Sarga 51
शतानन्दोपदेशः — Śatānanda’s Welcome to Rāma and the Prelude to Viśvāmitra’s History
बालकाण्ड
ఈ సర్గంలో ఆశ్రమవేదికపై సాగిన సంభాషణ ద్వారా అతిథిధర్మం, అహల్య పునరుద్ధరణ, వంశచరిత్ర—ఇవి బోధారూపంగా అనుసంధానమవుతాయి. గౌతముని జ్యేష్ఠపుత్రుడు, తపస్సుతో ప్రకాశించే శతానందుడు, విశ్వామిత్రుని వార్త విని రాముని దర్శించి ఆనందవిస్మయాలతో ఉప్పొంగుతాడు. అతడు విశ్వామిత్రుని అడుగుతాడు—రామునికి అహల్య దర్శనం కలిగిందా, ఆమె వన్యహవులతో పూజా-సత్కారాలు చేసిందా, ఇంద్రుని దోషానికి సంబంధించిన ప్రాచీన కథ రామునికి చెప్పబడిందా, రామసన్నిధిలో అహల్య గౌతమునితో పునర్మిళితమైందా అని. విశ్వామిత్రుడు సమాధానమిస్తాడు—చేయవలసినది ఏదీ మిగలలేదు; అహల్య గౌతమునితో మళ్లీ సంయోగం పొందింది, రేణుక జమదగ్నితో కలిసినట్లే. అనంతరం శతానందుడు రామునికి విధివిధానంగా స్వాగతం పలికి, విశ్వామిత్రుని అచింత్యకర్మగల బ్రహ్మర్షిగా స్తుతించి, రామునికి రక్షక-మార్గదర్శకుడిగా స్థాపిస్తాడు; తద్వారా రామయాత్ర తపస్వుల అధికార మార్గనిర్దేశంలో నిలుస్తుంది. తరువాత సర్గం చరిత్రకథనంగా మారుతుంది—విశ్వామిత్రుని పూర్వ రాజత్వం, ధర్మబద్ధమైన పాలన, అలాగే కుశ → కుశనాభ → గాధి → విశ్వామిత్ర అనే వంశపరంపర. ముగింపులో వసిష్ఠాశ్రమం వర్ణన—రెండవ బ్రహ్మలోకంలా, సిద్ధులు, చారణులు, దేవర్షులు, బ్రహ్మర్షులు మరియు నానావిధ తపశ్చర్యలతో నిండినది; ఎవరో జలాహారులు, ఎవరో వాయుభక్షులు, మరెవరో పత్ర-ఫల-మూలాలతో జీవించే వారు—ఇది రాబోయే వసిష్ఠ–విశ్వామిత్ర సమాగమానికి పీఠిక అవుతుంది.
Shlokas
Verse 1
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रस्य धीमत:।हृष्टरोमा महातेजाश्शतानन्दो महातपा:।।।।गौतमस्य सुतो ज्येष्ठस्तपसा द्योतितप्रभ:।रामसन्दर्शनादेव परं विस्मयमागत:।।।।
ధీమంతుడైన విశ్వామిత్రుని వచనాన్ని విని గౌతముని జ్యేష్ఠపుత్రుడు, మహాతపస్వి శతానందుడు రోమాంచితుడయ్యాడు. తపస్సుతో దీప్తప్రభుడైన అతడు రామదర్శనమాత్రంతోనే పరమ విస్మయానికి లోనయ్యాడు।
Verse 2
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रस्य धीमत:।हृष्टरोमा महातेजाश्शतानन्दो महातपा:।।1.51.1।।गौतमस्य सुतो ज्येष्ठस्तपसा द्योतितप्रभ:।रामसन्दर्शनादेव परं विस्मयमागत:।।1.51.2।।
గౌతముని జ్యేష్ఠ పుత్రుడు శతానందుడు—తపస్సు వలన దీప్తప్రభుడై—రామదర్శనమాత్రమునే పరమ విస్మయమునకు చేరెను॥
Verse 3
स तौ निषण्णौ सम्प्रेक्ष्य सुखासीनौ नृपात्मजौ।शतानन्दो मुनिश्रेष्ठं विश्वामित्रमथामब्रवीत्।।।।
ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులు సమీపంలో సుఖంగా కూర్చున్నట్లు చూసి, శతానందుడు అప్పుడు మునిశ్రేష్ఠుడైన విశ్వామిత్రునితో పలికెను।
Verse 4
अपि ते मुनिशार्दूल मम माता यशस्विनी।दर्शिता राजपुत्राय तपो दीर्घमुपागता।।।।
హే మునిశార్దూలా! దీర్ఘకాలం తపస్సు ఆచరించిన నా యశస్వినీ మాతను మీరు రాజపుత్రునికి దర్శింపజేశారా?
