Sarga 29
सिद्धाश्रम-प्रसङ्गः (Siddhashrama and the Vāmana Narrative)
बालकाण्ड
రాముడు ‘ఆ అడవి ఏది?’ అని అడిగినప్పుడు విశ్వామిత్రుడు సిద్ధాశ్రమపు పూర్వవృత్తాంతాన్ని వివరిస్తాడు. ఈ ఆశ్రమపు పవిత్రత శ్రీ విష్ణువు చేసిన యోగ-తపస్సుతో స్థిరపడిందని—దేవశ్రేష్ఠుడు విష్ణువు ఇక్కడ తపస్సు చేశాడని చెబుతాడు. అనంతరం వైరొచని బలి దేవతలను జయించి త్రిలోకంలో రాజ్యాన్ని స్థాపిస్తాడు; అప్పుడు అగ్ని మొదలైన దేవతలు దేవహితార్థం విష్ణువును ఆశ్రయించి ‘మాయాయోగం’ ద్వారా వామనరూపం ధరించమని ప్రార్థిస్తారు. కాశ్యప-అదితి ప్రసంగంలో అదితి చేసిన సహస్రవర్ష తపస్సు, విష్ణు స్తుతి, వరప్రదానం వర్ణించబడతాయి; ‘అదితి, నేను నీ కుమారుడనై జన్మిస్తాను’ అనే యాచనతో వామనావతార కారణం వెల్లడవుతుంది. వామనుడు మూడు అడుగులతో బలిని ఆవరించి త్రిలోకాన్ని ఇంద్రునికి తిరిగి ఇస్తాడు; అందువల్ల ఈ ఆశ్రమం ‘శ్రమనాశన’మని ప్రసిద్ధి పొందుతుంది. తరువాత విశ్వామిత్రుడు రామలక్ష్మణులతో కలిసి సిద్ధాశ్రమానికి వెళ్తాడు; అక్కడ నివసించే మునులు రాజకుమారులకు పూజా-సత్కారాలు చేస్తారు. విశ్రాంతి అనంతరం రామలక్ష్మణులు విశ్వామిత్రుని దీక్షకు ప్రేరేపిస్తారు; ఆయన నియతేంద్రియుడై దీక్షలో ప్రవేశిస్తాడు. ప్రాతఃకాలంలో వారు సంధ్యోపాసన, జపం, అగ్నిహోత్రాది సంస్కారాలు చేసి విశ్వామిత్రునికి వందనం చేస్తారు; అధ్యాయం ఆశ్రమరక్షణధర్మానికి పీఠికగా ముగుస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
अथ तस्याप्रमेयस्य तद्वनं परिपृच्छत:।विश्वामित्रो महातेजा व्याख्यातुमुपचक्रमे।।1.29.1।।
అప్పుడు అప్రమేయ పరాక్రముడైన శ్రీరాముడు ఆ వనమును గురించి ప్రశ్నించగా, మహాతేజస్సుగల విశ్వామిత్రుడు దాని వృత్తాంతమును వివరించుటకు ఆరంభించెను।
Verse 2
इह राम महाबाहो विष्णुर्देववर: प्रभु:।वर्षाणि सुबहूनीह तथा युगशतानि च।।1.29.2।।तपश्चरणयोगार्थमुवास सुमहातपा:।
మహాబాహు రామా! ఇక్కడ దేవవరుడు, సర్వప్రభువు విష్ణువు—మహాతపస్వి—యోగసాధనకై, తపశ్చరణకై, అనేక సంవత్సరాలు, శతయుగాల వరకూ నివసించాడు।
Verse 3
एष पूर्वाश्रमो राम वामनस्य महात्मन:।।1.29.3।।सिद्धाश्रम इति ख्यातस्सिद्धो ह्यत्र महातपा:।
“హే మునిపుంగవా! ఈ రోజే దీక్షలో ప్రవేశించండి; మీకు మంగళం కలుగుగాక. ఈ సిద్ధాశ్రమం సంపూర్ణ సిద్ధిని పొందుగాక; మీ వాక్యం సత్యమగుగాక.”
