Sarga 77
सप्तसप्ततितमः सर्गः — Ayodhya Return, Bridal Reception, and Bharata’s Departure
बालकाण्ड
పరశురాముడు వెళ్లిపోగానే దశరథుని ఆందోళన శాంతిస్తుంది. రాముడు జరిగినదంతా నివేదిస్తాడు; రాజు అతన్ని ఆలింగనం చేసి ఈ క్షణాన్ని తండ్రి–కొడుకులిద్దరికీ పునర్జన్మసమానంగా భావిస్తాడు. అనంతరం చతురంగ సైన్యంతో అందరూ అయోధ్య వైపు సాగుతారు; ధ్వజపతాకాలు, తూర్యనాదాలు, నీళ్లు చల్లిన మార్గాలు, పుష్పాలతో అలంకరించిన రాజవీధులు—ఇలా నగరం మహోత్సవంలా ప్రకాశించి, ప్రజల ముందే రాజధర్మ వైధతను ఆచారరూపంలో స్థాపిస్తుంది. అంతఃపురంలో కౌశల్య, సుమిత్ర, కైకేయి తదితర రాణులు సీత, ఊర్మిళ, మాండవీ, శ్రుతకీర్తి అనే నవవధువులను మంగళంగా స్వాగతిస్తారు. వారు శుభాచారాలు ఆచరించి కులదేవతాలయాల్లో పూజలు చేసి, కుబేరభవనసదృశమైన నివాసాల్లో ప్రవేశిస్తారు; బ్రాహ్మణులకు గోవులు, ధనం, ధాన్యం మొదలైన దానాలతో తృప్తి కలిగించి పుణ్యసంచయం–సామాజిక పరస్పరతను ప్రతిపాదిస్తారు. తరువాత కేకయదేశపు యుధాజిత్ వచ్చి భరతుణ్ని తీసుకెళ్లాలని కోరుతాడు. దశరథుడు సభలో భరతుణ్ని అభ్యర్థిస్తాడు; భరతుడు శత్రుఘ్నునితో కలిసి అందరికీ నమస్కరించి బయలుదేరుతాడు. భరతుడు లేని సమయంలో రామలక్ష్మణులు తండ్రిసేవ, రాజకార్యాల్లో మరింత నిమగ్నమవుతారు; రామ–సీతల దాంపత్యం మౌన హృదయసంవాదంతో ఏకత్వంగా వర్ణింపబడి, గృహస్థధర్మం నైతిక క్రమానికి విస్తారమని సూచిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
गते रामे प्रशान्तात्मा रामो दाशरथिर्धनु:।वरुणायाप्रमेयाय ददौ हस्ते ससायकम्।।1.77.1।।
పరశురాముడు వెళ్లిన తరువాత, ప్రశాంతమనస్సుగల దశరథనందన రాముడు ఆ ధనుస్సును బాణంతో కూడి, అప్రమేయ పరాక్రముడైన వరుణుని చేతిలో అప్పగించాడు।
Verse 2
अभिवाद्य ततो रामो वसिष्ठप्रमुखानृषीन्। पितरं विह्वलं दृष्ट्वा प्रोवाच रघुनन्दन:।।1.77.2।।
ఆ తరువాత రఘునందనుడైన శ్రీరాముడు వశిష్ఠాది ఋషులను అభివాదించి, వ్యాకులుడైన తండ్రిని చూచి ఆయనతో ఇలా పలికెను।
Verse 3
जामदग्न्यो गतो राम: प्रयातु चतुरङ्गिणी।अयोध्याभिमुखी सेना त्वया नाथेन पालिता।।1.77.3।।
జామదగ్న్య రాముడు (పరశురాముడు) వెళ్లిపోయెను. కావున మీ నాథత్వమున పాలింపబడుచున్న ఈ చతురంగిణీ సేన అయోధ్యాభిముఖముగా ప్రయాణించుగాక॥
Verse 4
सन्दिशस्व महाराज सेनां त्वच्छासने स्थिताम्।शासनं काङ्क्षते सेना चातकालिर्जलं यथा।।1.77.4।।
మహారాజా, మీ శాసనమున నిలిచిన సైన్యానికి ఆజ్ఞాపించండి. సైన్యం మీ ఆదేశాన్ని చాతకపక్షుల వరుసలు నీటిని కోరినట్లు ఆకాంక్షిస్తోంది.
