Sarga 62
शुनश्शेफरक्षा–विश्वामित्रशापः (Sunassepha’s Rescue and Visvamitra’s Curse)
बालकाण्ड
ఈ సర్గంలో పుష్కర ప్రాంతంలోని యజ్ఞభూమిలో రాజు అంబరీషుని యజ్ఞసంకటాన్ని వర్ణిస్తారు. శునశ్శేఫుని వెంట తీసుకొని రాజు మధ్యాహ్నం ఆగుతాడు. దుఃఖాక్రాంతుడైన ఆ బాలుడు తన మాతులుడు విశ్వామిత్రుని ఇతర ఋషులతో కలిసి తపస్సు చేస్తూ ఉండటం చూసి, ధర్మవాక్యాలతో శరణు కోరుతాడు—ఋషి సర్వజనరక్షకుడు, యజ్ఞం అధర్మంతో పూర్తికాకూడదని. విశ్వామిత్రుడు అతనిని ఓదార్చి, అగ్నితృప్తి మరియు యజ్ఞరక్షణ కోసం తన కుమారులు తామే బలిస్థానంలో ప్రత్యామ్నాయంగా నిలవాలని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. కుమారులు స్వార్థబుద్ధితో దానిని ఘోరమని, అనీతిమయమని చెప్పి తిరస్కరిస్తారు. అప్పుడు కోపించిన విశ్వామిత్రుడు వారిని శపిస్తాడు—వెయ్యేళ్లు శ్వమాంసభోజులై పతిత వంశాలవలె జీవించవలసిందని. అనంతరం శునశ్శేఫునికి రెండు దివ్య గాథలు/మంత్రాలు ఉపదేశిస్తాడు—మొదట అగ్నిని స్తుతించేందుకు, తరువాత ఇంద్రుడు మరియు ఉపేంద్రుని ఆహ్వానించేందుకు. శునశ్శేఫుడు యజ్ఞశాలకు తిరిగి వచ్చి వైష్ణవ యూపానికి పవిత్ర రజ్జువులతో బంధింపబడి, ఎర్ర అలంకారాలతో శోభిస్తాడు. అతని స్తోత్రాలకు ఇంద్రుడు ప్రసన్నుడై దీర్ఘాయుష్షు ప్రసాదిస్తాడు; అంబరీషుడు యజ్ఞాన్ని సంపూర్ణం చేసి బహుగుణ ఫలాన్ని పొందుతాడు. చివరికి విశ్వామిత్రుడు పుష్కరంలో దీర్ఘ తపస్సును మళ్లీ ప్రారంభించి, యజ్ఞధార కొనసాగింపు, శరణాగతరక్షణధర్మం, తపస్వికోపం యొక్క భయంకర సరిహద్దును స్పష్టం చేస్తాడు।
Shlokas
Verse 1
शुनश्शेफं नरश्रेष्ठ गृहीत्वा तु महायशा:।व्यश्राम्यत् पुष्करे राजा मध्याह्ने रघुनन्दन।।।।
నరశ్రేష్ఠా, రఘునందనా! మహాయశస్సుగల రాజు శునశ్శేఫుని వెంట తీసుకొని మధ్యాహ్న వేళ పుష్కరమందు విశ్రాంతి పొందెను.
Verse 2
तस्य विश्रममाणस्य शुनश्शेफो महायशा:।पुष्करक्षेत्रमागम्य विश्वामित्रं ददर्श ह।।।।तप्यन्तमृषिभिस्सार्धं मातुलं परमातुर:।
అతడు విశ్రాంతి తీసుకొనుచుండగా, మహాయశస్సుగల శునశ్శేపుడు పరమ వ్యథతో పుష్కరక్షేత్రమునకు వచ్చి, ఇతర ఋషులతో కలిసి తపస్సు చేయుచున్న తన మాతులుడైన విశ్వామిత్రుని దర్శించెను।
Verse 3
विवर्णवदनो दीनस्तृष्णया च श्रमेण च।।।।पपाताङ्के मुनेराशु वाक्यं चेदमुवाच ह।
ముఖవర్ణం వెలసిపోయి, దాహం మరియు శ్రమతో దీనుడై, అతడు వెంటనే ముని ఒడిలో పడిపోయి ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 4
न मेऽस्ति माता न पिता ज्ञातयो बान्धवा: कुत:।।।।त्रातुमर्हसि मां सौम्य धर्मेण मुनिपुङ्गव।
నాకు తల్లి లేదు, తండ్రి లేదు; మరి బంధువులు, స్నేహితులు ఎక్కడ? హే సౌమ్యా, హే మునిపుంగవా, ధర్మమార్గాన నన్ను రక్షించవలసినవారు మీరు.
