Sarga 44
गङ्गावतरण-समापनः (Conclusion of the Descent of Gaṅgā)
बालकाण्ड
ఈ సర్గలో గంగావతరణ ఘట్టం ముగుస్తుంది. భగీరథుడు గంగను సముద్రం వరకు తీసుకువచ్చి, సగరపుత్రులు భస్మరూపంగా ఉన్న భూగర్భ లోకాలకు దిగుతాడు. గంగాజలంతో ఆ భస్మం తడిసిన వెంటనే బ్రహ్మ ప్రత్యక్షమై వారి విముక్తి, స్వర్గారోహణం నిశ్చయమని ప్రకటిస్తాడు; పితృరక్షణకు కర్మసిద్ధి మరియు దైవానుమతి ఉన్నదని స్థాపిస్తాడు. బ్రహ్మ గంగను ‘భాగీరథీ’, ‘త్రిపథగా’గా ప్రతిష్ఠిస్తాడు—త్రిలోకపావని, దివ్యమైనది, భగీరథ వ్రతస్మృతితో లోకంలో చిరస్మరణీయమైనది. భగీరథుడు సమస్త పితృదేవతలకు సలిలక్రియ (జలకర్మ) పూర్తిచేయాలని ఆజ్ఞాపించి, సగరుడు, అంసుమంతుడు, దిలీపుడు చేయలేకపోయిన వ్రతాన్ని భగీరథుడు సిద్ధిచేశాడని స్పష్టంగా చెబుతాడు. భగీరథుని ప్రతిజ్ఞాపూర్తిని బ్రహ్మ ప్రశంసించి, కీర్తిలాభం మరియు ‘ధర్మంలో మహత్తర స్థానం’ లభించిందని చెప్పి, గంగాస్నానం ద్వారా శుద్ధిని ఉపదేశిస్తాడు. అనంతరం బ్రహ్మ స్వర్గానికి వెళ్లిపోతాడు; భగీరథుడు విధివిధానంగా జలకర్మలు నిర్వహించి శుద్ధుడై రాజధానికి తిరిగి వచ్చి కృతార్థుడై రాజ్యాన్ని పాలిస్తాడు; ప్రజలు శోకచింతల నుండి విముక్తులై ఆనందిస్తారు. చివర ఫలశ్రుతి—ఈ పుణ్యకథను వినడం లేదా పఠించడం వల్ల పుణ్యం, సంపద, దీర్ఘాయువు, సంతానం, దేవపితృసంతోషం కలిగి పాపనాశనం జరుగుతుంది.
Shlokas
Verse 1
स गत्वा सागरं राजा गङ्गयाऽनुगतस्तदा ।प्रविवेश तलं भूमेर्यत्र ते भस्मसात्कृता:।।1.44.1।।
అప్పుడు ఆ రాజు గంగానదిని అనుసరించి సముద్రానికి వెళ్లి, సగరపుత్రులు భస్మమైపోయిన చోటున్న భూమి పాతాళతలంలో ప్రవేశించాడు।
Verse 2
भस्मन्यथाऽप्लुते राम गङ्गायास्सलिलेन वै।सर्वलोकप्रभुर्ब्रह्मा राजानमिदमब्रवीत्।।1.44.2।।
హే రామా, గంగాజలముచే ఆ భస్మము పూర్తిగా మునిగినప్పుడు, సర్వలోకప్రభువు బ్రహ్మదేవుడు రాజునకు ఈ వచనములు పలికెను।
Verse 3
तारिता नरशार्दूल दिवं याताश्च देववत्।षष्ठि: पुत्रसहस्राणि सगरस्य महात्मन:।।1.44.3।।
హే నరశార్దూలా! మహాత్ముడు సగరుని అరవై వేల మంది కుమారులు उद्धారము పొందీ దేవులవలె స్వర్గానికి వెళ్లిరి।
Verse 4
सागरस्य जलं लोके यावत्स्थास्यति पार्थिव।सगरस्यात्मजास्तावत्स्वर्गे स्थास्यन्ति देववत्।।1.44.4।।
హే పార్థివా! లోకంలో సముద్రజలం యావత్తు నిలిచియుండునో, తావత్తు సగరుని కుమారులు దేవులవలె స్వర్గంలో నిలిచియుండుదురు।
Verse 5
इयं च दुहिता ज्येष्ठा तव गङ्गा भविष्यति ।त्वत्कृतेन च नाम्नाऽथ लोके स्थास्यति विश्रुता।।1.44.5।।
ఈ గంగ నీ జ్యేష్ఠ కుమార్తెగా అవుతుంది; ఇక నీ నామమునుండి పుట్టిన ‘భాగీరథీ’ అనే పేరుతో లోకమందు ప్రసిద్ధి పొందుతుంది।
Verse 6
गङ्गा त्रिपथगा राजन् दिव्या भागीरथीति च।त्रीन् पथो भावयन्तीति ततस्त्रिपथगा स्मृता।।1.44.6।।
హే రాజా! దివ్య గంగ ‘భాగీరథీ’ అని, ‘త్రిపథగా’ అని కూడా పిలువబడుతుంది. ఆమె మూడు లోకమార్గాలను పవిత్రం చేయునందున ‘త్రిపథగా’గా స్మరించబడుతుంది।
Verse 7
पितामहानां सर्वेषां त्वमत्र मनुजाधिप ।कुरुष्व सलिलं राजन् प्रतिज्ञामपवर्जय।।1.44.7।।
హే మనుజాధిపా, హే రాజా! ఇక్కడ నీ సమస్త పితామహులకై సలిల-తర్పణము చేయుము; నీ ప్రతిజ్ఞను సంపూర్ణము చేయుము।