Verse 5
अपि रामे महातेजा मम माता यशस्विनी।वन्यैरुपाहरत्पूजां पूजार्हे सर्वदेहिनाम्।।।।
హే మహాతేజస్వీ! సమస్త దేహధారులకు పూజార్హుడైన రామునికి నా యశస్వినీ మాత వన్యోపహారాలతో పూజను సమర్పించిందా?
Verse 6
अपि रामाय कथितं यथावृत्तं पुरातनम्।मम मातुर्महातेजो दैवेन दुरनुष्ठितम्।।।।
హే మహాత్మా, రామునికి ఆ ప్రాచీన వృత్తాంతం యథావిధిగా చెప్పబడిందా—దైవదుష్కృతివల్ల నా మాత మహాతేజస్సు ఎలా ఘోరంగా అవమానింపబడి బాధపడిందో?
Verse 7
अपि कौशिक भद्रं ते गुरुणा मम सङ्गता।मम माता मुनिश्रेष्ठ रामसन्दर्शनादित:।।।।
హే కౌశికా, నీకు మంగళం కలుగుగాక. హే మునిశ్రేష్ఠా, రామదర్శన ఫలంగా నా మాత నా గురువు—పితతో మళ్లీ సంగమించిందా?
Verse 8
अपि मे गुरुणा राम: पूजित: कुशिकात्मज।इहागतो महातेजा: पूजां प्राप्तो महात्मन:।।।।
హే కుశికాత్మజా, నా గురువు—పిత—రాముని విధివిధానంగా పూజించాడా? అలాగే ఆ మహాతేజస్సుగల రాముడు ఇక్కడికి వచ్చి నా మహాత్మ పితకు కూడా యథోచిత గౌరవ-పూజ చేశాడా?
Verse 9
अपि शान्तेन मनसा गुरुर्मे कुशिकात्मज ।इहाऽगतेन रामेण प्रयतेनाभिवादित:।।।।
హే కుశికాత్మజా, నియమశీలుడై భక్తితో ఇక్కడికి వచ్చిన రాముడు శాంతమనస్సుతో నా గురువు—పితకు—గౌరవపూర్వకంగా నమస్కరించాడా?
Verse 10
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रो महामुनि:।प्रत्युवाच शतानन्दं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्।।।।
అతని మాటలు విని, వాక్యనిపుణుడైన మహాముని విశ్వామిత్రుడు వాక్యకోవిదుడైన శతానందునికి ప్రత్యుత్తరం పలికాడు।
Verse 11
नातिक्रान्तं मुनिश्रेष्ठ यत्कर्तव्यं कृतं मया।सङ्गता मुनिना पत्नी भार्गवेणेव रेणुका।।।।
ఓ మునిశ్రేష్ఠా! నా చేత ఏ కర్తవ్యమూ అతిక్రమింపబడలేదు; చేయవలసినది చేయబడింది. మునిపత్నీ మునితో మళ్లీ సంగమించింది—భార్గవునితో (జమదగ్నితో) రేణుక కలిసినట్లే।
Verse 12
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रस्य भाषितम् ।शतानन्दो महातेजा रामं वचनमब्रवीत्।।।।
విశ్వామిత్రుని వచనమును విని మహాతేజస్సుగల శతానందుడు రామునితో ఈ వాక్యములు పలికెను।
Verse 13
स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव।विश्वामित्रं पुरस्कृत्य महर्षिमपराजितम्।।।।
హే నరశ్రేష్ఠ రాఘవా, నీకు స్వాగతము. దైవానుగ్రహమున నీవు వచ్చితివి; అజేయ మహర్షి విశ్వామిత్రుడు నీకు ముందుగా ఉన్నాడు।
Verse 14
अचिन्त्यकर्मा तपसा ब्रह्मर्षिरतुलप्रभ:।विश्वामित्रो महातेजा वेत्स्येनं परमां गतिम्।।।।
అచింత్యకర్ముడై, తపస్సుతో బ్రహ్మర్షియైన, అతులప్రభ కల మహాతేజస్వి విశ్వామిత్రుని పరమగతి, పరమాశ్రయముగా నీవు తెలుసుకొనుము।
Verse 15
नास्ति धन्यतरो राम त्वत्तोऽन्यो भुवि कश्चन।गोप्ता कुशिकपुत्रस्ते येन तप्तं महत्तप:।।।।