Verse 5
त्राता त्वं हि मुनिश्रेष्ठ सर्वेषां त्वं हि भावन:।।।।राजा च कृतकार्यस्स्यादहं दीर्घायुरव्यय:।स्वर्गलोकमुपाश्नीयां तपस्तप्त्वाह्यनुत्तमम्।।।।
హే మునిశ్రేష్ఠా, మీరు నిజంగా రక్షకులు; మీరు సమస్తుల క్షేమాన్ని పోషించేవారు. రాజుని కార్యం సిద్ధించుగాక; నాకు దీర్ఘమైన, అక్షయమైన ఆయువు కలుగుగాక; మరియు అనుత్తమ తపస్సు చేసి స్వర్గలోకాన్ని అనుభవించుగాక.
Verse 6
त्राता त्वं हि मुनिश्रेष्ठ सर्वेषां त्वं हि भावन:।।1.62.5।।राजा च कृतकार्यस्स्यादहं दीर्घायुरव्यय:।स्वर्गलोकमुपाश्नीयां तपस्तप्त्वाह्यनुत्तमम्।।1.62.6।।
హే మునిశ్రేష్ఠా, మీరు నిజంగా రక్షకులు; మీరు సమస్తుల క్షేమాన్ని పోషించేవారు. రాజుని కార్యం సిద్ధించుగాక; నాకు దీర్ఘమైన, అక్షయమైన ఆయువు కలుగుగాక; మరియు అనుత్తమ తపస్సు చేసి స్వర్గలోకాన్ని అనుభవించుగాక.
Verse 7
त्वं मे नाथो ह्यनाथस्य भव भव्येन चेतसा।पितेव पुत्रं धर्मात्मं स्त्रातुमर्हसि किल्बिषात्।।।।
నేను అనాథను; శుభమైన, కరుణామయమైన మనస్సుతో మీరు నా నాథుడవండి. హే ధర్మాత్మా, తండ్రి కుమారుణ్ని కాపాడినట్లు, నన్ను పాపం మరియు అపాయం నుండి రక్షించవలసినవారు మీరు.
Verse 8
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महातपा:।सान्त्वयित्वा बहुविधं पुत्रानिदमुवाच ह।।।।
అతని మాటలు విని మహాతపస్వి విశ్వామిత్రుడు అతనిని అనేక విధాలుగా సాంత్వన పరచి, తరువాత తన కుమారులతో ఈ విధంగా పలికెను.
Verse 9
यत्कृते पितर: पुत्रान् जनयन्ति शुभार्थिन:।परलोकहितार्थाय तस्य कालोऽयमागत:।।1.62.9।।
శుభఫలాన్ని కోరే తల్లిదండ్రులు పుత్రులను కనేది—పరలోకహితార్థమే; ఆ కార్యానికి తగిన కాలము ఇప్పుడు వచ్చెను।
Verse 10
अयं मुनिसुतो बालो मत्तश्शरणमिच्छति।अस्य जीवितमात्रेण प्रियं कुरुत पुत्रका:।।।।
ఈ మునిపుత్ర బాలుడు నన్ను శరణు కోరుతున్నాడు. కుమారులారా, మీ ప్రాణమాత్రాన్ని అర్పించి ఇతని కోరికను నెరవేర్చండి—ఇతనికి ప్రీతికరముగా చేయండి.
