Sarga 32
कुशवंशवर्णनम् — The Line of Kuśa and the Disfigurement of Kuśanābha’s Daughters by Vāyu
बालकाण्ड
ఈ సర్గలో బాలకాండంలోని ధర్మపరిధిలో కుశవంశానికి సంబంధించిన సంక్షిప్త వంశకథను స్థాపిస్తారు. బ్రహ్మసంభవుడు, తపోనిష్ఠుడు, సద్గుణుల పూజలో నిమగ్నుడైన కుశుని పరిచయం చేస్తారు. అతని నలుగురు కుమారులు—కుశాంబ, కుశనాభ, అధూర్తరజస్, వసు—ధర్మబద్ధంగా రాజ్యపాలన చేసి నగరాలను స్థాపిస్తారు: కౌశాంబీ, మహోదయ, ధర్మారణ్య, గిరివ్రజ. వసువు దేశం ‘వసుమతీ’గా ప్రసిద్ధి; ఐదు పర్వతాల మధ్య ప్రవహించే సుమాగధీ/మాగధీ నది వర్ణనతో భూగోళచిత్రణ కూడా వస్తుంది. తదుపరి కథ కుశనాభుని వైపు మళ్లి, అప్సరస ఘృతాచీ నుండి జన్మించిన వందమంది కుమార్తెలను ఉద్యానశోభతో అలంకృతంగా వర్ణిస్తుంది. వారి సౌందర్యం, యౌవనం చూసి వాయువు వివాహప్రతిపాదన చేసి అమరత్వం, అజరయౌవనం ఇస్తానని వాగ్దానం చేస్తాడు. కుమార్తెలు వివాహధర్మంలో పితృఆజ్ఞనే ఆధారమని చెప్పి అతన్ని తిరస్కరిస్తూ, తపస్వుల తేజోబలాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తారు. కోపించిన వాయువు వారి అవయవాల్లో ప్రవేశించి వారిని కుబ్జులుగా వికృతం చేస్తాడు. వారు లజ్జతో కన్నీళ్లతో తండ్రి వద్దకు చేరగా, కుశనాభుడు ధర్మభంగంపై విచారించి అంతర్ముఖుడై సమాధిలో లీనమవుతాడు—ఇది నీతిపాఠంగా, కథా మలుపుగా నిలుస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
Description of the four sons of Brahma and the dynasty of Kusanabha-- enraged Windgod turns the daughters of Kusanabha into humpedback ones.ब्रह्मयोनिर्महानासीत्कुशो नाम महातपा:।अक्लिष्टव्रतधर्मज्ञः सज्जनप्रतिपूजक:।।।।
బ్రహ్మసంభవుడైన ‘కుశ’ అనే మహాతపస్వి ఉన్నాడు—అక్లిష్ట వ్రతాలలో స్థిరుడు, ధర్మజ్ఞుడు, సజ్జనులను గౌరవించే వాడు।
Verse 2
स महात्मा कुलीनायां युक्तायां सुगुणोल्बणान्।वैदर्भ्यां जनयामास चतुरस्सदृशान् सुतान्।।।।कुशाम्बं कुशनाभं च अधूर्तरजसं वसुम्।
ఆ మహాత్ముడు కులీనురాలైన, యోగ్యురాలైన, సుగుణసంపన్నమైన వైదర్భి రాజకుమారితో సంయోగమై, తనతో సమానమైన గుణవంతులైన నాలుగు కుమారులను కనెను—కుశాంబ, కుశనాభ, అధూర్తరజస, వసు।
Verse 3
दीप्तियुक्तान् महोत्साहान् क्षत्रधर्मचिकीर्षया।।।।तानुवाच कुश: पुत्रान् धर्मिष्ठान् सत्यवादिन:।
