Sarga 54

Verse 1

कामधेनुं वसिष्ठोऽपि यदा न त्यज्यते मुनि:।तदास्य शबलां राम विश्वामित्रोऽन्वकर्षत।।।।

హే రామా, ముని వశిష్ఠుడు కామధేనువును విడిచిపెట్టనప్పుడు, విశ్వామిత్రుడు శబలాను బలవంతంగా లాగి తీసుకెళ్లాడు।

Verse 2

नीयमाना तु शबला राम राज्ञा महात्मना।दु:खिता चिन्तयामास रुदन्ती शोककर्शिता।।।।

ఓ రామా! మహాత్ముడైన రాజు తీసుకెళ్తుండగా శబల దుఃఖితురాలైంది. శోకంతో క్షీణించి, కన్నీరు కార్చుతూ తన మనసులో ఆలోచించసాగింది॥

Verse 3

परित्यक्ता वसिष्ठेन किमहं सुमहात्मना।याहं राजभटैर्दीना ह्रियेय भृशदु:खिता।।।।

“ఆ మహాత్ముడు వశిష్ఠుడు నన్ను పరిత్యజించెనా? నేను దీనురాలిని, అత్యంత దుఃఖితురాలిని, రాజభటులచేత తీసుకుపోబడుచున్నాను!”

Verse 4

किं मयाऽपकृतं तस्य महर्षेर्भावितात्मन:।यन्मामनागसं भक्तामिष्टां त्यजति धार्मिक:।।।।

“ఆ భావితాత్మ మహర్షికి నేను ఏ అపకారం చేసితిని? ధర్మాత్ముడు నన్ను—నిరపరాధిని, భక్తురాలిని, ప్రియురాలిని—ఎందుకు త్యజించుచున్నాడు?”

Verse 5

इति सा चिन्तयित्वा तु विनिश्श्वस्य पुन:पुन:।निर्धूय तांस्तदा भृत्यान् शतशश्शत्रुसूदन ।जगामानिलवेगेन पादमूलं महात्मन:।।।।

అలా ఆలోచించి ఆమె మళ్లీ మళ్లీ దీర్ఘ నిశ్వాసాలు విడిచింది; ఓ శత్రుసూదనా, వందలాది సేవకులను త్రోసివేసి, గాలివేగంతో మహాత్ముడు వశిష్ఠుని పాదమూలానికి పరుగెత్తింది।

Verse 6

शबला सा रुदन्ती च क्रोशन्ती चेदमब्रवीत्।वसिष्ठस्याग्रतस्स्थित्वा मेघदुन्दुभिराविणी।।।।

ఆ శబలా ఏడుస్తూ, ఆర్తనాదం చేస్తూ వశిష్ఠుని ఎదుట నిలబడి ఇలా పలికింది; ఆమె స్వరం మేఘగర్జన, దుందుభి నాదంలా ప్రతిధ్వనించింది।

Verse 7

भगवन् किं परित्यक्ता त्वयाऽहं ब्रह्मणस्सुत।यस्माद्राजभृता मां हि नयन्ते त्वत्सकाशत:।।।।

‘భగవన్, ఓ బ్రహ్మపుత్రా, మీరు నన్ను పరిత్యజించారా? ఎందుకంటే రాజభటులు మీ సన్నిధి నుంచే నన్ను తీసుకుపోతున్నారు।’

Verse 8

एवमुक्तस्तु ब्रह्मर्षिरिदं वचनमब्रवीत्।शोकसन्तप्तहृदयां स्वसारमिव दु:खिताम्।।।।

ఇలా పలికినప్పుడు బ్రహ్మర్షి ఆమెతో ఈ మాటలు అన్నాడు—దుఃఖంతో వ్యాకులమైన ఆమెను, తన సోదరివలె భావించి; అతని హృదయం శోకంతో దగ్ధమైంది।

Verse 9

न त्वां त्यजामि शबले नापि मेऽपकृतं त्वया।एष त्वां नयते राजा बलोन्मत्तो महाबल:।।।।

‘ఓ శబలే, నేను నిన్ను విడిచిపెట్టను; నీవు నాకు ఏ అపకారం చేయలేదు. ఈ మహాబలుడు రాజే—బలమదంతో ఉన్మత్తుడై—నిన్ను బలవంతంగా తీసుకుపోతున్నాడు।’

Verse 10

न हि तुल्यं बलं मह्यं राजा त्वद्य विशेषत:।बली राजा क्षत्रियश्च पृथिव्या: पतिरेव च।।।।

రాజుకు సమానమైన బలం నాలో లేదు—ఈ రోజు అయితే మరీ లేదు. రాజు బలవంతుడు; అతడు క్షత్రియుడు, నిజంగా భూమికి అధిపతియే।

Verse 11

इयमक्षौहिणी पूर्णा सवाजिरथसङ्कुला।हस्तिध्वजसमाकीर्णा तेनासौ बलवत्तर:।।।।

ఇది సంపూర్ణ అక్షౌహిణీ సైన్యం—గుర్రాలు, రథాలతో నిండినది; ఏనుగులు, ధ్వజాలతో కిటకిటలాడేది. అందువల్ల అతడే మరింత బలవంతుడు।

Verse 12

एवमुक्ता वसिष्ठेन प्रत्युवाच विनीतवत्।वचनं वचनज्ञा सा ब्रह्मर्षिममितप्रभम्।।।।

వసిష్ఠుడు ఇలా పలికినప్పుడు వాక్చాతుర్యముగల ఆ కామధేనువు వినయంతో, అపారప్రభావంతుడైన మహాతేజస్వి బ్రహ్మర్షికి ప్రత్యుత్తరం చెప్పింది।