Verse 11
सर्वे सुकृतकर्माणस्सर्वे धर्मपरायणा: ।पशुभूता नरेन्द्रस्य तृप्तिमग्ने: प्रयच्छत ।।।।
మీరు అందరూ సుకృతకర్మలు చేసినవారు, అందరూ ధర్మపరాయణులు. నరేంద్రుని యజ్ఞపశువులై అగ్నిదేవునికి తృప్తిని కలిగించండి॥
Verse 12
नाथवांश्च शुनश्शेफो यज्ञश्चाविघ्नितो भवेत्।देवतास्तर्पिताश्चस्युर्मम चापि कृतं वच:।।।।
అప్పుడు శునశ్శేఫునికి రక్షకుడు లభిస్తాడు; యజ్ఞం నిర్విఘ్నంగా జరుగుతుంది. దేవతలు తృప్తి చెందుతారు; నా వాక్యమూ నెరవేరుతుంది॥
Verse 13
मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा मधुच्छन्दादय स्सुता:।साभिमानं नरश्रेष्ठ सलीलमिदमब्रुवन्।।।।
ముని వచనాన్ని విని మధుచ్ఛంద మొదలైన ఆయన కుమారులు—హే నరశ్రేష్ఠా—అభిమానంతో, అలవోకగా ఈ మాటలు పలికారు॥
Verse 14
कथमात्मसुतान् हित्वा त्रायसेऽन्यसुतं विभो।अकार्यमिव पश्याम श्श्वमांस इव भोजने।।।।
హే విభో! స్వపుత్రులను విడిచి ఇతరుని పుత్రుని మీరు ఎలా రక్షిస్తారు? ఇది మాకు అకార్యంలా కనిపిస్తోంది—భోజనంలో కుక్కమాంసం తినినట్లుగా।
Verse 15
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा पुत्राणां मुनिपुङ्गव:।क्रोधसंरक्तनयनो व्याहर्तुमुपचक्रमे।।।।
పుత్రుల ఆ మాటలు విని మునిపుంగవుడు—కోపంతో ఎర్రబడిన కన్నులతో—ప్రత్యుత్తరం చెప్పడం ప్రారంభించాడు॥
Verse 16
निस्साध्वसमिदं प्रोक्तं धर्मादपि विगर्हितम्।अतिक्रम्य तु मद्वाक्यं दारुणं रोमहर्षणम्।।।।
ఇది నిర్లజ్జగా పలికిన మాట; ధర్మ ప్రమాణానికీ నిందనీయం. నా ఆజ్ఞను అతిక్రమించి నీవు దారుణమైన, రోమహర్షకమైన కఠిన వాక్యాలు పలికితివి।
Verse 17
श्वमांसभोजिनस्सर्वे वासिष्ठा इव जातिषु।पूर्णं वर्षसहस्रं तु पृथिव्यामनुवत्स्यथ।।।।
మీరు అందరూ శ్వమాంసభోజులై, ఆ జాతులలో వాసిష్ఠులవలె, భూమిపై సంపూర్ణ వెయ్యేళ్లు నివసించుదురు।
Verse 18
कृत्वा शापसमायुक्तान् पुत्रान् मुनिवरस्तथा।शुनश्शेफमुवाचार्तं कृत्वा रक्षां निरामयम्।।।।
ఇలా తన కుమారులను శాపబంధంతో కట్టివేసిన మునివరుడు, వ్యథితుడైన శునశ్శేపుని ఉద్దేశించి పలికి, అతనికి రక్షణను మరియు బాధల నివారణను ప్రసాదించెను।
Verse 19
पवित्रपाशैरासक्तो रक्तमाल्यानुलेपन:।वैष्णवं यूपमासाद्य वाग्भिरग्निमुदाहर ।।।।
పవిత్ర పాశాలతో బద్ధుడై, ఎర్ర మాల్యములు మరియు ఎర్ర అనులేపనము ధరించి, వైష్ణవ యూపమునకు చేరి, ఈ స్తుతివాక్యాలతో అగ్నిని ఆహ్వానించు।
Verse 20
इमे तु गाथे द्वे दिव्ये गायेथा मुनिपुत्रक।अम्बरीषस्य यज्ञेऽस्मिंस्तत स्सिद्धिमवाप्स्यसि।।।।
ఓ మునిపుత్రా! అంబరీషుని ఈ యజ్ఞంలో ఈ రెండు దివ్య గాథలను గానంచేయి; అప్పుడు నీవు నిశ్చయంగా సిద్ధి, విజయాన్ని పొందుతావు।
Verse 21
शुनश्शेफो गृहीत्वा ते द्वे गाथे सुसमाहित:।त्वरया राजसिंहं तमम्बरीषमुवाच ह।।।।
శునశ్శేపుడు ఆ రెండు గాథలను దృఢంగా గ్రహించి, మనస్సు ఏకాగ్రం చేసి, త్వరగా రాజసింహుడైన అంబరీషుని దగ్గరకు వెళ్లి ఆయనతో పలికెను।
