Sarga 58
त्रिशङ्कुशापः — Trishanku’s Curse and Appeal to Viśvāmitra
बालकाण्ड
ఈ సర్గలో యజ్ఞాధికారం, గురుపరంపర యొక్క మర్యాద, నియుక్త ఆచార్యుని దాటివెళ్లి ఇతర మార్గం వెదకడం ఎంతవరకు ధర్మసమ్మతమో అనే నైతిక వివాదం సుస్పష్టంగా నిలుస్తుంది. దేహంతోనే స్వర్గారోహణం చేయాలనే సంకల్పంతో రాజు త్రిశంకు వశిష్ఠుని ప్రార్థిస్తాడు; వశిష్ఠుడు అంగీకరించడు. అప్పుడు త్రిశంకు వశిష్ఠుని వందమంది కుమారుల వద్దకు వెళ్లి వేడుకుంటాడు; వారు సత్యనిష్ఠ గురువును అతిక్రమించి మార్గాంతరం కోరడాన్ని గట్టిగా గర్హించి, ఇది ఇక్ష్వాకు వంశపు పురోహిత పరంపరను అవమానించడమేనని భావిస్తారు. త్రిశంకు “ఇంకొక ఉపాయం చూస్తాను” అని చెప్పగానే, కోపించిన వారు అతనిని చండాలుడిగా మారుమని శపిస్తారు. శాపం రాత్రికిరాత్రే ఫలిస్తుంది—దేహంలోనూ సామాజిక స్థితిలోనూ స్పష్టమైన లక్షణాలు కనిపిస్తాయి; మంత్రులు, ప్రజలు, అనుచరులు భయంతో అతనిని విడిచి పారిపోతారు. ఒంటరిగా, దుఃఖంతో త్రిశంకు విశ్వామిత్రుని శరణు కోరుతాడు; విశ్వామిత్రుడు కరుణతో కారణం అడుగుతాడు. త్రిశంకు తన వ్రతసదృశ సంకల్పం—దేహంతో స్వర్గానికి వెళ్లాలనే కోరిక—తాను చేసిన యజ్ఞాలు, ధర్మబద్ధమైన రాజ్యపాలన, సత్యనిష్ఠను వివరించి, విధి తన పుణ్యాన్ని హరించినట్లుగా అనిపిస్తోందని చెబుతాడు. మానవప్రయత్నంతో దైవాన్ని ప్రతిఘటించమని విశ్వామిత్రుని వేడుకుంటాడు. ఇలా ఈ ఘట్టం ధర్మం, అధికారము, శాపఫలితము, పురుషార్థ–దైవ తణుకు అనే అంశాలను ఆలోచింపజేస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
ततस्त्रिशङ्कोर्वचनं श्रुत्वा क्रोधसमन्वितम् ।ऋषिपुत्रशतं राम राजानमिदमब्रवीत्।।।।
అనంతరం త్రిశంకువు క్రోధసహితమైన మాటలు విని, ఓ రామా, ఋషి యొక్క వందమంది కుమారులు కోపంతో రాజునితో ఇలా పలికిరి।
Verse 2
प्रत्याख्यातो हि दुर्बुद्धे गुरुणा सत्यवादिना।तं कथं समतिक्रम्य शाखान्तरमुपेयिवान्।।।।
ఓ దుర్బుద్ధీ! సత్యవాది గురువు నిన్ను తిరస్కరించినప్పుడు, ఆయనను దాటి అదే పరంపరలోని మరో శాఖ—కేవలం ఉపశాఖ—వద్దకు నీవు ఎలా వెళ్లగలిగావు?॥
Verse 3
इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधा: परमो गुरु:।न चातिक्रमितुं शक्यं वचनं सत्यवादिन:।।।।
ఇక్ష్వాకువంశంలోని సమస్త రాజులకు పురోహితుడే పరమ గురువు; సత్యవాది పలికిన వాక్యాన్ని అతిక్రమించడం సాధ్యం కాదు॥
Verse 4
अशक्यमिति चोवाच वसिष्ठो भगवानृषि:।तं वयं वै समाहर्तुं क्रतुं शक्ता:कथं तव।।।।
భగవాన్ ఋషి వసిష్ఠుడు ‘ఇది అసాధ్యం’ అని చెప్పినప్పుడు, నీ కోసం ఆ యజ్ఞాన్ని మేము ఎలా నిర్వహించగలము?॥
Verse 5
बालिशस्त्वं नरश्रेष्ठ गम्यतां स्वपुरं पुन:।याजने भगवाञ्छक्तस्त्रैलोक्यस्यापि पार्थिव।।।।अवमानं च तत्कर्तुं तस्य शक्ष्यामहे कथम्।
హే నరశ్రేష్ఠా! నీవు బాలిషంగా ప్రవర్తిస్తున్నావు; మళ్లీ నీ స్వపురానికి వెళ్ళుము. హే రాజా, ఆ పూజ్యుడు త్రిలోకములకైనా యజ్ఞాలు నిర్వహించగల సమర్థుడు—అటువంటి వానిని మేమెట్లు అవమానించగలము?