Verse 13

न बलं क्षत्रियस्याहुर्ब्राह्मणो बलवत्तर:।ब्रह्मन् ब्रह्मबलं दिव्यं क्षत्रात्तु बलवत्तरम्।।।।

ఓ బ్రాహ్మణా! క్షత్రియబలమే గొప్పదని చెప్పరు; బ్రాహ్మణుడే మరింత బలవంతుడు. బ్రహ్మన్, బ్రాహ్మణుని బ్రహ్మబలం దివ్యమైనది—క్షాత్రబలంకన్నా అధికం।

Verse 14

अप्रमेयबलं तुभ्यं न त्वया बलवत्तर:।विश्वामित्रो महावीर्यस्तेज स्तव दुरासदम्।।।।

మీ బలం అప్రమేయం; మీకన్నా బలవంతుడు ఎవరూ లేరు। మహావీరుడైన విశ్వామిత్రుడుకూడా మీ తేజస్సును చేరలేడు—మీ ఆధ్యాత్మిక కాంతి దురాసదం।

Verse 15

नियुङ्क्ष्व मां महाभाग त्वद्ब्रह्मबलसम्भृताम्।तस्य दर्पबलं यत्तन्नाशयामि दुरात्मन:।।।।

ఓ మహాభాగుడా! నన్ను నియోగించండి; నేను మీ బ్రహ్మబలంతో పోషితురాలిని. ఆ దురాత్ముని దర్పబలాన్ని నేను నశింపజేస్తాను।

Verse 16

इत्युक्तस्तु तया राम वसिष्ठ स्सुमहायशा:।सृजस्वेति तदोवाच बलं परबलार्दनम्।।।।

ఓ రామా! ఆమె ఇలా పలికినప్పుడు మహాయశస్సుగల వసిష్ఠుడు అప్పుడు—“శత్రుబలాన్ని అణచివేసే సేనను సృష్టించు” అని ఆజ్ఞాపించాడు।

Verse 17

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुरभिस्साऽसृजत्तदा।।।।तस्या हुम्भारवोत्सृष्टा: पप्लवाश्शतशो नृप।नाशयन्ति बलं सर्वं विश्वामित्रस्य पश्यत:।।।।

ఆ మాట విని సురభి (శబల) ఆ క్షణమే ఒక సేనను సృష్టించింది. ఓ నృపా! ఆమె ‘హుంభా’ గర్జన నుండి వందల సంఖ్యలో పప్లవులు పుట్టి, విశ్వామిత్రుడు చూస్తుండగానే అతని సమస్త సైన్యాన్ని నాశనం చేశారు॥

Verse 18

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुरभिस्साऽसृजत्तदा।।1.54.17।।तस्या हुम्भारवोत्सृष्टा: पप्लवाश्शतशो नृप। नाशयन्ति बलं सर्वं विश्वामित्रस्य पश्यत:।।1.54.18।।

వసిష్ఠుని మాటలు విని సురభి (శబల) అప్పుడు తన ‘హుంభా’ గర్జన నుండి వందల పప్లవులను సృష్టించింది. వారు విశ్వామిత్రుడు చూస్తుండగానే అతని సమస్త సైన్యాన్ని ధ్వంసం చేశారు॥

Verse 19

बलं भग्नं ततो दृष्ट्वा रथेनाक्रम्य कौशिक:।स राजा परमक्रुद्धो रोषविस्फारितेक्षण:।पप्लवान्नाशयामास शस्त्रैरुच्चावचैरपि।।।।

తన సైన్యం ఛిన్నాభిన్నమైందని చూసి కౌశికుడు (విశ్వామిత్రుడు) రథంపై ఎక్కి దాడికి దూసుకెళ్లాడు. ఆ రాజు పరమక్రోధంతో, రోషంతో విస్తరించిన కన్నులతో, అనేక విధాలైన శస్త్రాలతో పప్లవులను కూడా నాశనం చేశాడు॥

Verse 20

विश्वामित्रार्दितान् दृष्ट्वा पप्लवाञ्छतशस्तदा।भूय एवासृजत्कोपाच्छकान् यवनमिश्रितान्।।।।

విశ్వామిత్రుడు అణచివేస్తున్న వందల పప్లవులను చూసి ఆమె కోపంతో మళ్లీ యవనమిశ్రిత శకులను సృష్టించింది॥

Verse 21

तैरासीत् संवृता भूमि श्शकैर्यवनमिश्रितै:।प्रभावद्भिर्महावीर्यैर्हेमकिञ्जल्कसन्निभै:।।।।

శకులు యవనులతో కలసి, ప్రభావశాలులు మహావీరులు—సువర్ణ కేశరములవలె మెరుస్తూ—వారితో భూమి అంతటా ఆవరించబడెను।

Verse 22

दीर्घासिपट्टिशधरैःमवर्णाम्बरावृतै:।निर्दग्धं तद्बलं सर्वं प्रदीप्तैरिव पावकै:।।।।

దీర్ఘ ఖడ్గాలు, భల్లాలు ధరించి, పీతవర్ణ వస్త్రాలతో కప్పబడి వారు, మండే అగ్నులవలె ఆ సమస్త సేనను దహించిరి।

Verse 23

ततोऽस्त्राणि महातेजा विश्वामित्रो मुमोच ह।तैस्तैर्यवनकाम्भोजा: पप्लवाश्चाकुलीकृता:।।।।

అనంతరం మహాతేజస్సుగల విశ్వామిత్రుడు అస్త్రాలను ప్రయోగించెను; ఆ నానావిధ అస్త్రాలచేత యవనులు, కాంభోజులు, పప్లవులు వ్యాకులమై కలవరపడిరి।