Verse 4
एतस्मिन्नेव काले तु राजा वैरोचनिर्बलि:।।1.29.4।।निर्जित्य दैवतगणान् सेन्द्रांश्च समरुद्गणान्। कारयामास तद्राज्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुत:।।1.29.5।।
అదే సమయంలో వైరోచనిపుత్రుడైన రాజు బలి, ఇంద్రుడు మరియు మరుత్గణాలతో కూడిన దేవసమూహాలను జయించి, మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధమైన ఆ సామ్రాజ్యాన్ని పాలించాడు।
Verse 5
एतस्मिन्नेव काले तु राजा वैरोचनिर्बलि:।।1.29.4।।निर्जित्य दैवतगणान् सेन्द्रांश्च समरुद्गणान्। कारयामास तद्राज्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुत:।।1.29.5।।
అదే సమయంలో వైరోచనిపుత్రుడైన రాజు బలి, ఇంద్రుడు మరియు మరుత్గణాలతో కూడిన దేవసమూహాలను జయించి, మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధమైన ఆ సామ్రాజ్యాన్ని పాలించాడు।
Verse 6
बलेस्तु यजमानस्य देवास्साग्निपुरोगमा:।समागम्य स्वयं चैव विष्णुमूचुरिहाश्रमे।।1.29.6।।
బలి యజమానుడిగా ఉన్నప్పుడు, అగ్నిని ముందుగా ఉంచిన దేవతలు సమవేతులై, ఈ ఆశ్రమంలో స్వయంగా విష్ణువును ఉద్దేశించి పలికారు।
Verse 7
बलिर्वैरोचनिर्विष्णो यजते यज्ञमुत्तमम्।असमाप्ते क्रतौ तस्मिन् स्वकार्यमभिपद्यताम्।।1.29.7।।
“హే విష్ణో! వైరోచనిపుత్రుడు బలి ఉత్తమ యజ్ఞాన్ని నిర్వహిస్తున్నాడు; ఆ క్రతువు పూర్తికాకముందే మా కార్యం సిద్ధించుగాక.”
Verse 8
ये चैनमभिवर्तन्ते याचितार इतस्तत:।यच्च यत्र यथावच्च सर्वं तेभ्य: प्रयच्छति।।1.29.8।।
ఇటు అటు నుండి ఆయనను ఆశ్రయించి వచ్చే యాచకులు—ఎక్కడ, ఎలా, యథావిధిగా ఏది కోరినా—అది సమస్తమూ ఆయన వారికి ప్రసాదిస్తాడు।
Verse 9
स त्वं सुरहितार्थाय मायायोगमुपागत:।वामनत्वं गतो विष्णो कुरु कल्याणमुत्तमम्।।1.29.9।।
కాబట్టి, హే విష్ణో! దేవతల హితార్థం కోసం మీరు మాయాయోగాన్ని ఆశ్రయించి వామనరూపం ధరించి ఈ పరమ మంగళకార్యాన్ని సంపూర్ణం చేయండి।
Verse 10
एतस्मिन्नन्तरे राम कश्यपोऽग्निसमप्रभ:।अदित्या सहितो राम दीप्यमान इवौजसा।।1.29.10।।देवीसहायो भगवान् दिव्यं वर्षसहस्रकम् ।व्रतं समाप्य वरदं तुष्टाव मधुसूदनम्।।1.29.11।।
“ఇంతలో, ఓ రామ, అగ్నిసమాన ప్రభ కల కశ్యపుడు, అదితితో కూడి, తన తేజస్సుతో జ్వలించుచున్నవాడివలె ప్రకాశించెను,” (అని విశ్వామిత్రుడు చెప్పెను)।
Verse 11
एतस्मिन्नन्तरे राम कश्यपोऽग्निसमप्रभ:।अदित्या सहितो राम दीप्यमान इवौजसा।।1.29.10।।देवीसहायो भगवान् दिव्यं वर्षसहस्रकम् ।व्रतं समाप्य वरदं तुष्टाव मधुसूदनम्।।1.29.11।।