క్షత్రధర్మాన్ని ఆచరింపజేయాలని కోరుతూ, తేజస్సుతో, మహోత్సాహంతో, ధర్మనిష్ఠతో, సత్యవ్రతంతో ఉన్న తన కుమారులను కుశుడు ఉద్దేశించి పలికాడు।
Verse 4
क्रियतां पालनं पुत्रा: धर्मं प्राप्स्यथ पुष्कलम्।।।।ऋषेस्तु वचनं श्रुत्वा चत्वारो लोकसम्मता:।निवेशं चक्रिरे सर्वे पुराणां नृवरास्तदा।।।।
ఓ కుమారులారా, ధర్మమార్గంలో ప్రజాపాలన చేయుడి; అట్టి పాలనవలన మీరు అపార పుణ్యాన్ని పొందుదురు॥
Verse 5
क्रियतां पालनं पुत्रा: धर्मं प्राप्स्यथ पुष्कलम्।।1.32.4।।ऋषेस्तु वचनं श्रुत्वा चत्वारो लोकसम्मता:।निवेशं चक्रिरे सर्वे पुराणां नृवरास्तदा।।1.32.5।।
ఋషి వాక్యము విని, లోకసమ్మతులైన ఆ నలుగురు రాజకుమారులు అప్పుడు తమ తమ నివాసాలను స్థాపించి నగరాలను నిర్మించిరి॥
Verse 6
कुशाम्बस्तु महातेजा: कौशाम्बीमकरोत्पुरीम् ।कुशनाभस्तु धर्मात्मा पुरं चक्रे महोदयम्।।।।
మహాతేజస్సుగల కూశాంభ కౌశాంబీ అనే నగరాన్ని నిర్మించెను; ధర్మాత్ముడైన కూశనాభ మహోదయమనే పురాన్ని స్థాపించెను॥
Verse 7
अधूर्तरजसो राम धर्मारण्यं महीपति:।चक्रे पुरवरं राजा वसुश्चक्रे गिरिव्रजम्।।।।
ఓ రామా, మహీపతి అధూర్తరజస ధర్మారణ్యమనే శ్రేష్ఠ నగరాన్ని స్థాపించెను; రాజా వసు గిరివ్రజాన్ని నిర్మించెను॥
Verse 8
एषा वसुमती राम वसोस्तस्य महात्मन:।एते शैलवरा: पञ्च प्रकाशन्ते समन्तत:।।।
హే రామా, ‘వసుమతి’ అనే ఈ భూమి ఆ మహాత్ముడు వసువు యొక్కది. దీని చుట్టూ ఈ ఐదు శ్రేష్ఠ పర్వతాలు ప్రకాశిస్తూ కనిపిస్తున్నాయి।
Verse 9
सुमागधी नदी रम्या मगधान् विश्रुताययौ।पञ्चानां शैलमुख्यानां मध्ये मालेव शोभते।।।।
మగధదేశంలో ప్రసిద్ధమైన రమ్యమైన సుమాగధీ నది ప్రవహిస్తుంది. ఐదు ప్రధాన పర్వతాల మధ్య ఆమె మాల వలె శోభిల్లుతుంది॥
Verse 10
सैषा हि मागधी राम वसोस्तस्य महात्मन:।पूर्वाभिचरिता राम सुक्षेत्रा सस्यमालिनी।।।।
హే రామా, ఇదే ఆ మహాత్ముడు వసువు యొక్క మాగధీ నది; ఇది తూర్పు దిశగా ప్రవహిస్తూ, సారవంతమైన క్షేత్రాలతో, పంటల మాలలా శోభిస్తుంది।
Verse 11
कुशनाभस्तु राजर्षि: कन्याशतमनुत्तमम्।जनयामास धर्मात्मा घृताच्यां रघुनन्दन।।।।
హే రఘునందనా, ధర్మాత్ముడైన రాజర్షి కుశనాభుడు అప్సరసి ఘృతాచీ ద్వారా వందమంది అనుత్తమ కుమార్తెలను కనెను।
Verse 12
तास्तु यौवनशालिन्यो रूपवत्य स्स्वलङ्कृता:।उद्यानभूमिमागम्य प्रावृषीव शतह्रदा:।।।।गायन्त्यो नृत्यमानाश्च वादयन्त्यश्च सर्वश:।आमोदं परमं जग्मुर्वराभरणभूषिता:।।।।