Verse 8
पूर्वकेण हि ते राजंस्तेनातियशसा तदा।धर्मिणां प्रवरेणापि नैष प्राप्तो मनोरथ:।।1.44.8।।
హే రాజా! నీ పూర్వజుల్లో అత్యంత యశస్సుగలవాడూ, ధర్మవంతులలో శ్రేష్ఠుడైనవాడూ అయిన అతనికూడా ఆ సమయంలో ఈ అభీష్టమైన మనోరథం సిద్ధించలేదు।
Verse 9
तथैवांशुमता तात लोकेऽप्रतिमतेजसा।गङ्गां प्रार्थयतानेतुं प्रतिज्ञा नापवर्जिता।।1.44.9।।
హే తాత! అలాగే లోకంలో అపరిమిత తేజస్సుగల అంశుమాన్ గంగను తీసుకురావాలని ప్రార్థించినా, అతని ప్రతిజ్ఞ నెరవేరలేదు।
Verse 10
राजर्षिणा गुणवता महर्षिसमतेजसा।मत्तुल्यतपसा चैव क्षत्रधर्मस्थितेन च।।1.44.10।। दिलीपेन महाभाग तव पित्राऽति तेजसा।पुनर्न शङ्किताऽनेतुं गङ्गां प्रार्थयताऽनघ।।1.44.11।।
హే మహాభాగ, హే అనఘ భగీరథా! నీ అత్యంత తేజస్సుగల తండ్రి దిలీపుడు—గుణవంతుడైన రాజర్షి, మహర్షితో సమానమైన కాంతి కలవాడు, తపస్సులో నాతో సమానుడు, క్షత్రధర్మంలో స్థిరుడు—గంగను మళ్లీ (భూమికి) తేవాలని ప్రార్థించినా సాధించలేకపోయాడు।
Verse 11
राजर्षिणा गुणवता महर्षिसमतेजसा।मत्तुल्यतपसा चैव क्षत्रधर्मस्थितेन च।।1.44.10।। दिलीपेन महाभाग तव पित्राऽति तेजसा।पुनर्न शङ्किताऽनेतुं गङ्गां प्रार्थयताऽनघ।।1.44.11।।
హే మహాభాగ, హే అనఘ భగీరథా! నీ అత్యంత తేజస్సుగల తండ్రి దిలీపుడు—గుణవంతుడైన రాజర్షి, మహర్షితో సమానమైన కాంతి కలవాడు, తపస్సులో నాతో సమానుడు, క్షత్రధర్మంలో స్థిరుడు—గంగను మళ్లీ (భూమికి) తేవాలని ప్రార్థించినా సాధించలేకపోయాడు।
Verse 12
सा त्वया समनुक्रान्ता प्रतिज्ञा पुरुषर्षभ।प्राप्तोऽसि परमं लोके यश: परमसम्मतम्।।1.44.12।।
హే పురుషర్షభా! నీవు స్వీకరించిన ప్రతిజ్ఞను సంపూర్ణంగా నెరవేర్చావు; ఈ లోకంలో అందరూ అంగీకరించే పరమ కీర్తిని పొందావు।
Verse 13
यच्च गङ्गावतरणं त्वया कृतमरिन्दम।अनेन च भवान् प्राप्तो धर्मस्यायतनं महत्।।1.44.13।।
హే అరిందమా! నీవు గంగావతరణాన్ని సాధించినందువల్ల, ఈ పుణ్యకార్యంతోనే నీవు ధర్మానికి మహత్తర ఆశ్రయస్థానాన్ని పొందావు।
Verse 14
प्लावयस्व त्वमात्मानं नरोत्तम सदोचिते।सलिले पुरुषव्याघ्र शुचि: पुण्यफलो भव।।1.44.14।।
హే నరోత్తమా, సదోచితా! హే పురుషవ్యాఘ్రా! ఈ పవిత్ర జలంలో నిన్ను నీవు ముంచుకొని స్నానం చేయి; శుద్ధుడై పుణ్యఫలాన్ని పొందు।
Verse 15
पितामहानां सर्वेषां कुरुष्व सलिलक्रियाम्।स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि स्वं लोकं गम्यतां नृप।।1.44.15।।
నీ సమస్త పితామహులకై జలతర్పణక్రియను నిర్వహించు. నీకు స్వస్తి కలుగుగాక; నేను నా లోకమునకు ప్రయాణమగుదును—హే నృపా, నీవు ఇప్పుడు తిరిగి పోవుము।।
Verse 16
इत्येवमुक्त्वा देवेश: सर्वलोकपितामह:। यथाऽऽगतं तथाऽगच्छत् देवलोकं महायशा:।।1.44.16।।
ఇట్లు పలికి దేవేశుడు, సమస్త లోకాల పితామహుడు, మహాయశస్సుగల బ్రహ్మదేవుడు వచ్చిన మార్గమునే దేవలోకమునకు తిరిగి వెళ్లెను।।
Verse 17
भगीरथोऽपि राजर्षि: कृत्वा सलिलमुत्तमम्।यथाक्रमं यथान्यायं सागराणां महायशा:।।1.44.17।।कृतोदकश्शुची राजा स्वपुरं प्रविवेश ह।समृद्धार्थो रघुश्रेष्ठ स्वराज्यं प्रशशास ह।।1.44.18।।
