Sarga 6
अयोध्यावर्णनम् — Description of Ayodhya under Daśaratha
बालकाण्ड
ఈ ఆరవ సర్గలో మొదట రాజు దశరథుని రాజధర్మసంపన్న స్వరూపం వర్ణించబడుతుంది. ఆయన వేదవిద్యలో నిపుణుడు, సర్వసంగ్రహం (పాలన)లో దక్షుడు, దూరదర్శి, నగర–జనపద ప్రజలకు ప్రియుడు, యుద్ధవీరుడు, యజ్ఞపరాయణుడు, జితేంద్రియుడు; ఆయన పాలన మనువు వలె ప్రజారక్షకమని ఉపమానం ఇవ్వబడింది. తదుపరి అయోధ్య యొక్క సమృద్ధి, శుచిత్వం చిత్రితమవుతుంది. పౌరులు అలంకృతులు, సుసంపన్నులు, ఆహారసమృద్ధులు; కనబడే దారిద్ర్యం లేదు. దొంగతనం, క్రూరత్వం, నాస్తికత్వం, అసత్యం, అశక్తి, సామాజిక అవ్యవస్థ లేవని వరుసగా చెప్పి, దానశీలత, భోజనసంతృప్తి, కామక్రోధాదుల నియంత్రణను ప్రశంసిస్తుంది. బ్రాహ్మణులు స్వధర్మనిష్ఠులు, వేదాంగవిదులు, అధ్యయన–దానాలలో నిమగ్నులు; దానం స్వీకరణలోను గృహజీవితంలోను సంయములు. వర్ణవ్యవస్థ సక్రమం—క్షత్రియులు బ్రాహ్మణులను గౌరవిస్తారు, వైశ్యులు క్షత్రియులకు అనుగుణంగా ఉంటారు, శూద్రులు మూడువర్ణాలకు సేవ చేస్తారు. చివరికి అయోధ్య సైన్య–ఆర్థిక బలం—వీరయోధులు, ప్రసిద్ధ దేశాల ఉత్తమ అశ్వాలు, ఖ్యాత వంశాల బలవంతమైన గజాలు—వర్ణించి, సుదృఢంగా కోటబద్ధమైన అజేయ నగరాన్ని ఇంద్రసమాన రాజు పాలిస్తున్నాడని ముగిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रह: ।दीर्घदर्शी महातेजा: पौरजानपदप्रिय: ।।1.6.1।। इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी ।महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: ।।1.6.2।। बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रिय: ।धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपम: ।।1.6.3।। यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ।। 1.6.4।।
ఆ అయోధ్యా నగరంలో దశరథ మహారాజు నివసించెను— ఆయన వేదవిదుడు, సమస్త సంపదలతో సమృద్ధుడు, దీర్ఘదృష్టి గల మహాతేజస్సు, పురవాసులకు జనపదవాసులకు ప్రియుడు. ఇక్ష్వాకువంశంలో అతిరథుడు, యజ్ఞకర్త, ధర్మపరాయణుడు, నియమశీలి; మహర్షిసమాన రాజర్షి, త్రిలోకములలో ప్రసిద్ధుడు. బలవంతుడు, శత్రువులను నశింపజేసినవాడు, మిత్రసంపన్నుడు, జితేంద్రియుడు; ధన-ఐశ్వర్యములలో ఇంద్రుడు, కుబేరుడితో సమానుడు. మహాతేజస్వి మనువు లోకాన్ని రక్షించినట్లే, దశరథ రాజు అక్కడ నివసించి జగత్తును పాలించి రక్షించెను।
Verse 2
. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रह: ।दीर्घदर्शी महातेजा: पौरजानपदप्रिय: ।।1.6.1।। इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी ।महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: ।।1.6.2।। बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रिय: ।धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपम: ।।1.6.3।। यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ।। 1.6.4।।
ఇక్ష్వాకువంశంలో దశరథుడు అతిరథుడు, యజ్ఞకర్త, ధర్మపరాయణుడు, జితేంద్రియుడు. రాజసింహాసనంపై ఉన్నా మహర్షిసమాన రాజర్షిగా త్రిలోకాల్లో ప్రసిద్ధుడు॥