Verse 5
रामस्य वचनं श्रुत्वा राजा दशरथ स्सुतम्।बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय राघवम्।।1.77.5।।गतो राम इति श्रुत्वा हृष्ट: प्रमुदितो नृप:।पुनर्जातं तदा मेने पुत्रमात्मानमेव च।।1.77.6।।
రాముని వచనము విని రాజు దశరథుడు తన కుమారుని రెండు భుజాలతో ఆలింగనం చేసి, స్నేహంతో రాఘవుని శిరస్సును ముద్దాడి (ఘ్రాణించి) ఆశీర్వదించెను.
Verse 6
रामस्य वचनं श्रुत्वा राजा दशरथ स्सुतम्।बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय राघवम्।।1.77.5।।गतो राम इति श्रुत्वा हृष्ट: प्रमुदितो नृप:।पुनर्जातं तदा मेने पुत्रमात्मानमेव च।।1.77.6।।
“రాముడు (పరశురాముడు) వెళ్లిపోయాడు” అని విని రాజు అత్యంత హర్షించి పరమానందించెను. అప్పుడు తన కుమారుడును తానును కూడ పునర్జన్మ పొందినట్లుగా భావించెను.
Verse 7
चोदयामास तां सेनां जगामाशु तत: पुरीम्।पताकाध्वजिनीं रम्यां तूर्योद्घुष्टनिनादिताम्।।1.77.7।।सिक्तराज पथां रम्यां प्रकीर्णकुसुमोत्कराम् ।राजप्रवेशसुमुखै: पौरैर्मङ्गलवादिभि:।।1.77.8।।सम्पूर्णां प्राविशद्राजा जनौघैस्समलङ्कृताम्।
అప్పుడు ఆయన ఆ సేనను ముందుకు నడిపించి త్వరగా పురీ నగరానికి వెళ్లెను. ఆ నగరం పతాకా-ధ్వజాలతో శోభిల్లి, తూర్యధ్వనుల గంభీర నినాదంతో మార్మోగుచుండెను।
Verse 8
चोदयामास तां सेनां जगामाशु तत: पुरीम्।पताकाध्वजिनीं रम्यां तूर्योद्घुष्टनिनादिताम्।।1.77.7।।सिक्तराज पथां रम्यां प्रकीर्णकुसुमोत्कराम् ।राजप्रवेशसुमुखै: पौरैर्मङ्गलवादिभि:।।1.77.8।।सम्पूर्णां प्राविशद्राजा जनौघैस्समलङ्कृताम्।
ఆ నగరంలోని రాజమార్గాలు నీటితో చల్లబడి మనోహరంగా ఉండి, చల్లబడిన పుష్పరాశులతో అలంకృతమయ్యెను. రాజప్రవేశ సమయంలో సుముఖులైన పౌరులు మంగళవాదాలు పలికిరి।
Verse 9
पौरै: प्रत्युद्गतो दूरं द्विजैश्च पुरवासिभि:। पुत्रैरनुगत श्श्रीमान् श्रीमद्भिश्च महायशा: ।।1.77.9।। प्रविवेश गृहं राजा हिमवत्सदृशं पुनः।
పౌరులు మరియు ద్విజులు అయిన నగరవాసులు దూరం నుండే ముందుకు వచ్చి ఆయనను స్వాగతించిరి. శ్రీమంతుడూ మహాయశస్వియైన రాజు, శ్రీమంతులైన తన కుమారులతో కలిసి, హిమవంతుని వంటి ప్రకాశమయమైన తన గృహంలో మళ్లీ ప్రవేశించెను।
Verse 10
ननन्द सजनो राजा गृहे कामै स्सुपूजित:।।1.77.10।।कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च सुमध्यमा।वधूप्रतिग्रहे युक्ता याश्चान्या राजयोषित:।।1.77.11।।
రాజు తన నివాసంలో ప్రజలతోను బంధువులతోను కలిసి, సత్కారములతో సుఖభోగములతో సంతృప్తుడై ఆనందించాడు। కౌసల్య, సుమిత్ర, సుమధ్యమా కైకేయి మరియు ఇతర రాజస్త్రీలు వధువుల స్వాగత-గ్రహణంలో నిమగ్నులయ్యారు।
Verse 11
