।।
ఇది విని సూతుడు రహస్యముగా రాజునితో ఇలా పలికెను—“ఈ ఉపాయం పూర్వమున కూడా ఋత్వికులు ఉపదేశించినదే; దీనికి సంబంధించిన ప్రాచీన వృత్తాంతమును నేను విన్నాను।”
Verse 2
सनत्कुमारो भगवान्पूर्वं कथितवान्कथाम्।ऋषीणां सन्निधौ राजन् तव पुत्रागमं प्रति।।।।
హే రాజా, భగవాన్ సనత్కుమారుడు పూర్వమే ఋషుల సమక్షంలో నీకు పుత్రప్రాప్తి విషయమైన ఈ కథను వివరించెను।
Verse 3
काश्यपस्यतु पुत्रोऽस्ति विभण्डक इति श्रुत:।ऋष्यशृङ्ग इति ख्यातस्तस्य पुत्रो भविष्यति।।।।
కాశ్యపునికి విభాండకుడు అనే కుమారుడు ఉన్నాడని ప్రసిద్ధి; అతనికి ఋశ్యశృంగుడు అనే పేరుతో లోకంలో ఖ్యాతి పొందిన కుమారుడు జన్మించనున్నాడని చెప్పబడెను।
Verse 4
स वने नित्यसंवृद्धो मुनिर्वनचरस्सदा ।नान्यं जानाति विप्रेन्द्रो नित्यं पित्रनुवर्तनात् ।।।।
ఆ ముని అరణ్యంలోనే నిత్యం పెరిగి, ఎల్లప్పుడూ వనచారిగా ఉండెను; తండ్రిని నిత్యం అనుసరించుట వలన ఆ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడు ఇతరులను ఎరుగలేదు।
Verse 5
द्वैविध्यं ब्रह्मचर्यस्य भविष्यति महात्मन:।लोकेषु प्रथितं राजन्विप्रैश्च कथितं सदा।।।।
హే రాజా, ఆ మహాత్ముని బ్రహ్మచర్యం ద్వివిధంగా ఉండును; అది లోకములలో ప్రసిద్ధమై, పండిత బ్రాహ్మణులచే ఎల్లప్పుడూ చెప్పబడును।
Verse 6
तस्यैवं वर्तमानस्य कालस्समभिवर्तत ।अग्निं शुश्रूषमाणस्य पितरं च यशस्विनम्।।।।
అలా జీవించుచుండగా అతనికి కాలము గడిచెను; అతడు పవిత్ర అగ్నిని శుశ్రూషించుచు, యశస్వి తండ్రిని కూడ భక్తితో పరిచర్య చేసెను।
Verse 7
एतस्मिन्नेव काले तु रोमपाद: प्रतापवान्।अङ्गेषु प्रथितो राजा भविष्यति महाबल:।। ।।
అదే కాలమున అంగదేశమున ప్రసిద్ధుడైన ప్రతాపవంతుడు, మహాబలుడు రాజా రోమపాదుడు అక్కడ రాజ్యము పాలించుచుండెను।
Verse 8
तस्य व्यतिक्रमाद्राज्ञो भविष्यति सुदारुणा ।अनावृष्टिस्सुघोरा वै सर्वभूतभयावहा ।।।।
ఆ రాజుని అతిక్రమమువలన అత్యంత దారుణమైన, ఘోరమైన అనావృష్టి కలిగెను; అది సమస్త జీవులకు భయమును కలిగించెను।
Verse 9
अनावृष्ट्यां तु वृत्तायां राजा दु:खसमन्वित:।ब्राह्मणान्श्रुतवृद्धांश्च समानीय प्रवक्ष्यति।। ।।
అనావృష్టి (కరువు) వచ్చినప్పుడు రాజు దుఃఖంతో వ్యాకులుడై, బ్రాహ్మణులను మరియు శ్రుతి-విద్యతో వృద్ధులైన పూజ్య పెద్దలను పిలిపించి, సలహా కోరుతూ వారితో మాటలాడుతాడు।
Verse 10
भवन्तश्श्रुतधर्माणो लोकचारित्रवेदिन: ।समादिशन्तु नियमं प्रायश्चित्तं यथा भवेत् ।।।।
మీరు శాస్త్రోక్త ధర్మమును వినినవారు, లోకాచారమును తెలిసినవారు. దయచేసి ప్రాయశ్చిత్తము సిద్ధించునట్లు తగిన నియమమును ఆజ్ఞాపించండి।
Verse 11
वक्ष्यन्ति ते महीपालं ब्राह्मणा वेदपारगा:।विभण्डकसुतं राजन्सर्वोपायैरिहानय।।।।
అప్పుడు వేదపారంగతులైన బ్రాహ్మణులు రాజునితో పలికిరి—“హే మహీపాల, హే రాజన్! విభాండకుని కుమారుడైన ఋష్యశృంగుని సమస్త ఉపాయములతో ఇక్కడికి తీసికొనిరా।”
Verse 12
आनाय्य च महीपाल ऋश्यशृङ्गं सुसत्कृतम्।प्रयच्छ कन्यां शान्तां वै विधिना सुसमाहित: ।।।।
హే మహీపాలా! ఋశ్యశృంగుని ఇక్కడికి రప్పించి సముచితంగా సత్కరించి, విధివిధానాలతో, సంపూర్ణ భక్తి-సంయమాలతో నీ కుమార్తె శాంతను ఆయనకు వివాహార్థం సమర్పించుము।
Verse 13
तेषां तु वचनं श्रुत्वा राजा चिन्तां प्रपत्स्यते ।केनोपायेन वै शक्य इहानेतुं स वीर्यवान् ।।।।
వారి మాటలు విని రాజు ఆందోళనతో ఆలోచనలో పడ్డాడు—“ఏ ఉపాయంతో ఆ వీర్యవంతుడైన ఋషిని ఇక్కడికి రప్పించగలము?”