Verse 3
. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रह: ।दीर्घदर्शी महातेजा: पौरजानपदप्रिय: ।।1.6.1।। इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी ।महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: ।।1.6.2।। बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रिय: ।धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपम: ।।1.6.3।। यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ।। 1.6.4।।
అతడు బలవంతుడు, శత్రువులను సంహరించినవాడు, మిత్రసంపన్నుడు, ఇంద్రియజయుడు; ధనం మరియు ఇతర సঞ্চిత సంపదలలో శక్రుడు (ఇంద్రుడు) మరియు వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు) సమానుడు।
Verse 4
. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रह: ।दीर्घदर्शी महातेजा: पौरजानपदप्रिय: ।।1.6.1।। इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी ।महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: ।।1.6.2।। बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रिय: ।धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपम: ।।1.6.3।। यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ।। 1.6.4।।
మహాతేజస్వి మనువు ప్రజలను ఎలా పరిరక్షించెనో, అలాగే అయోధ్యలో నివసించుచున్న రాజు దశరథుడు జగత్తును సమ్యకుగా పాలించి రక్షించెను।
Verse 5
तेन सत्याभिसन्धेन त्रिवर्गमनुतिष्ठता ।पालिता सा पुरी श्रेष्ठा इन्द्रेणेवामरावती ।।1.6.5।।
సత్యనిష్ఠతో, ధర్మ-అర్థ-కామముల త్రివర్గమును యథావిధిగా అనుష్ఠించుచున్న ఆ రాజుచేత ఆ శ్రేష్ఠ నగరి ఇంద్రుడు అమరావతిని పాలించినట్లు పాలింపబడెను।
Verse 6
तस्मिन्पुरवरे हृष्टा धर्मात्मानो बहुश्रुता: ।नरास्तुष्टा धनैस्स्वैस्स्वैरलुब्धास्सत्यवादिन: ।।1.6.6।।
ఆ శ్రేష్ఠ నగరంలో ధర్మాత్ములైన, బహుశ్రుతులైన ప్రజలు హర్షితులై ఉండిరి; తమ ధనముతో తృప్తులై, లోభరహితులై, సత్యవాదులై ఉండిరి।
Verse 7
नाल्पसन्निचय: कश्चिदासीत्तस्मिन् पुरोत्तमे ।कुटुम्बी यो ह्यसिद्धार्थोऽगवाश्वधनधान्यवान् ।।1.6.7।।
ఆ పురోత్తమంలో ఎవరూ అల్పసంచయముగల గృహస్థులు కారు; ఎవరూ జీవితలక్ష్యములలో విఫలులుకారు; అందరికీ గోవులు, అశ్వాలు, ధనం, ధాన్యము సమృద్ధిగా ఉండెను।
Verse 8
कामी वा न कदर्यो वा नृशंस: पुरुष: क्वचित् ।द्रष्टुं शक्यमयोध्यायान्नाविद्वान्न च नास्तिक: ।।1.6.8।।
అయోధ్యలో ఎక్కడయినా కామాసక్తుడు గాని, కదర్యుడు గాని, క్రూరుడు గాని కనిపించెడు వాడు కాదు; అవిద్వాంసుడు లేదు, నాస్తికుడును లేదు।
Verse 9
सर्वे नराश्च नार्यश्च धर्मशीलास्सुसंयता: ।उदिताश्शीलवृत्ताभ्यां महर्षय इवामला: ।।1.6.9।।
అక్కడి సమస్త పురుషులు, స్త్రీలు ధర్మనిష్ఠులు, సుసంయములు. సదాచారము, శీలవృత్తముల వలన వారు మహర్షులవలె నిర్మలులై ప్రకాశించిరి.