“దేవి (అదితి) సహాయముతో ఆ భగవంతుడు దివ్యమైన వెయ్యి సంవత్సరాల వ్రతమును సమాప్తి చేసి, వరదుడైన మధుసూదనుని స్తుతించెను,” (అని విశ్వామిత్రుడు కొనసాగించాడు)।
Verse 12
तपोमयं तपोराशिं तपोमूर्तिं तपात्मकम्।तपसा त्वां सुतप्तेन पश्यामि पुरुषोत्तमम्।।1.29.12।।
మీరు తపోమయులు—తపస్సుల సమాహారం, తపస్సు స్వరూపం, తపస్సే మీ ఆత్మస్వరూపం. ఓ పురుషోత్తమా! సుతప్తమైన తపస్సుతో నేను ఇప్పుడు మీ దర్శనం పొందుతున్నాను।
Verse 13
शरीरे तव पश्यामि जगत्सर्वमिदं प्रभो।त्वमनादिरनिर्देश्यस्त्वामहं शरणं गत:।।1.29.13।।
ప్రభూ! మీ శరీరంలోనే ఈ సమస్త జగత్తును నేను దర్శిస్తున్నాను. మీరు అనాది, వర్ణనాతీతులు; నేను మీ శరణు పొందాను।
Verse 14
तमुवाच हरि: प्रीत: कश्यपं धूतकल्मषम्।वरं वरय भद्रं ते वरार्होऽसि मतो मम ।।1.29.14।।
అప్పుడు ప్రీతుడైన హరి, కల్మషాలు తొలగిన కశ్యపునితో ఇలా అన్నాడు: “నీకు మంగళం కలుగుగాక; వరం కోరుకో. నీవు వరానికి అర్హుడవు, నాకు ప్రియుడవు.”
Verse 15
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मारीच: कश्यपोऽब्रवीत्।अदित्या देवतानां च मम चैवानुयाचत:।।1.29.15।।वरं वरद सुप्रीतो दातुमर्हसि सुव्रत।
ఆ మాటలు విని మారీచివంశజుడైన కశ్యపుడు ఇలా అన్నాడు: “హే వరదా! హే సువ్రతా! ప్రసన్నుడై వరం ప్రసాదించవలెను—అదితి కోసం, దేవతల కోసం, అలాగే నా కోసం కూడా; మేము వినయంగా యాచిస్తున్నాము.”
Verse 16
पुत्रत्वं गच्छ भगवन्नदित्या मम चानघ।।1.29.16।।भ्राता भव यवीयांस्त्वं शक्रस्यासुरसूदन ।शोकार्तानां तु देवानां साहाय्यं कर्तुमर्हसि।।1.29.17।।
హే భగవన్, హే నిర్దోషుడా! అదితికి మరియు నాకు కుమారుడవై జన్మించుము. హే అసురసూదన! శక్రుడు (ఇంద్రుడు)కు కనిష్ఠ సహోదరుడవై, శోకార్తులైన దేవతలకు సహాయం చేయుటకు నీవే యోగ్యుడవు.
Verse 17
पुत्रत्वं गच्छ भगवन्नदित्या मम चानघ।।1.29.16।।भ्राता भव यवीयांस्त्वं शक्रस्यासुरसूदन ।शोकार्तानां तु देवानां साहाय्यं कर्तुमर्हसि।।1.29.17।।
హే భగవన్, హే నిర్దోషుడా! అదితికి మరియు నాకు కుమారుడవై జన్మించుము. హే అసురసూదన! శక్రుడు (ఇంద్రుడు)కు కనిష్ఠ సహోదరుడవై, శోకార్తులైన దేవతలకు సహాయం చేయుటకు నీవే యోగ్యుడవు.
Verse 18
अयं सिद्धाश्रमो नाम प्रसादा त्ते भविष्यति।सिद्धे कर्मणि देवेश उत्तिष्ठ भगवन्नित:।।1.29.18।।
హే దేవేశా! నీ ప్రసాదముచేత ఈ ఆశ్రమము ‘సిద్ధాశ్రమము’ అనే నామముతో ప్రసిద్ధి పొందును. హే భగవన్, నా వ్రతకర్మ సిద్ధమైంది; ఇక ఇక్కడినుండి లేచి ప్రస్థానము చేయుము.