ननन्द सजनो राजा गृहे कामै स्सुपूजित:।।1.77.10।।कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च सुमध्यमा।वधूप्रतिग्रहे युक्ता याश्चान्या राजयोषित:।।1.77.11।।
రాజు తన నివాసంలో ప్రజలతోను బంధువులతోను కలిసి, సత్కారములతో సుఖభోగములతో సంతృప్తుడై ఆనందించాడు। కౌసల్య, సుమిత్ర, సుమధ్యమా కైకేయి మరియు ఇతర రాజస్త్రీలు వధువుల స్వాగత-గ్రహణంలో నిమగ్నులయ్యారు।
Verse 12
ततस्सीतां महाभागामूर्मिलां च यशस्विनीम्।कुशध्वजसुते चोभे जगृहुर्नृपपत्नय:।।1.77.12।।
ఆ తరువాత రాజపత్నులు మహాభాగ్యవతియైన సీతను, యశస్వినియైన ఊర్మిలను, అలాగే కుశధ్వజుని రెండు కుమార్తెలను సాదరంగా స్వీకరించారు।
Verse 13
मङ्गलालम्भनैश्चापि शोभिता: क्षौमवासस:। देवतायतनान्याशु सर्वास्ता: प्रत्यपूजयन्।।1.77.13।।
మంగళకరమైన ద్రవ్యాలను చేతబట్టి, సన్నని క్షౌమవస్త్రాలతో ప్రకాశించిన వారు అందరూ వెంటనే దేవతాలయాలకు వెళ్లి దేవతలను పూజించారు।
Verse 14
अभिवाद्याभिवाद्यांश्च सर्वा राजसुतास्तदा।स्वं स्वं गृहमथासाद्य कुबेरभवनोपमम्।।1.77.14।।गोभिर्धनैश्च धान्यैश्च तर्पयित्वा द्विजोत्तमान्।रेमिरे मुदिता: सर्वा भर्तृभि: सहिता रह:।।1.77.15।।
అప్పుడు రాజకుమార్తెలందరూ వందనీయులకు పునఃపునః నమస్కరించి, కుబేరభవనంలా శోభించే తమ తమ గృహాలలో ప్రవేశించారు। తరువాత గోవులు, ధనం, ధాన్యము దానమిచ్చి శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులను తృప్తిపరచి, వారు అందరూ ఆనందంతో తమ తమ భర్తలతో కలిసి ఏకాంతంలో విహరించారు।
Verse 15
अभिवाद्याभिवाद्यांश्च सर्वा राजसुतास्तदा।स्वं स्वं गृहमथासाद्य कुबेरभवनोपमम्।।1.77.14।।गोभिर्धनैश्च धान्यैश्च तर्पयित्वा द्विजोत्तमान्।रेमिरे मुदिता: सर्वा भर्तृभि: सहिता रह:।।1.77.15।।
అప్పుడు రాజకుమార్తెలందరూ వందనీయులకు పునఃపునః నమస్కరించి, కుబేరభవనంలా శోభించే తమ తమ గృహాలలో ప్రవేశించారు। తరువాత గోవులు, ధనం, ధాన్యము దానమిచ్చి శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులను తృప్తిపరచి, వారు అందరూ ఆనందంతో తమ తమ భర్తలతో కలిసి ఏకాంతంలో విహరించారు।
Verse 16
कुमाराश्च महात्मानो वीर्येणाप्रतिमा भुवि ।कृतदारा: कृतास्त्राश्च सधना: ससुहृज्जना:।।1.77.16।।शुश्रूषमाणा: पितरं वर्तयन्ति नरर्षभा:।
ఆ కుమారులు మహాత్ములు; భూమిపై వీర్యంలో సాటిలేనివారు. వివాహసంపన్నులు, అస్త్రవిద్యలో నిపుణులు, ధనసంపన్నులు, సుహృదులతో కూడిన ఆ నరశ్రేష్ఠులు తండ్రికి శుశ్రూష చేస్తూ మిత్రులతో కలిసి సంచరించారు।
Verse 17
कस्यचित्त्वथ कालस्य राजा दशरथ: सुतम्।1.77.17।।भरतं कैकयीपुत्र मब्रवीद्रघुनन्दन:।
కొంతకాలం గడిచిన తరువాత రఘువంశానందుడైన రాజు దశరథుడు కైకేయీపుత్రుడైన తన కుమారుడు భరతునితో ఇలా పలికెను।
Verse 18