Verse 10
नाकुण्डली नामकुटी नास्रग्वी नाल्पभोगवान् ।नामृष्टो नानुलिप्ताङ्गो नासुगन्धश्च विद्यते ।।1.6.10।।
ఆ నగరంలో కుండలములేని వాడు, శిరోభూషణములేని వాడు, పుష్పమాలలేని వాడు కనబడలేదు. అల్పభోగి ఎవడూ లేడు; అలాగే అపవిత్రుడూ, అనులిప్తాంగుడూ, సుగంధరహితుడూ ఎవడూ లేడు.
Verse 11
नामृष्टभोजी नादाता नाप्यनङ्गदनिष्कधृक् ।नाहस्ताभरणो वाऽपि दृश्यते नाप्यनात्मवान् ।।1.6.11।।
ఎవడూ అసంతృప్తిగా భోజనం చేయువాడు కాదు, ఎవడూ దానరహితుడూ కాదు. అంగదములు, నిష్కము (కంఠాభరణము) లేకుండా గాని, హస్తాభరణములు లేకుండా గాని ఎవడూ కనబడలేదు; అలాగే ఆత్మసంయమం లేనివాడూ ఎవడూ లేదు.
Verse 12
नानाहिताग्निर्नायज्वा न क्षुद्रो वा न तस्कर: ।कश्चिदासीदयोध्यायान्न च निर्वृत्तसङ्कर: ।।1.6.12।।
అయోధ్యలో అగ్నులను స్థాపించని వాడు గాని, యజ్ఞాలు చేయని వాడు గాని ఎవడూ లేడు; నీచబుద్ధి గలవాడు లేదు, దొంగ కూడా లేదు; వర్ణసంకర కలహం అక్కడ ఎక్కడా కనిపించలేదు।
Verse 13
स्वकर्मनिरता नित्यं ब्राह्मणा विजितेन्द्रिया: ।दानाध्ययनशीलाश्च संयताश्च परिग्रहे ।।1.6.13।।
బ్రాహ్మణులు నిత్యం తమ తమ స్వధర్మకర్మలలో నిమగ్నులై, ఇంద్రియజయులై ఉండేవారు; దానము, అధ్యయనము పట్ల ఆసక్తి కలిగి, స్వీకార-పరిగ్రహాలలో సంయమంతో ఉండేవారు।
Verse 14
न नास्तिको नानृतको न कश्चिदबहुश्रुत: ।नासूयको न चाऽशक्तो नाविद्वान्विद्यते तदा ।।1.6.14।।
ఆ కాలంలో నాస్తికుడు ఎవడూ లేడు, అబద్ధమాడేవాడు లేదు, అల్పశ్రుతుడూ లేదు; అసూయపడేవాడు లేదు, అశక్తుడూ లేదు—అవిద్వానుడని ఎవరూ కనిపించలేదు।
Verse 15
नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नासहस्रद: ।न दीन: क्षिप्तचित्तो वा व्यथितो वाऽपि कश्चन ।।1.6.15।।
అక్కడ షడంగ-వేదాంగ విద్యలలో అనభిజ్ఞుడు ఎవడూ లేడు, వ్రతహీనుడు లేదు, సహస్రదానము చేయనివాడూ లేదు; దుఃఖితుడు, చిత్తవిక్షిప్తుడు లేదా వ్యథితుడని ఎవరూ కనిపించలేదు।
Verse 16
कश्चिन्नरो वा नारी वा नाश्रीमान्नाप्यरूपवान् ।द्रष्टुं शक्यमयोध्यायां नापि राजन्यभक्तिमान् ।।1.6.16।।
అయోధ్యలో ఐశ్వర్యం లేని వాడు గాని, రూపహీనుడు గాని—పురుషుడైనా స్త్రీయైనా—ఎవరూ కనిపించరు; రాజుపట్ల భక్తి లేనివాడూ అక్కడ ఎవరూ లేరు।
Verse 17
वर्णेष्वग्र्यचतुर्थेषु देवतातिथिपूजका:।कृतज्ञाश्च वदान्याश्च शूरा विक्रमसंयुता: ।।1.6.17।। दीर्घायुषो नरास्सर्वे धर्मं सत्यं च संश्रिता: ।सहिता: पुत्रपौत्रैश्च नित्यं स्त्रीभि: पुरोत्तमे ।।1.6.18।।
వారు నాలుగు వర్ణాలలో అగ్ర్యులు; దేవతలను పూజించి అతిథులను సత్కరించేవారు. వారు కృతజ్ఞులు, దానశీలులు, శూరులు, పరాక్రమసంపన్నులు॥