హే రామా, భూమిపై నిన్ను మించిన ధన్యుడు మరెవ్వరూ లేరు. మహత్తపస్సు చేసిన కుశికపుత్రుడు విశ్వామిత్రుడు నీ రక్షకుడు।
Verse 16
श्रूयतां चाभिधास्यामि कौशिकस्य महात्मन:।यथा बलं यथा वृत्तं तन्मे निगदत: श्रुणु।।।।
ఇప్పుడు వినుము; మహాత్ముడైన కౌశికపుత్రుని గురించి—అతని బలమును, అతని జీవనవృత్తాంతమును నేను చెప్పుదును. నేను చెప్పునది శ్రద్ధగా వినుము।
Verse 17
राजाऽभूदेष धर्मात्मा दीर्घकालमरिन्दम:।धर्मज्ञ: कृतविद्यश्च प्रजानां च हिते रत:।।।।
ఈ ధర్మాత్ముడైన రాజు దీర్ఘకాలం రాజ్యము చేసెను, శత్రుదమనుడు. ధర్మజ్ఞుడు, విద్యలో నిపుణుడు, ప్రజల హితమునందు సదా రతుడై యుండెను॥
Verse 18
प्रजापतिसुतश्चासीत्कुशो नाम महीपति:।कुशस्य पुत्रो बलवान् कुशनाभस्सुधार्मिक:।।।।
ప్రజాపతి పుత్రుడైన కుశుడు అనే మహీపతి ఉండెను। కుశుని పుత్రుడు కుశనాభుడు—బలవంతుడు, సుదృఢ ధర్మనిష్ఠుడు॥
Verse 19
कुशनाभसुतस्त्वासीद्गाधिरित्येव विश्रृत:।गाधे: पुत्रो महातेजा विश्वामित्रो महामुनि:।।।।
కుశనాభుని పుత్రుడు ‘గాధి’ అని లోకమందు విశ్రుతుడయ్యెను। గాధి పుత్రుడు మహాతేజస్సుగల మహాముని విశ్వామిత్రుడు॥
Verse 20
विश्वामित्रो महातेजा: पालयामास मेदिनीम्।बहुवर्षसहस्राणि राजा राज्यमकारयत्।।।।
మహాతేజస్సుగల విశ్వామిత్రుడు భూమిని పరిపాలించెను। రాజుగా అనేక సహస్ర సంవత్సరములు రాజ్యాన్ని నిర్వహించెను॥
Verse 21
कदाचित्तु महातेजा योजयित्वा वरूथिनीम्।अक्षौहीणीपरिवृत: परिचक्राम मेदिनीम्।।।।
ఒకసారి ఆ మహాతేజస్వి రాజు తన వరూథినిని సమ్యక్గా సమీకరించి, అక్షౌహిణీ సేనతో పరివృతుడై, రాజపరిభ్రమణంగా భూమండలమంతా పరిచక్రమించాడు।
Verse 22
नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।।।
హే రామా! అతడు నగరాలు, రాష్ట్రాలు, నదులు, పర్వతాలు దాటి క్రమంగా ఆశ్రమాలను దర్శిస్తూ సంచరిస్తూ, చివరకు వసిష్ఠుని పవిత్ర ఆశ్రమస్థానానికి చేరుకున్నాడు। ఆ ఆశ్రమం నానావిధ వృక్షాలతో ఘనంగా ఉండి, వివిధ మృగగణాలతో నిండివుండి, సిద్ధులు-చారణులు సేవించే స్థలమైంది। దేవులు, దానవులు, గంధర్వులు, కిన్నరులు అక్కడ ఉపస్థితులై దానిని శోభింపజేశారు; శాంత స్వభావముగల హరిణాలతో నిండివుండి, ద్విజసంఘములు (పక్షుల గుంపులు) ఆశ్రయించేవి। బ్రహ్మర్షుల సమూహాలతో కిటకిటలాడి, దేవర్షుల సేవ పొందుతూ, తపశ్చరణసిద్ధులైన అగ్నిసమాన తేజస్సుగల మహాత్ములు అక్కడ నివసించేవారు। కొందరు జలాహారులు, కొందరు వాయుభక్షులు, కొందరు రాలిన ఆకులు భుజించువారు, మరికొందరు ఫలమూలాహారులు—అందరూ దాంతులు, క్రోధజయులు, ఇంద్రియజయులు। జప-హోమపరాయణులైన వాలఖిల్య ఋషులు మరియు ఇతర వైఖానస మునులు కూడా అన్ని వైపులా ఆ ఆశ్రమాన్ని అలంకరించుచుండిరి।
Verse 23
नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