Verse 14
ततो राजा विनिश्चित्य सह मन्त्रिभिरात्मवान्।पुरोहितममात्यांश्च तत: प्रेष्यति सत्कृतान्।।।।
అప్పుడు ఆత్మవంతుడైన రాజు మంత్రులతో కలిసి నిర్ణయించుకొని, సముచితంగా సత్కరించి పురోహితుని మరియు అమాత్యులను ఆ కార్యార్థం పంపించాడు।
Verse 15
ते तु राज्ञो वचश्श्रुशृत्वा व्यथिता विनतानना:।न गच्छेम ऋषेर्भीता अनुनेष्यन्ति तं नृपम् ।। ।।
కానీ రాజాజ్ఞ విని వారు కలతచెంది ముఖాలు వంచుకున్నారు. ఋషి భయంతో రాజును వినయంగా వేడుకున్నారు—“మేము వెళ్లము।”
Verse 16
वक्ष्यन्ति चिन्तयित्वा ते तस्योपायांश्च तत्क्षमान्।आनेष्यामो वयं विप्रं न च दोषो भविष्यति।। ।।
ఆపై ఆలోచించి వారు అన్నారు—“ఆ కార్యానికి తగిన ఉపాయాలను మేము చెప్పుదము. ఆ విప్రఋషిని మేమే ఇక్కడికి తీసుకొస్తాము; మాపై ఏ దోషమూ ఉండదు।”
Verse 17
एवमङ्गाधिपेनैव गणिकाभि: ऋषेस्सुत:।आनीतोऽवर्षयद्देवश्शान्ता चास्मै प्रदीयते।।।।
ఈ విధంగా అంగాధిపతి గణికలను ఉపాయంగా చేసి ఋషి కుమారుని తీసుకొనివచ్చెను; అప్పుడు దేవుడు వర్షాన్ని కురిపించెను, శాంతా కూడా అతనికి వివాహార్థంగా సమర్పించబడెను।
Verse 18
ऋश्यशृङ्गस्तु जामाता पुत्रांस्तव विधास्यति।सनत्कुमारकथितमेतावद्व्याहृतं मया।।।।
ఋశ్యశృంగుడు నీ జామాతగా ఉండి నీకు పుత్రులను కలిగించును. సనత్కుమారుడు చెప్పినదానిలో ఇంతటినే నేను వివరించితిని।
Verse 19
अथ हृष्टो दशरथस्सुमन्त्रं प्रत्यभाषत।यथर्श्यशृङ्गस्त्वानीतो विस्तरेण त्वयोच्यताम्।।।।
అప్పుడు హర్షించిన దశరథుడు సుమంత్రునితో పలికెను—“ఋశ్యశృంగుడు ఏ విధముగా తీసికొనివచ్చబడెను, అది నీవు విస్తారముగా చెప్పుము।”
Verse 20
హే రాజా, ఆ మహాత్ముని బ్రహ్మచర్యం ద్వివిధంగా ఉండును; అది లోకములలో ప్రసిద్ధమై, పండిత బ్రాహ్మణులచే ఎల్లప్పుడూ చెప్పబడును।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a ruler should respond when a breach of conduct produces public calamity (drought): the text frames the remedy as accountable consultation with learned authorities and performance of prāyaścitta/niyama, rather than coercive power alone—culminating in the deliberate act of bringing Ṛśyaśṛṅga as a dharmic corrective.
The sarga teaches that personal and political order are interlinked: ascetic integrity (brahmacarya, ritual service) generates moral authority, while kingship must be guided by śāstra-informed counsel; when disorder arises, restoration is pursued through disciplined observance, reverence to the virtuous, and ethically framed decision-making.
Aṅga is highlighted as the political setting for Romapāda’s crisis; the forest hermitage represents the cultural space of ascetic formation; and the court/ritual sphere is marked by institutions like ṛtviks, Vedic Brahmins, Agni-worship, prāyaścitta, and marriage as a formal dharmic rite (Śāntā’s offering).
Ask anything about Sarga 9 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.