ఆ కన్యలు యౌవనకాంతితో ప్రకాశిస్తూ, సౌందర్యవతులై, సువర్ణాలంకారాలతో అలంకృతులై ఉండెను. వారు ఉద్యానభూమికి వచ్చి వర్షాకాలంలో మెరుపుల్లా ద్యోతించిరి. శ్రేష్ఠ ఆభరణాలతో భూషితులై, అన్ని దిశలలో పాటలు పాడుతూ, నర్తిస్తూ, వాద్యాలు మ్రోగిస్తూ పరమానందంలో లీనమయ్యిరి।
Verse 13
तास्तु यौवनशालिन्यो रूपवत्य स्स्वलङ्कृता:।उद्यानभूमिमागम्य प्रावृषीव शतह्रदा:।।1.32.12।।गायन्त्यो नृत्यमानाश्च वादयन्त्यश्च सर्वश:।आमोदं परमं जग्मुर्वराभरणभूषिता:।।1.32.13।।
ఆ కన్యలు యౌవనకాంతితో ప్రకాశిస్తూ, సౌందర్యవతులై, సువర్ణాలంకారాలతో అలంకృతులై ఉండెను. వారు ఉద్యానభూమికి వచ్చి వర్షాకాలంలో మెరుపుల్లా ద్యోతించిరి. శ్రేష్ఠ ఆభరణాలతో భూషితులై, అన్ని దిశలలో పాటలు పాడుతూ, నర్తిస్తూ, వాద్యాలు మ్రోగిస్తూ పరమానందంలో లీనమయ్యిరి।
Verse 14
अथ ताश्चारुसर्वाङ्ग्यो रूपेणाप्रतिमा भुवि।उद्यानभूमिमागम्य तारा इव घनान्तरे।।।।
అనంతరం సర్వాంగసుందరీలు, భూమిపై రూపంలో అపూర్వమైన ఆ కన్యలు ఉద్యానభూమికి వచ్చి మేఘమధ్యంలోని తారలవలె ప్రకాశించిరి।
Verse 15
तास्सर्वगुणसम्पन्ना रूपयौवनसंयुता:।दृष्ट्वा सर्वात्मको वायुरिदं वचनमब्रवीत्।।।।
సర్వగుణసంపన్నులై, రూపయౌవనసంయుతులైన ఆ కన్యలను చూచి సర్వవ్యాపకుడైన వాయుదేవుడు ఈ వచనమును పలికెను।
Verse 16
अहं व: कामये सर्वा भार्या मम भविष्यथ।मानुषस्त्यज्यतां भावः दीर्घमायुरवाप्स्यथ।।।।
“నేను మీ అందరినీ కోరుచున్నాను; మీరు నా భార్యలగుదురు. మానుషభావము—మర్త్యత్వబుద్ధి—త్యజించుడి; మీరు దీర్ఘాయువును పొందుదురు।”
Verse 17
चलं हि यौवनं नित्यं मानुषेषु विशेषत:।अक्षय्यं यौवनं प्राप्ताः अमर्यश्च भविष्यथ।।।।
“యౌవనం నిత్యము చంచలమే—ప్రత్యేకించి మనుష్యులలో. కాని అక్షయ యౌవనమును పొందినచో మీరు అమరులగుదురు।”
Verse 18
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वायोरक्लिष्टकर्मण:।अपहास्य ततो वाक्यं कन्याशतमथाब्रवीत् ।।।।
అక్లిష్టకర్ముడైన వాయువు మాటలు విని, ఆ వందమంది కన్యలు అతని వాక్యాన్ని పరిహసించి తరువాత ప్రత్యుత్తరం పలికారు।
Verse 19
अन्तश्चरसि भूतानां सर्वेषां त्वं सुरोत्तम ।प्रभावज्ञा: स्म ते सर्वा: किमस्मानवमन्यसे।।।।
హే దేవోత్తమా! నీవు సమస్త భూతాల అంతరంలో సంచరిస్తావు. నీ ప్రభావాన్ని మేమందరం తెలుసు—అయితే మమ్మల్ని ఎందుకు అవమానిస్తున్నావు?