Verse 6
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधपर्याकुलाक्षरम्।।।।स राजा पुनरेवैतानिदं वचनमब्रवीत्।
వారి మాటలను విని—క్రోధావేశంతో అక్షరాలు కూడా కలత చెందినట్లుగా—ఆ రాజు మళ్లీ వారితో ఈ విధంగా పలికెను.
Verse 7
प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च।।।।अन्यां गतिं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु तपोधना:।
గురువిచేతను, గురుపుత్రులచేతను నేను తిరస్కరింపబడ్డాను. నేను మరొక మార్గాన్ని ఆశ్రయించెదను. హే తపోధనులైన మహర్షులారా, మీకు శుభం కలుగుగాక.
Verse 8
ऋषिपुत्रास्तु तच्छ्रुत्वा वाक्यं घोराभिसंहितम्।।।।शेपु: परमसङ्कृद्धाश्चण्डालत्वं गमिष्यसि।
ఆ ఘోర సంకల్పంతో నిండిన మాట విని ఋషిపుత్రులు పరమక్రోధంతో శపించారు—“నీవు చండాలత్వాన్ని పొందుదువు.”
Verse 9
एवमुक्त्वा महात्मनो विविशुस्ते स्वमाश्रमम्।।।।अथ रात्र्यां व्यतीतायां राजा चण्डालतां गत:।
ఇట్లు పలికి ఆ మహాత్ములు తమ ఆశ్రమంలో ప్రవేశించారు. రాత్రి గడిచిన తరువాత రాజు చండాలత్వాన్ని పొందెను.
Verse 10
नीलवस्त्रधरो नील: पुरुषो ध्वस्तमूर्धज:।।।।चित्यमाल्यानुलेपश्च आयसाभरणोऽभवत्।
అతడు నీలవస్త్రధారిగా, నీలవర్ణముతో మలినరూపుడై, చెదిరిన జుట్టుతో కనిపించెను; చితిమాలలు ధరించి భస్మలేపనంతో, ఇనుప ఆభరణాలు ధరించినవాడై మారెను।
Verse 11
तं दृष्टवा मन्त्रिणस्सर्वे त्यज्य चण्डालरूपिणम्।।।।प्राद्रवन् सहिता राम पौरा येऽस्यानुगामिन:।
అతడిని చండాలరూపంలో చూచి సమస్త మంత్రులు అతనిని విడిచి పారిపోయిరి; ఓ రామా, అతనిని అనుసరించిన పట్టణవాసులూ కూడ కలిసి పారిపోయిరి।
Verse 12
एको हि राजा काकुत्स्थ जगाम परमात्मवान्।।।।दह्यमानो दिवारात्रं विश्वामित्रं तपोनिधिम्।
అప్పుడు ఆ రాజు—ఓ కాకుత్స్థా—స్థిరాత్ముడై, పగలు రాత్రి దుఃఖాగ్నితో దహించబడుతూ, తపోనిధి విశ్వామిత్రుని వద్దకు ఒంటరిగా వెళ్లెను।
Verse 13
विश्वामित्रस्तु तं दृष्ट्वा राजानं विफलीकृतम्।चण्डालरूपिणं राम मुनि: कारुण्यमागत:।।।।
ఓ రామా! విశ్వామిత్ర ముని ఆ రాజును విఫలుడై దుఃఖితుడై, చండాలరూపం పొందినవాడిగా చూచి కరుణతో కదిలిపోయాడు।
Verse 14
कारुण्यात्स महातेजा वाक्यं परमधार्मिक:।इदं जगाद भद्रं ते राजानं घोररूपिणम्।।।।
కరుణచేత ప్రేరితుడైన ఆ మహాతేజస్సు, పరమధార్మిక ముని భయంకరరూపుడైన రాజునితో ఇలా పలికెను—“నీకు మంగళం కలుగుగాక।”
Verse 15
किमागमनकार्यं ते राजपुत्र महाबल।अयोध्याधिपते वीर शापाच्चण्डालतां गत:।।।।
“ఓ మహాబలవంతుడైన రాజపుత్రా! ఓ వీరుడైన అయోధ్యాధిపతీ! శాపవశాత్ చండాలస్థితికి చేరి నీవు ఇక్కడికి రావడానికి కారణం ఏమిటి?”