అతడు వసిష్ఠ మహర్షి ఆశ్రమస్థానానికి చేరాడు—అది నానావిధ వృక్షాలతో దట్టంగా ఉండి, నానావిధ మృగగణాలతో నిండివుండి, సిద్ధులు మరియు చారణులు సేవించే స్థలమై ఉంది।
Verse 24
नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
ఆ ఆశ్రమం దేవులు, దానవులు, గంధర్వులు, కిన్నరులతో అలంకృతమై ఉండి; శాంతస్వభావమైన జింకలతో నిండివుండి; ద్విజసంఘాలు (ముఖ్యంగా పక్షుల గుంపులు) సంచరించే స్థలమై ఉంది।
Verse 25
नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
ఆ ఆశ్రమం బ్రహ్మర్షుల గణాలతో నిండివుండి, దేవర్షుల సమూహాలు సేవించే స్థలమై ఉంది; తపశ్చరణతో సిద్ధి పొందిన, అగ్నివలె ప్రకాశించే మహాత్ములతో అది విరాజిల్లింది।
Verse 26
नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
ఆ ఆశ్రమం అన్ని వైపులా తపస్వులతో శోభించింది—కొంతమంది జలాహారులు, కొంతమంది వాయుభక్షులు; కొంతమంది రాలిన ఆకులు భుజించేవారు, మరికొందరు ఫలమూలాహారులు; అందరూ దాంతులు, క్రోధజయులు, ఇంద్రియజయులు।
Verse 27
नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
ఆ ఆశ్రమం అన్ని వైపులా ఋషులతో శోభిల్లింది—జపహోమాలలో పరాయణులైన వాలఖిల్య ఋషులతోను, ఇతర వైఖానస మునులతోను—అందువల్ల సమస్త తపోవనం దిశదిశలా ప్రకాశించింది।
Verse 28
वसिष्ठस्याश्रमपदं ब्रह्मलोकमिवापरम्।ददर्श जयतां श्रेष्ठो विश्वामित्रो महाबल:।।।।
అప్పుడు మహాబలుడు, జయశ్రేష్ఠుడు అయిన విశ్వామిత్రుడు వశిష్ఠాశ్రమపదాన్ని చూచెను; అది మరొక బ్రహ్మలోకంలా అనిపించింది।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the completion of Ahalyā’s restoration and reunion with Gautama, treated as a dharmic repair after a past transgression attributed to Indra; Śatānanda seeks verification that proper honoring, narration of the incident, and ritual-ethical closure were performed without omission.
The sarga teaches that dharma operates through authorized guidance and completion of required acts: restoration is not merely emotional but procedural (nothing omitted), and legitimate spiritual authority (tapas → brahmarṣi status) provides the framework within which a prince’s conduct becomes exemplary.
Vasiṣṭha’s hermitage is presented as a cultural microcosm—likened to Brahmaloka—cataloguing ascetic communities (Vālakhilya, Vaikhānasa), devotional practices (japa, homa), and ecological richness (trees, animals, rivers/mountains in the approach), thereby mapping the āśrama as a key civilizational landmark.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.