अयं केकयराजस्य पुत्रो वसति पुत्रक।।1.77.18।।त्वां नेतुमागतो वीर युधाजिन्मातुलस्तव।
బిడ్డా! కేకయరాజుని కుమారుడు—నీ మాతులుడు యుధాజిత్—ఇక్కడ నివసిస్తున్నాడు; ఓ వీరా, నిన్ను వెంట తీసుకుపోవడానికి వచ్చాడు।
Verse 19
प्रार्थितस्तेन धर्मज्ञ मिधिलायामहं तथा।।1.77.19।।ऋषिमध्ये तु तस्य त्वं प्रीतिं कर्तुमिहार्हसि।
హే ధర్మజ్ఞా! మిథిలలో ఋషుల మధ్యనే అతడు నన్ను ఈ విధంగా ప్రార్థించాడు; కనుక ఇక్కడ నీవు అతని ప్రీతిని కలిగించవలసినవాడవు।
Verse 20
श्रुत्वा दशरथस्यैतद्भरत: कैकयीसुत:।।1.77.20।।अभिवाद्य गुरुं रामं परिष्वज्य च लक्ष्मणम्। गमनायाभिचक्राम शत्रुघ्नसहितस्तदा।।1.77.21।।
దశరథుని మాటలు విని కైకేయీపుత్రుడు భరతుడు తండ్రికీ శ్రీరామునికీ నమస్కరించి, లక్ష్మణుని ఆలింగనం చేసి, శత్రుఘ్నునితో కలిసి ప్రయాణానికి బయలుదేరెను।
Verse 21
श्रुत्वा दशरथस्यैतद्भरत: कैकयीसुत:।।1.77.20।।अभिवाद्य गुरुं रामं परिष्वज्य च लक्ष्मणम्। गमनायाभिचक्राम शत्रुघ्नसहितस्तदा।।1.77.21।।
శూరుడూ నరశ్రేష్ఠుడైన భరతుడు తండ్రిని, కార్యంలో అలసటలేని శ్రీరాముని, అలాగే మాతృమూర్తులను కూడా వీడ్కోలు చెప్పి, శత్రుఘ్నునితో కలిసి బయలుదేరెను।
Verse 22
आपृच्छ्य पितरं शूरो रामं चाक्लिष्टकारिणम्।मातृश्चापि नरश्रेष्ठ श्शत्रुघ्नसहितो ययौ।।1.77.22।।
శూరుడూ నరశ్రేష్ఠుడైన భరతుడు తండ్రిని, కార్యంలో అలసటలేని శ్రీరాముని, అలాగే మాతృమూర్తులను కూడా వీడ్కోలు చెప్పి, శత్రుఘ్నునితో కలిసి బయలుదేరెను।
Verse 23
गते तु भरते रामो लक्ष्मणश्च महाबल:।पितरं देवसंङ्काशं पूजयामासतुस्तदा।।1.77.23।।
భరతుడు వెళ్లిన తరువాత, మహాబలుడైన లక్ష్మణునితో కూడిన శ్రీరాముడు దేవసమ కాంతిగల తన తండ్రిని నిత్యం పూజించి సేవించెను।
Verse 24
पितुराज्ञां पुरस्कृत्य पौरकार्याणि सर्वश:। चकार रामो धर्मात्मा प्रियाणि च हितानि च।।1.77.24।।
తండ్రి ఆజ్ఞను పరమంగా భావించి ధర్మాత్ముడైన శ్రీరాముడు సమస్త నగరకార్యాలను నిర్వహించి, ప్రజలకు ప్రియమైనవీ హితమైనవీ అయిన కార్యాలనే చేసెను।
Verse 25
मातृभ्यो मातृकार्याणि कृत्वा परमयन्त्रित:।गुरूणां गुरुकार्याणि काले कालेऽन्ववैक्षत।।1.77.25।।
అత్యంత నియమశీలుడై ఆయన తల్లుల పట్ల తల్లి-కర్తవ్యాలను నిర్వర్తించి, కాలకాలమున గురువుల పట్ల గురు-కర్తవ్యాలను కూడా జాగ్రత్తగా అనుసరించెను।
Verse 26
एवं दशरथ: प्रीतो ब्राह्मणा नैगमास्तथा।रामस्य शीलवृत्तेन सर्वे विषयवासिन:।।1.77.26।।
ఇలా శ్రీరాముని శీలవృత్తములచేత దశరథుడు సంతోషించెను; బ్రాహ్మణులు, నగరవాసులు, అలాగే రాజ్యమంతట నివసించే సమస్త ప్రజలూ ఆనందించిరి।
Verse 27
तेषामतियशा लोके राम स्सत्यपराक्रमः।स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तर:।।1.77.27।।