Verse 19
अथ विष्णुर्महातेजा अदित्यां समजायत।वामनं रूपमास्थाय वैरोचनिमुपागमत्।।1.29.19।।
అనంతరం మహాతేజస్సుగల విష్ణువు అదితి గర్భమున జన్మించాడు; వామనరూపమును ధరించి వైరోచని (బలి) యొద్దకు వెళ్లెను.
Verse 20
त्रीन् क्रमानथ भिक्षित्वा प्रतिगृह्य च मानद:।आक्रम्य लोकान् लोकात्मा सर्वभूतहिते रत:।।1.29.20।।महेन्द्राय पुन: प्रादान्नियम्य बलिमोजसा।त्रैलोक्यं स महातेजाश्चक्रे शक्रवशं पुन:।।1.29.21।।
ఆపై మానప్రదాత, లోకాత్ముడు, సమస్తభూతహితపరుడైన విష్ణువు మూడు అడుగుల భూమిని భిక్షగా కోరుకొని స్వీకరించి, ఆ అడుగులతో లోకములను వ్యాపింపజేశాడు. తరువాత తన ఓజస్సుతో బలిని నియమించి, ఆ మహాతేజస్సుగలవాడు త్రిలోకమును మళ్లీ మహేంద్రుడు (ఇంద్రుడు)కు ప్రసాదించి, దానిని తిరిగి శక్రాధీనముగా చేసెను.
Verse 21
त्रीन् क्रमानथ भिक्षित्वा प्रतिगृह्य च मानद:।आक्रम्य लोकान् लोकात्मा सर्वभूतहिते रत:।।1.29.20।।महेन्द्राय पुन: प्रादान्नियम्य बलिमोजसा।त्रैलोक्यं स महातेजाश्चक्रे शक्रवशं पुन:।।1.29.21।।
ఆపై మానప్రదాత, లోకాత్ముడు, సమస్తభూతహితపరుడైన విష్ణువు మూడు అడుగుల భూమిని భిక్షగా కోరుకొని స్వీకరించి, ఆ అడుగులతో లోకములను వ్యాపింపజేశాడు. తరువాత తన ఓజస్సుతో బలిని నియమించి, ఆ మహాతేజస్సుగలవాడు త్రిలోకమును మళ్లీ మహేంద్రుడు (ఇంద్రుడు)కు ప్రసాదించి, దానిని తిరిగి శక్రాధీనముగా చేసెను.
Verse 22
तेनैष पूर्वमाक्रान्त आश्रमश्श्रमनाशन:।मयापि भक्तय तस्यैष वामनस्योपभुज्यते।।1.29.22।।
ఈ శ్రమనాశక ఆశ్రమాన్ని పూర్వం ఆ వామనుడు అధిష్ఠించాడు; ఆ వామనునిపై భక్తిచేత నేనూ దీనిని అనుభవించి పరిరక్షిస్తున్నాను।
Verse 23
एतमाश्रममायान्ति राक्षसा विघ्नकारिण:।अत्रैव पुरुषव्याघ्र हन्तव्या दुष्टचारिण:।।1.29.23।।
విఘ్నాలు కలిగించే రాక్షసులు ఈ ఆశ్రమానికే వస్తారు; కాబట్టి, ఓ పురుషవ్యాఘ్రా, ఇక్కడే ఆ దుష్టాచారులను సంహరించవలెను।
Verse 24
अद्य गच्छामहे राम सिद्धाश्रममनुत्तमम्।तदाश्रमपदं तात तवाप्येतद्यथा मम।।1.29.24।।
ఈ రోజు, ఓ రామా, మనం అనుత్తమమైన సిద్ధాశ్రమానికి వెళ్దాం. తాతా, ఇది నా ఆశ్రమమై ఉన్నట్లే నీదిగా కూడా భావించు।
Verse 25
प्रविशन्नाश्रमपदं व्यरोचत महामुनि:।शशीव गतनीहार: पुनर्वसुसमन्वित:।।1.29.25।।
మహాముని ఆశ్రమంలో ప్రవేశించుచూ—మబ్బులు తొలగిన చంద్రునివలె, పునర్వసు నక్షత్రసహితుడై ప్రకాశించెను।
Verse 26
तं दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे सिद्धाश्रमनिवासिन:।उत्पत्त्योत्पत्त्य सहसा विश्वामित्रमपूजयन्।।1.29.26।।
ఆయనను చూచిన సిద్ధాశ్రమ నివాసులైన సమస్త మునులు సహసా లేచి, విశ్వామిత్ర మహర్షిని యథోచితంగా పూజించి సత్కరించారు।
