Sarga 56
बालकाण्ड ५६: विश्वामित्र–वसिष्ठ अस्त्रसंघर्षः (Visvamitra and Vasistha: Contest of Divine Weapons)
बालकाण्ड
ఈ సర్గలో క్షత్రియబలం (శస్త్ర/అస్త్ర) మరియు బ్రాహ్మణతేజస్సు మధ్య తాత్త్విక సమరం ప్రతిపాదించబడింది. వశిష్ఠుని మాటలతో ప్రేరితుడైన మహాబలుడు విశ్వామిత్రుడు ఆగ్నేయాస్త్రాన్ని ఎత్తి దాడి చేయమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు; వశిష్ఠుడు తన బ్రహ్మదండ తేజస్సుతో దానిని నిర్వీర్యం చేస్తాడు—శక్తుల క్రమంలో బ్రాహ్మణతేజస్సే శ్రేష్ఠమని చూపిస్తూ. తదుపరి విశ్వామిత్రుడు వరుణ, రౌద్ర, ఐంద్ర, పాశుపతాది అనేకాస్త్రాలు, అలాగే మోహన, స్వాపన, ధర్మచక్ర, విష్ణుచక్ర వంటి విశేషాయుధాలను వరుసగా ప్రయోగిస్తాడు. త్రిలోకమంతా భయంకర దృశ్యంతో కలత చెందుతుంది; కానీ బ్రహ్మపుత్రుడైన వశిష్ఠుడు తన దండంతో వాటన్నిటినీ ‘మింగినట్లు’ శమింపజేస్తాడు. చివరికి విశ్వామిత్రుడు బ్రహ్మాస్త్రాన్ని విడిచినప్పుడు మూడు లోకాలు కలవరపడతాయి; దేవతలు, ఋషులు, గంధర్వులు, మహానాగులు భయంతో స్పందిస్తారు. వశిష్ఠుడు బ్రాహ్మణశక్తితో బ్రహ్మాస్త్రాన్నికూడా ఉపసంహరిస్తాడు; అప్పుడు క్రోధరూపం ధరించి రోమకూపాల నుంచి జ్వాలలు వెలువరిస్తాడు. ఋషులు ఆయనను స్తుతించి లోకహితార్థం సంయమనం వహించమని ప్రార్థిస్తారు. అవమానితుడైన విశ్వామిత్రుడు ‘బ్రహ్మతేజస్సు క్షత్రియబలాన్ని మించుతుంది’ అని గ్రహించి, బ్రహ్మత్వసిద్ధికి మహత్తపస్సు చేయాలని సంకల్పిస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महाबल:।आग्नेयमस्त्रमुत्क्षिप्य तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्।।।।
వసిష్ఠుని మాటలు విని మహాబలవంతుడైన విశ్వామిత్రుడు ఆగ్నేయాస్త్రాన్ని ఎత్తి ప్రయోగిస్తూ—“నిలువు, నిలువు!” అని పలికెను।
Verse 2
ब्रह्मदण्डं समुत्क्षिप्य कालदण्डमिवाऽपरम्।वसिष्ठो भगवान् क्रोधादिदं वचनमब्रवीत्।।।।
బ్రహ్మదండాన్ని ఎత్తి—మరొక కాలదండంలాగ—క్రోధంతో భగవాన్ వసిష్ఠుడు ఈ వచనమును పలికెను।
Verse 3
क्षत्रबन्धो स्थितोस्म्येष यद्बलं तद्विदर्शय।नाशयाम्यद्य ते दर्पं शस्त्रस्य तव गाधिज।।।।
ఓ క్షత్రియకుల-కలంకమా! నేను ఇక్కడ నిలిచియున్నాను; నీ బలం ఎంతయో చూపుము. హే గాధిపుత్రా! నేడు నీ ఆయుధగర్వాన్ని నేను నశింపజేస్తాను।
Verse 4
क्व च ते क्षत्रियबलं क्व च ब्रह्मबलं महत्।पश्य ब्रह्मबलं दिव्यं मम क्षत्रियपांसन।।।।
ఎక్కడ నీ క్షత్రియబలం, ఎక్కడ మహత్తరమైన బ్రహ్మబలం? ఓ క్షత్రియాధమా, నా దివ్య బ్రహ్మబలాన్ని చూడు।
Verse 5
तस्यास्त्रं गाधिपुत्रस्य घोरमाग्नेयमुद्यतम्।ब्रह्मदण्डेन तच्छान्तमग्नेर्वेग इवाम्भसा।।।।
గాధిపుత్రుడు ప్రయోగించిన ఆ ఘోర ఆగ్నేయాస్త్రం బ్రహ్మదండంతో శాంతింపబడింది—నీటితో అగ్ని వేగం అణగినట్లుగా।
Verse 6
वारुणं चैव रौद्रं च ऐन्द्रं पाशुपतं तथा।ऐषीकं चापि चिक्षेप कुपितो गाधिनन्दन:।।।।
కోపించిన గాధినందనుడు వారుణ, రౌద్ర, ఐంద్ర, పాశుపత మరియు ఐషీక అస్త్రాలను కూడా విసిరెను।
Verse 7
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।।।वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
ఓ రఘునందనా! కోపించిన విశ్వామిత్రుడు మానవ, మోహన, గాంధర్వ, స్వాపన, జృంభణ, మాదన, సంతాపన, విలాపన; శోషణ, దారణ; సుదుర్జయ వజ్రాస్త్రం; బ్రహ్మపాశం, కాలపాశం, వారుణపాశం; పైనాకాస్త్రం మరియు ప్రియమైన దయిత; శుష్క-ఆర్ద్ర అనే రెండు అశనులు; దండాస్త్రం, పైశాచం, క్రౌంచాస్త్రం; ధర్మచక్రం, కాలచక్రం, విష్ణుచక్రం; వాయవ్య, మథన, హయశిరస్ అస్త్రాలు; రెండు శక్తులు, కంకాలం, ముసలం; వైద్యాధర మహాస్త్రం మరియు దారుణ కాలాస్త్రం; ఘోర త్రిశూలాస్త్రం, కాపాలం, కంకణం—ఇవన్నీ జపనిష్ఠులలో శ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠునిపై విసిరెను. ఆ దృశ్యం అద్భుతమై కనిపించింది।
Verse 8