అనంతరం మహాయశస్సుగల రాజర్షి భగీరథుడు ఉత్తమ జలముతో, క్రమమును మరియు విధిని అనుసరించి, సగరపుత్రులకు తర্পణము చేసెను।।
Verse 18
भगीरथोऽपि राजर्षि: कृत्वा सलिलमुत्तमम्।यथाक्रमं यथान्यायं सागराणां महायशा:।।1.44.17।।कृतोदकश्शुची राजा स्वपुरं प्रविवेश ह।समृद्धार्थो रघुश्रेष्ठ स्वराज्यं प्रशशास ह।।1.44.18।।
జలతర్పణము పూర్తిచేసి శుద్ధుడైన రాజు తన నగరమునకు ప్రవేశించెను. హే రఘుశ్రేష్ఠా, కార్యసిద్ధి పొందిన తరువాత అతడు తన రాజ్యమును పాలించెను।।
Verse 19
प्रमुमोद ह लोकस्तं नृपमासाद्य राघव।नष्टशोकस्समृद्धार्थो बभूव विगतज्वर:।।1.44.19।।
హే రాఘవా, ఆ నృపతిని పొందిన ప్రజలు పరమానందించిరి. కార్యసిద్ధి వలన అతని శోకము నశించి, అంతరతాపము లేకుండా అయ్యెను।।
Verse 20
एष ते राम गङ्गाया विस्तरोऽभिहितो मया।स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते संध्याकालोऽतिवर्तते।।1.44.20।।
హే రామా, గంగాదేవి యొక్క ఈ విస్తారమైన వృత్తాంతమును నేను నీకు తెలిపితిని. నీకు మంగళము కలుగుగాక; స్వస్తి పొందుము—సంధ్యాకాలము గడచిపోవుచున్నది।
Verse 21
धन्यं यशस्यमायुष्यं पुत्र्यं स्वर्ग्यमतीव च।यश्श्रावयति विप्रेषु क्षत्रियेष्वितरेषु च।।1.44.21।। प्रीयन्ते पितरस्तस्य प्रीयन्ते दैवतानि च।
ధనము, యశస్సు, దీర్ఘాయువు, పుత్రలాభము మరియు పరమ స్వర్గప్రాప్తి—ఇవి అన్నియు అతిశయంగా లభించును; ఎవడు ఈ ఆఖ్యానమును బ్రాహ్మణులలో, క్షత్రియులలో మరియు ఇతరులలో శ్రావయించునో, అతని పితృదేవతలు ప్రసన్నులగుదురు, దేవతలును ప్రసన్నులగుదురు।
Verse 22
इदमाख्यानमव्यग्रो गङ्गावतरणं शुभम्।।1.44.22।।यश्शृणोति च काकुत्स्थ सर्वान् कामानवाप्नुयात्।सर्वे पापा: प्रणश्यन्ति आयु: कीर्तिश्च वर्धते।।1.44.23।।
హే కాకుత్స్థ, ఎవడు ఏకాగ్రచిత్తముతో గంగావతరణమనే ఈ శుభాఖ్యానమును శ్రవణము చేయునో, వాడు సమస్త ధర్మసమ్మత కామములను పొందును।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bhagiratha’s completion of a multigenerational vow: he brings Gaṅgā to inundate the ashes of Sagara’s sons and then performs the prescribed salila-kriyā, demonstrating that dharma includes responsibility for ancestral restoration, not merely personal achievement.
Brahmā’s commendation frames vow-keeping as dharmic capital: steadfast effort aligned with ritual propriety yields both cosmic effects (liberation of the dead) and social-ethical outcomes (fame, reverence, purification), while the phalaśruti presents attentive hearing/recitation as a disciplined act that shapes character and merit.
Key landmarks include the ocean (sāgara), the earth’s lower regions (bhūmeḥ tala/pātāla) where the ashes lie, and Gaṅgā’s identity as Tripathagā—symbolically mapping her flow through heaven, earth, and the netherworld; culturally, the chapter foregrounds ancestral water rites (salila-kriyā) and sandhyā-time ablutions.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.