Verse 18
वर्णेष्वग्र्यचतुर्थेषु देवतातिथिपूजका:।कृतज्ञाश्च वदान्याश्च शूरा विक्रमसंयुता: ।।1.6.17।। दीर्घायुषो नरास्सर्वे धर्मं सत्यं च संश्रिता: ।सहिता: पुत्रपौत्रैश्च नित्यं स्त्रीभि: पुरोत्तमे ।।1.6.18।।
అక్కడి సమస్త పురుషులు దీర్ఘాయుష్కులు; ధర్మసత్యాలను ఆశ్రయించినవారు. ఆ ఉత్తమ నగరంలో వారు కుమారులు, మనవళ్లు, భార్యలతో నిత్యం కలిసి నివసించేవారు॥
Verse 19
क्षत्रं ब्रह्ममुखं चासीद्वैश्या: क्षत्रमनुव्रता: ।शूद्रास्स्वधर्मनिरतास्त्रीन्वर्णानुपचारिण: ।।1.6.19।।
క్షత్రియవర్గం బ్రాహ్మణుల మార్గదర్శనంలో ఉండేది; వైశ్యులు క్షత్రియులను అనుసరించేవారు. శూద్రులు స్వధర్మనిష్ఠులై మిగిలిన మూడు వర్ణాలకు సేవచేసేవారు॥
Verse 20
सा तेनेक्ष्वाकुनाथेन पुरी सुपरिरक्षिता ।यथा पुरस्तान्मनुना मानवेन्द्रेण धीमता ।।1.6.20।।
ఆ నగరం ఆ ఇక్ష్వాకునాథుడు (దశరథుడు) చేత సుపరిరక్షితమై సుశాసితమైంది; పూర్వకాలంలో జ్ఞానవంతుడైన మానవేంద్రుడు మనువు పాలించినట్లే॥
Verse 21
योधानामग्निकल्पानां पेशलानाममर्षिणाम् ।सम्पूर्णा कृतविद्यानां गुहा केसरिणामिव ।।1.6.21।।
ఆ నగరం అగ్నిసమాన పరాక్రమశాలులు, నిపుణులు, అచంచలులు, విద్యల్లో సంపూర్ణంగా శిక్షణ పొందిన యోధులతో నిండిపోయి ఉండెను—పర్వతగుహ సింహాలతో నిండినట్లుగా।
Verse 22
काम्भोजविषये जातैर्बाह्लीकैश्च हयोत्तमै: ।वनायुजैर्नदीजैश्च पूर्णा हरिहयोत्तमै:।।1.6.22।।
అది శ్రేష్ఠ అశ్వాలతో సమృద్ధిగా ఉండెను—కాంభోజ దేశంలో పుట్టినవి, బాహ్లీక ప్రాంతపు ఉత్తమ గుఱ్ఱాలు, అలాగే వనాయు మరియు నదీదేశజాతమైనవి—అత్యుత్తమ ‘హరి’ అశ్వాలవలె శ్రేష్ఠమైనవి।
Verse 23
विन्ध्यपर्वतजैर्मत्तै: पूर्णा हैमवतैरपि ।मदान्वितैरतिबलैर्मातङ्गै: पर्वतोपमै: ।।1.6.23।। ऐरावतकुलीनैश्च महापद्मकुलैस्तथा ।अञ्जनादपि निष्पन्नैर्वामनादपि च द्विपैः ।।1.6.24।।
అది వింధ్యపర్వతజాతమైనవీ, హిమవద్జాతమైనవీ అయిన, మదంతో ఉన్మత్తులై, అత్యంత బలవంతులై, పర్వతసమాన కాయంతో ఉన్న మాతంగ గజాలతో నిండిపోయి ఉండెను।
Verse 24
विन्ध्यपर्वतजैर्मत्तै: पूर्णा हैमवतैरपि ।मदान्वितैरतिबलैर्मातङ्गै: पर्वतोपमै: ।।1.6.23।। ऐरावतकुलीनैश्च महापद्मकुलैस्तथा ।अञ्जनादपि निष्पन्नैर्वामनादपि च द्विपैः ।।1.6.24।।
అది మహత్తర వంశాల గజాలతో కూడ నిండెను—ఐరావత కులజులు, మహాపద్మ కులజులు, అలాగే అంజనా నుండి, వామన నుండి పుట్టిన ద్విపములతో కూడ।
Verse 25
भद्रैर्मन्द्रैर्मृगैश्चैव भद्रमन्द्रमृगैस्तथा।भद्रमन्द्रैर्भद्रमृगैर्मृगमन्द्रैश्च सा पुरी।नित्यमत्तैस्सदा पूर्णा नागैरचलसन्निभै:।।1.6.25।।