Verse 20
कुशनाभसुतास्सर्वा: समर्थास्त्वां सुरोत्तम।स्थानाच्च्यावयितुं देवं रक्षामस्तु तपो वयम्।।।।
హే దేవోత్తమా! మేమందరం కుశనాభుని కుమార్తెలం; దేవునినైనా తన స్థానంనుండి చ్యుతి చేయగల సామర్థ్యం మాకు ఉంది. అయినా కన్యలమై మేము మా తపస్సును కాపాడుకుంటూ నియమాన్ని పాటిస్తున్నాం।
Verse 21
माभूत्स कालो दुर्मेध: पितरं सत्यवादिनम्।नावमन्यस्व धर्मेण स्वयं वरमुपास्महे।।।।
హే దేవోత్తమా! మేమందరం కుశనాభుని కుమార్తెలం; దేవునినైనా తన స్థానంనుండి చ్యుతి చేయగల సామర్థ్యం మాకు ఉంది. అయినా కన్యలమై మేము మా తపస్సును కాపాడుకుంటూ నియమాన్ని పాటిస్తున్నాం।
Verse 22
पिता हि प्रभुरस्माकं दैवतं परमं हि न:।यस्य नो दास्यति पिता स नो भर्ता भविष्यति।।।।
మా తండ్రియే మా ప్రభువు; ఆయనే మా పరమ దైవము. తండ్రి మమ్మల్ని ఎవరికిచ్చునో, అతడే మా భర్త అవును॥
Verse 23
तासां तद्वचनं श्रुत्वा वायु: परमकोपन:।प्रविश्य सर्वगात्राणि बभञ्ज भगवान् प्रभु:।।।।
ఆ కన్యల మాటలు విని పరమ కోపావిష్టుడైన వాయుదేవుడు తీవ్రంగా కుపితుడయ్యాడు. వారి దేహాలలో ప్రవేశించి కోపవశంగా వారి సమస్త అవయవాలను మెలిపెట్టి విరిచివేశాడు।
Verse 24
ता: कन्या वायुना भग्ना विविशुर्नृपतेर्गृहम्।प्रापतन् भुवि सम्भ्रान्तास्सलज्जा स्सास्रलोचना:।।।।
వాయువిచే భగ్నమైన ఆ కన్యలు రాజభవనంలో ప్రవేశించాయి. భ్రాంతితో వణుకుతూ, లజ్జతో, కన్నీళ్లతో నిండిన కళ్లతో వారు నేలపై పడిపోయారు।
Verse 25
स च ता दयिता दीना: कन्या: परमशोभना:।दृष्ट्वा भग्नास्तदा राजा सम्भ्रान्त इदमब्रवीत्।।।।
అత్యంత శోభనమైన తన ప్రియ కుమార్తెలు దీనంగా, భగ్నంగా ఉన్నట్లు చూసి రాజు కలవరపడి ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 26
किमिदं कथ्यतां पुत्र्य: को धर्ममवमन्यते।कुब्जा: केन कृता: सर्वा वेष्टन्त्यो नाभिभाषथ।एवं राजा विनिश्श्वस्य समाधिं सन्दधे तत:।।।।
“ఇది ఏమిటి? చెప్పండి, కుమార్తెలారా—ఎవడు ధర్మాన్ని అవమానించాడు? ఎవరి చేత మీరు అందరూ కుబ్జులై వికృతులయ్యారు? నా చుట్టూ నిలుచున్నా ఎందుకు మాట్లాడటం లేదు?” అని రాజు దీర్ఘ నిశ్వాసం విడిచి, తరువాత మనస్సును సమాధానపరచుకొని సమాధిలో లీనమయ్యాడు।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Vāyu’s unsolicited marriage proposal to Kuśanābha’s daughters and their refusal grounded in dharma: they assert that marriage must occur through their father’s righteous decision, not through coercion or divine intimidation.
The sarga contrasts desire and entitlement with disciplined moral order: even a powerful deity becomes ethically blameworthy when anger overrides restraint, while the daughters exemplify dharmic agency through fidelity to lawful guardianship and protection of tapas.
The chapter maps early political geography through the founding of Kauśāmbī, Mahodaya, Dharmāraṇya, and Girivraja, and locates Vasu’s territory (Vasumatī) amid five mountains, with the renowned Sumāgadhī/Māgadhī river flowing through Magadha.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.