Verse 16
अथ तद्वाक्यमाज्ञाय राजा चण्डालतां गत:।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्।।।।
ఆ మాటల భావాన్ని గ్రహించిన చండాలస్థితికి చేరిన ఆ రాజు, చేతులు జోడించి, వాక్యనిపుణుడైన ఆ మునిని—తానూ యథోచిత వాక్యజ్ఞుడై—వినయంగా పలికెను।
Verse 17
प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च।अनवाप्यैव तं कामं मया प्राप्तो विपर्यय:।।।।
“గురువు నన్ను తిరస్కరించాడు; అలాగే గురుపుత్రులూ. ఆ కోరికను పొందకముందే నాకు విపర్యయం కలిగింది—సిద్ధి బదులు విపత్తు వచ్చింది।”
Verse 18
सशरीरो दिवं यायामिति मे सौम्यदर्शनम्।मया चेष्टं क्रतुशतं तच्च नाऽवाप्यते फलम्।।।।
హే సౌమ్యా! నా నిశ్చయం ఇదే—ఈ శరీరంతోనే నేను స్వర్గానికి వెళ్లాలి. నేను శతక్రతువులు (వంద యజ్ఞాలు) చేసినాను, అయినా ఆ ప్రయత్న ఫలము నాకు లభించలేదు॥
Verse 19
अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन।कृच्छ्रेष्वपि गत स्सौम्य क्षत्रधर्मेण ते शपे।।।।
హే సౌమ్యా! నేను ఇంతకు ముందు అసత్యం పలకలేదు; ఇకపై కూడా ఎప్పటికీ పలకను—కష్టాల్లోనూ. క్షత్రియధర్మం మీద నీకు ప్రమాణం చేసి చెబుతున్నాను॥
Verse 20
यज्ञैर्बहुविधैरिष्टं प्रजा धर्मेण पालिता:।।।।गुरवश्च महात्मान श्शीलवृत्तेन तोषिता:।
నేను అనేక విధాల యజ్ఞాలతో ఆరాధన చేశాను; ధర్మానుసారంగా ప్రజలను పాలించాను; నా శీలము, వృత్తి చేత మహాత్ములైన గురువులను సంతోషపెట్టాను॥
Verse 21
धर्मे प्रयतमानस्य यज्ञं चाहर्तुमिच्छत:।।।।परितोषं न गच्छन्ति गुरवो मुनिपुङ्गव ।
హే మునిపుంగవా! నేను ధర్మంలో శ్రమిస్తున్నాను, యజ్ఞం చేయాలని కోరుతున్నాను; అయినా నా గురువులు సంతృప్తి చెందరు—అనుమతి ఇవ్వరు॥
Verse 22
दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम्।।।।दैवेनाक्रम्यते सर्वं दैवं हि परमा गति:।
నేను దైవాన్నే పరమమని భావిస్తున్నాను; పురుషప్రయత్నం వ్యర్థమై కనిపిస్తోంది. దైవమే సమస్తాన్ని ఆవరించి జయిస్తుంది—దైవమే నిజంగా పరమ గతి॥
Verse 23
तस्य मे परमार्तस्य प्रसादमभिकाङ्क्षत:।।।।कर्तुमर्हसि भद्रं ते दैवोपहतकर्मण:।
అందువల్ల నేను పరమంగా బాధపడుతూ మీ ప్రసాదాన్ని కోరుతున్నాను; దైవం చేత దెబ్బతిన్న నా ప్రయత్నాలవాడైన నాపై మీరు కృప చూపుట యుక్తం. మీకు మంగళం కలుగుగాక॥
Verse 24
नान्यां गतिं गमिष्यामि नान्यश्शरणमस्ति मे।।।।दैवं पुरुषकारेण निवर्तयितुमर्हसि।।
నేను మరే గమ్యానికీ వెళ్లను; నాకు మరే శరణం లేదు. మీరు పురుషప్రయత్నంతో ఈ దైవాన్ని తిరిగి మళ్లించగలరు॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Triśaṅku may ethically bypass his appointed guru (Vasiṣṭha) after refusal and seek ritual fulfilment elsewhere; the sages’ sons treat this as a breach of legitimate authority and a dishonour to the established priestly order.
The chapter juxtaposes (1) the binding force of a truth-speaking guru’s word and the social power of śāpa, with (2) Triśaṅku’s argument that puruṣakāra (human effort) can and should confront daiva (destiny), inviting reflection on moral agency under adverse fate.
Ayodhyā functions as the cultural-political center whose ministers and citizens abandon the transformed king; the caṇḍāla markers—ashes, cemetery garlands, iron ornaments—serve as culturally coded signs of social exclusion and ritual impurity within the narrative world.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.