Verse 22
राजसिंह महासत्त्व शीघ्रं गच्छावहे सद:।निर्वर्तयस्व राजेन्द्र दीक्षां च समुपाविश।।।।
ఓ రాజసింహా, ఓ మహాసత్త్వా! త్వరగా యజ్ఞసభకు వెళ్లుదాం. ఓ రాజేంద్రా! దీక్షను స్వీకరించి యజ్ఞాన్ని సంపూర్ణంగా నిర్వహించు।
Verse 23
तद्वाक्यमृषिपुत्रस्य श्रुत्वा हर्षसमुत्सुक: ।जगाम नृपति श्शीघ्रं यज्ञवाटमतन्द्रित:।।।।
ఋషిపుత్రుని ఆ మాటలు విని రాజు ఆనందోత్సాహంతో ఉప్పొంగి, ఆలస్యం చేయకుండా త్వరగా యజ్ఞవాటికకు వెళ్లెను।
Verse 24
सदस्यानुमते राजा पवित्रकृतलक्षणम्।पशुं रक्ताम्बरं कृत्वा यूपे तं समबन्धयत्।।।।
సదస్యుల అనుమతితో రాజు అతనికి పవిత్ర కుశచిహ్నాలతో లక్షణం చేసి, ఎర్ర వస్త్రం ధరింపజేసి, యజ్ఞపశువుగా యూపస్తంభానికి బంధించెను।
Verse 25
सबद्धो वाग्भिरग्य्राभिरभितुष्टाव वै सुरौ।इन्द्रमिन्द्रानुजं चैव यथावन्मुनिपुत्रक:।।।।
బంధింపబడి ఉన్నప్పటికీ ఆ మునిపుత్రుడు శ్రేష్ఠమైన వాక్యాలతో యథావిధిగా రెండు దేవులను—ఇంద్రుని మరియు ఇంద్రానుజుడైన ఉపేంద్రుని—సంతోషింపజేస్తూ స్తుతించాడు।
Verse 26
तत: प्रीत स्सहस्राक्षो रहस्यस्तुतितर्पित:।दीर्घमायुस्तदा प्रादाच्छुनश्शेफाय राघव ।।।।
అనంతరం రహస్య స్తుతితో తృప్తి పొందిన సహస్రాక్ష ఇంద్రుడు ప్రసన్నుడై, హే రాఘవా, ఆ సమయంలో శునశ్శేఫునికి దీర్ఘాయుష్షు ప్రసాదించాడు।
Verse 27
स च राजा नरश्रेष्ठ यज्ञस्य च समाप्तवान्।फलं बहुगुणं राम सहस्राक्षप्रसादजम्।।।।
మరియు ఆ రాజు, హే నరశ్రేష్ఠ రామా, యజ్ఞాన్ని సంపూర్ణం చేసి, సహస్రాక్ష ఇంద్రుని ప్రసాదమునుండి జనించిన బహుగుణ ఫలాన్ని పొందాడు।
Verse 28
विश्वामित्रो ऽपि धर्मात्मा भूयस्तेपे महातपा:।पुष्करेषु नरश्रेष्ठ दशवर्षशतानि च।।।।
ధర్మాత్ముడైన మహాతపస్వి విశ్వామిత్రుడు కూడా, హే నరశ్రేష్ఠా, మళ్లీ పుష్కరంలో పది శతాబ్దాల సంవత్సరాలు తపస్సు చేశాడు।
Frequently Asked Questions
The chapter presents a dharma-sankat around sacrificial substitution: Viśvāmitra urges his sons to become the yajña’s victims to protect Śunaśśepha and preserve Ambarīṣa’s rite, raising tensions between filial duty, self-preservation, and ritual obligation.
The sarga contrasts compassionate guardianship with prideful refusal, showing how dharma is negotiated through speech, protection, and responsibility; it also underscores that mantra and right praise can transform a seemingly fatal ritual situation into life and auspicious completion.
Puṣkara-kṣetra is foregrounded as a sacred ritual landscape where kings pause, sages perform tapas, and yajñas are stabilized; the Vaiṣṇava yūpa, sadas, and yajñavāṭa function as key cultural markers of Vedic sacrificial practice.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.