వారిలో లోకమందు సత్యపరాక్రముడైన రాముడు అత్యంత యశస్సు పొందెను. సమస్త భూతములకు స్వయంభూ బ్రహ్మ యథా శ్రేష్ఠుడో, అలాగే రాముడు గుణములలో అత్యుత్తముడై నిలిచెను॥
Verse 28
रामस्तु सीतया सार्धं विजहार बहूनृतून् ।मनस्स्वी तद्गतस्तस्याः नित्यं हृदि समर्पित:।।1.77.28।।
రాముడు సీతతో కలిసి అనేక ఋతువులపాటు విహరించెను. మనసా సీతయందే లీనుడై, నిత్యం హృదయమును ఆమెకే అర్పించి ఉండెను॥
Verse 29
प्रिया तु सीता रामस्य दारा: पितृकृता इति।गुणाद्रूपगुणाच्चापि प्रीतिर्भूयोऽभ्यवर्धत।।1.77.29।।
సీత పితృనిర్ణయముచే రాముని భార్య అయినప్పటికీ, రామునకు ఆమె అత్యంత ప్రియమైంది. ఆమె సద్గుణములవలనను, రూపలావణ్యగుణములవలనను రాముని ప్రీతి మరింతగా వృద్ధి చెందెను॥
Verse 30
तस्याश्च भर्ता द्विगुणं हृदये परिवर्तते।अन्तर्जातमपि व्यक्तमाख्याति हृदयं हृदा।।1.77.30।।
సీత హృదయమందు ఆమె భర్త స్థానం ద్విగుణముగా నిలిచెను. అంతరమున పుట్టిన భావములు కూడ హృదయమునుండి హృదయమునకు, పరస్పర అవగాహనచే, స్పష్టముగా తెలియబడెను॥
Verse 31
మైథిలీ సీత, జనకుని కుమార్తె, ఆయనకు విశేషంగా అత్యంత ప్రియురాలై ఉండెను. సౌందర్యములో ఆమె దేవీమూర్తులతో సమానమై, దేహధారిణిగా సాక్షాత్తు శ్రీలక్ష్మీ వలె ప్రకాశించెను.
Verse 32
गते रामे प्रशान्तात्मा रामो दाशरथिर्धनु:।वरुणायाप्रमेयाय ददौ हस्ते ससायकम्।।1.77.1।।
ఆ మనోహరమైన, ఉత్తమ రాజకన్యతో ఏకమై రాజర్షిపుత్రుడైన రాముడు అత్యంతంగా శోభించెను—శ్రీలక్ష్మీ సహచర్యముతో అమరేశ్వరుడైన విష్ణువు ప్రకాశించునట్లు.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s disciplined closure of the Paraśurāma episode: with a serene mind he returns the extraordinary bow (with arrow) to Varuṇa, modeling restraint after victory and the principle that power is held in trust rather than for personal possession.
The chapter teaches that dharma is sustained through layered obligations—public governance, ritual reciprocity (honoring brāhmaṇas and deities), and filial service. Rāma’s conduct demonstrates that ethical order is maintained not only by heroic feats but by consistent, supervised duty performed at the right time.
Ayodhyā is highlighted through a formal royal-entry tableau (flags, trumpets, sprinkled roads, flowers), while Mithilā remains the immediate prior ritual context. Cultural landmarks include devatāyatanas (family temples), the palace compared to Kubera’s abode, and the caturaṅgiṇī sēnā as an emblem of state organization.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.