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।1.56.7।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।1.56.8।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।1.56.9।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।1.56.10।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।1.56.11।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।1.56.12।। वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
అప్పుడు అతడు శోషణము, దారణము అనే అస్త్రాలను, అలాగే సుదుర్జయమైన వజ్రాస్త్రాన్ని; బ్రహ్మపాశం, కాలపాశం, వారుణపాశం—ఇవన్నీ కూడా (వశిష్ఠునిపై) ప్రయోగించాడు।
Verse 9
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।1.56.7।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।1.56.8।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।1.56.9।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।1.56.10।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।1.56.11।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।1.56.12।। वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
అనంతరం అతడు పైనాకాస్త్రాన్ని, ప్రియమైన ‘దయిత’ అస్త్రాన్ని కూడా ప్రయోగించాడు. ‘శుష్క’ మరియు ‘ఆర్ద్ర’ అనే రెండు వజ్రాలను విసిరి, తరువాత దండాస్త్రం, పైశాచాస్త్రం, అలాగే క్రౌంచాస్త్రాన్ని కూడా సంధించాడు।
Verse 10
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।1.56.7।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।1.56.8।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।1.56.9।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।1.56.10।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।1.56.11।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।1.56.12।। वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
అతడు ధర్మచక్రం, కాలచక్రం, విష్ణుచక్రం; అలాగే వాయవ్యాస్త్రం, మథనాస్త్రం మరియు హయశిరాస్త్రాన్ని కూడా ప్రయోగించెను।
Verse 11
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।1.56.7।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।1.56.8।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।1.56.9।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।1.56.10।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।1.56.11।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।1.56.12।। वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
అతడు శక్తి-అస్త్రాల జంటను విసిరి, కంకాలం మరియు ముసలమును కూడా ప్రయోగించాడు. వైద్యాధర మహాస్త్రాన్ని విడిచి, అనంతరం భయంకరమైన కాలాస్త్రాన్ని సంధించాడు॥
Verse 12
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।1.56.7।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।1.56.8।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।1.56.9।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।1.56.10।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।1.56.11।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।1.56.12।। वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
అతడు ఘోరమైన త్రిశూలాస్త్రాన్ని, తరువాత కాపాలం మరియు కంకణాన్ని కూడా ప్రయోగించాడు. ఓ రఘునందనా! జపంలో శ్రేష్ఠుడైన వశిష్ఠునిపై ఈ సమస్త అస్త్రాలను సంధించగా అది అద్భుతంలా అనిపించింది॥
Verse 13
तानि सर्वाणि दण्डेन ग्रसते ब्रह्मणस्सुत:।।।।तेषु शान्तेषु ब्रह्मास्त्रं क्षिप्तवान् गाधिनन्दन:।
బ్రహ్ముని కుమారుడైన వశిష్ఠుడు తన దండంతో ఆ సమస్త అస్త్రాలను గ్రసించాడు. అవి శాంతించిన తరువాత గాధినందనుడు బ్రహ్మాస్త్రాన్ని విసిరాడు॥
Verse 14
तदस्त्रमुद्यतं दृष्ट्वा देवास्साग्निपुरोगमा:।।।।देवर्षयश्च सम्भ्रान्तागन्धर्वास्समहोरगा:।त्रैलोक्यमासीत्सन्तप्तं ब्रह्मास्त्रे समुदीरिते।।।