ఆ పురి ఎల్లప్పుడూ పర్వతసమానమైన, నిత్య మదోన్మత్త గజాలతో నిండియుండెను—భద్ర, మంద్ర, మృగ, అలాగే వారి మిశ్ర భేదాలు: భద్ర–మంద్ర, భద్ర–మృగ, మృగ–మంద్ర।
Verse 26
सा योजने च द्वे भूय: सत्यनामा प्रकाशते ।यस्यां दशरथो राजा वसन् जगदपालयत् ।।1.6.26।।
ఆ నగరం మరి రెండు యోజనాల వరకు విస్తరించి, తన సత్యనామానికి తగినట్లే ప్రకాశించెను; అక్కడే రాజు దశరథుడు నివసిస్తూ జగత్తును పాలించి రక్షించెను।
Verse 27
तां पुरीं स महातेजा राजा दशरथो महान् ।शशास शमितामित्रो नक्षत्राणीव चन्द्रमा: ।।1.6.27।।
ఆ పురిని మహాతేజస్సు గల మహారాజు దశరథుడు, శత్రువులను శమింపజేసినవాడు, చంద్రుడు నక్షత్రాలపై అధిపత్యం వహించినట్లే శాసించెను।
Verse 28
तां सत्यनामां दृढतोरणार्गलांगृहैर्विचित्रैरुपशोभितां शिवाम् ।पुरीमयोध्यां नृसहस्रसङ्कुलांशशास वै शक्रसमो महीपति: ।।1.6.28।।
ఆ శుభకరమైన, సత్యనామముగల అయోధ్య—దృఢమైన తోరణాలు, అర్గళాలతో సురక్షితమై, విచిత్ర గృహాలతో అలంకృతమై, సహస్ర జనసమూహంతో నిండినదాన్ని—శక్రసమాన మహిమగల భూపతి (దశరథుడు) శాసించెను।
Verse 29
ఆ కాలంలో అక్కడ నాస్తికుడు ఎవడును లేడు, అసత్యవాది లేడు, అల్పశ్రుతుడు లేడు; అసూయగలవాడు లేడు, అశక్తుడు లేడు, అవిద్వాంసుడు కూడా కనబడలేదు।
Frequently Asked Questions
Rather than a single crisis, the sarga presents an ethical benchmark: Daśaratha’s active practice of rājadhrama—truthfulness, protection, sacrificial duty, and self-mastery—paired with a civic culture where theft, deceit, and irreligion are stated to be absent. The ‘action’ is the depiction of governance as moral administration.
The chapter teaches that political stability is inseparable from personal discipline and public virtue: a ruler’s satya, yajña-oriented duty, and control of senses are mirrored by citizens’ contentment, charity, and restraint. Prosperity is portrayed as the fruit of dharmic order rather than mere accumulation.
Ayodhyā is highlighted as ‘satyanāmā’ (true to its name, invincible) with strong gates and locks; culturally, the sarga emphasizes Vedic learning, Vedāṅga mastery, agnihotra/sacrificial fires, and dāna. It also references horse regions (Kambhoja, Bāhlīka, Vanāyu, Sindhu) and elephant origins/lineages (Vindhya, Himavat, Airāvata, Mahāpadma, Añjana, Vāmana).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.