Verse 27
यथार्हं चक्रिरे पूजां विश्वामित्राय धीमते।तथैव राजपुत्राभ्यामकुर्वन्नतिथिक्रियाम्।।1.29.27।।
ధీమంతుడైన విశ్వామిత్రునికి వారు యథార్హంగా పూజ చేశారు; అలాగే ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులకు కూడా అతిథి-ధర్మానుసారంగా ఆతిథ్యక్రియ నిర్వహించారు।
Verse 28
मुहूर्तमथ विश्रान्तौ राजपुत्रावरिन्दमौ।प्राञ्जली मुनिशार्दूलमूचतू रघुनन्दनौ।।1.29.28।।
కొద్దిసేపు విశ్రాంతి తీసుకున్న తరువాత, శత్రుదమనులైన రఘుకులానందకరులైన ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులు అంజలి ఘటించి మునిశార్దూలుడైన విశ్వామిత్రునితో పలికారు।
Verse 29
अद्यैव दीक्षां प्रविश भद्रं ते मुनिपुङ्गव।सिद्धाश्रमोऽयं सिद्धस्स्यात् सत्यमस्तु वचस्तव।।1.29.29।।
“హే మునిపుంగవా! ఈ రోజే దీక్షలో ప్రవేశించండి; మీకు మంగళం కలుగుగాక. ఈ సిద్ధాశ్రమం సంపూర్ణ సిద్ధిని పొందుగాక; మీ వాక్యం సత్యమగుగాక.”
Verse 30
एवमुक्तो महातेजा विश्वामित्रो महान् ऋषि: ।प्रविवेश तदा दीक्षां नियतो नियतेन्द्रिय:।।1.29.30।।
ఇలా పలికినప్పుడు మహాతేజస్సుగల మహర్షి విశ్వామిత్రుడు, వ్రతనియమంతో నియతుడై ఇంద్రియనిగ్రహం కలవాడై, అప్పుడు దీక్షలో ప్రవేశించాడు।
Verse 31
कुमारावपि तां रात्रिमुषित्वा सुसमाहितौ।प्रभातकाले चोत्थाय पूर्वां सन्ध्यामुपास्य च।।1.29.31।।स्पृष्टोदकौ शुची जप्यं समाप्य नियमेन च ।हुताग्निहोत्रमासीनं विश्वामित्रमवन्दताम् ।।1.29.32।।
ఆ ఇద్దరు కుమారులూ ఆ రాత్రిని సుసమాహిత మనస్సులతో గడిపి, ప్రాతఃకాలంలో లేచి విధిపూర్వకంగా పూర్వసంధ్యా (ప్రాతఃసంధ్యావందనం) ఉపాసన చేశారు।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a protective dharma-action: Siddhashrama is threatened by विघ्नकारिणः राक्षसाः, and Rama is implicitly tasked to neutralize the disruptors so that ascetic rites and initiation (दीक्षा) can proceed without obstruction.
Legitimate authority is shown as tapas-validated and welfare-oriented: Vishnu’s ‘three strides’ restore cosmic balance, while the ashram narrative teaches that spiritual practice (yajña/tapas) requires disciplined guardianship aligned with the common good.
Siddhashrama is the central landmark—described as a श्रमनाशन आश्रम linked to Vāmana’s prior presence; culturally, the text highlights dīkṣā, sandhyā-upāsanā, japa, and agnihotra as the ritual ecology of an ashram.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.