ఆ అస్త్రం ఎత్తబడినదాన్ని చూసి, అగ్ని ముందుండగా దేవతలు, దేవర్షులు, గంధర్వులు మరియు మహోరగాలు—అందరూ భ్రాంతికి లోనయ్యారు॥
Verse 15
तदस्त्रमुद्यतं दृष्ट्वा देवास्साग्निपुरोगमा:।।1.56.14।।देवर्षयश्च सम्भ्रान्तागन्धर्वास्समहोरगा:।त्रैलोक्यमासीत्सन्तप्तं ब्रह्मास्त्रे समुदीरिते।।1.56.15।
బ్రహ్మాస్త్రం విడుదలైనప్పుడు త్రిలోకమంతా దాహతాపంతో దగ్ధమైంది॥
Verse 16
तदप्यस्त्रं महाघोरं ब्रह्मं ब्राह्मेण तेजसा ।वसिष्ठो ग्रसते सर्वं ब्रह्मदण्डेन राघव।।।।
హే రాఘవా! బ్రహ్మతేజస్సుతో యుక్తుడైన వశిష్ఠుడు బ్రహ్మదండముచే ఆ మహాఘోరమైన బ్రహ్మాస్త్రాన్నికూడా సంపూర్ణంగా గ్రసించాడు।
Verse 17
ब्रह्मास्त्रं ग्रसमानस्य वसिष्ठस्य महात्मन:।त्रैलोक्यमोहनं रौद्रं रूपमासीत्सुदारुणम्।।।।
బ్రహ్మాస్త్రాన్ని గ్రసిస్తున్న మహాత్ముడైన వశిష్ఠుని రూపం రౌద్రమై, అత్యంత దారుణమై, త్రిలోకమును మోహింపజేసి స్థంభింపజేసేదిగా మారింది।
Verse 18
रोमकूपेषु सर्वेषु वसिष्ठस्य महात्मन:।मरीच्य इव निष्पेतुरग्नेर्धूमाकुलार्चिष:।।।।
మహాత్ముడైన వశిష్ఠుని ప్రతి రోమకూపమునుండి ధూమముతో కలిసిన అగ్నిశిఖలు కాంతికిరణాలవలె ఉప్పొంగి బయలుదేరాయి।
Verse 19
प्राज्वलद्ब्रह्मदण्डश्च वसिष्ठस्य करोद्यत:।विधूम इव कालाग्निर्यमदण्ड इवापर:।।।।
వశిష్ఠుని ఎత్తిన చేతిలోని బ్రహ్మదండము జ్వలించెను—ధూమరహిత ప్రళయాగ్నివలె, మరొక యమదండమువలె కనిపించెను।
Verse 20
ततोऽस्तुवन् मुनिगणा वसिष्ठं जपतां वरम्।अमोघं ते बलं ब्रह्मन् तेजो धारय तेजसा।।।।
అప్పుడు మునిగణులు జపనిష్ఠులలో శ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠుని స్తుతించారు—“ఓ బ్రహ్మన్! మీ బలం అమోఘం; మీ తేజస్సుతోనే మీ తేజస్సును ధారించండి।”
Verse 21
निगृहीतस्त्वया ब्रह्मन् विश्वामित्रो महातपा:।प्रसीद जपतां श्रेष्ठ लोकास्सन्तु गतव्यथा:।।।।
హే బ్రాహ్మణా! మహాతపస్వి విశ్వామిత్రుడు మీచేత నియంత్రితుడయ్యాడు. హే జపనిష్ఠులలో శ్రేష్ఠా! ప్రసన్నుడవండి; లోకములన్నీ వ్యథారహితమగునుగాక।
Verse 22
एवमुक्तो महातेजाश्शमं चक्रे महातपा:।विश्वामित्रोऽपि निकृतो विनिश्वस्येदमब्रवीत्।।।।
ఇలా పలికినపుడు మహాతేజస్సుగల మహాతపస్వి శాంతుడయ్యాడు. విశ్వామిత్రుడూ వినీతుడై దీర్ఘ నిశ్వాసం విడిచి ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 23
धिग्बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजो बलं बलम्।एकेन ब्रह्मदण्डेन सर्वास्त्राणि हतानि मे।।।।
ధిక్కారము ఆ క్షత్రియబలానికి! బ్రహ్మతేజమే నిజమైన బలం. ఒక్క బ్రహ్మదండంతో నా సమస్తాస్త్రాలు నశించిపోయాయి।
Verse 24
तदेतत्समवेक्ष्याहं प्रसन्नेन्द्रियमानस:।तपो महत्समास्थास्ये यद्वै ब्रह्मत्वकारणम्।।।।
ఇదంతా స్పష్టంగా గ్రహించి, ఇంద్రియములు మనస్సు ప్రసన్నముగా చేసుకొని, బ్రహ్మత్వప్రాప్తికి కారణమైన మహత్తపస్సును నేను ఆశ్రయించెదను।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Viśvāmitra’s escalation from conventional astras to the Brahmāstra against a sage, testing whether martial capability may override ascetic authority; the narrative judges this as a misuse of power when detached from dharma and restraint.
The sarga teaches that brahma-tejas—disciplined spiritual energy grounded in tapas and dharma—can neutralize even the most catastrophic weapons; true strength is ethical and ascetic, not merely technological or martial.
Rather than a named geography, the text highlights a cosmological landmark—trailokya (the three worlds)—and a cultural-ritual institution: brahmadaṇḍa and mantra-japa as symbols of brahmanical authority within epic-era ascetic culture.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.