Ramayana — Bala Kanda, Sarga 18, Shloka 48

पुत्रजन्मोत्सवः — Birth of the Princes and Viśvāmitra’s Arrival

Bālakāṇḍa 18

Devanagari script

अथ हृष्टमना राजा विश्वामित्रं महामुनिम्।।।।उवाच परमोदारो हृष्टस्तमभिपूजयन्।

Transliteration

atha hṛṣṭamanā rājā viśvāmitraṃ mahāmunim | uvāca paramodāro hṛṣṭas tam abhipūjayan ||

Translation

అప్పుడు హర్షిత హృదయుడూ పరమ ఉదారుడైన రాజు, మహాముని విశ్వామిత్రునికి భక్తిపూర్వక అతిథిసత్కారం చేస్తూనే, ఆనందంగా ఆయనతో మాటలాడాడు.

Word by Word

• अथ: then
• अथ: Sambandha/Discourse (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अनन्तर-अव्यय (discourse particle: ‘then/thereafter’)

• हृष्टमना: glad-minded
• हृष्टमना: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: हृष्ट (प्रातिपदिक) + मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि-समास, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण of ‘राजा’

• राजा: the king
• राजा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• विश्वामित्रम्: Viśvāmitra
• विश्वामित्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: विश्वामित्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• महामुनिम्: the great sage
• महामुनिम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: महा (पूर्वपद) + मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (‘महान् मुनिः’), पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; apposition to ‘विश्वामित्रम्’

• उवाच: said
• उवाच: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• परमोदारः: most generous
• परमोदारः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक) + उदार (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (‘परमः उदारः’), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण of ‘राजा’

• हृष्टः: joyful
• हृष्टः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: हृष्ट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण of ‘राजा’

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• अभिपूजयन्: honoring (him)
• अभिपूजयन्: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: अभि + पूज् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान-कृदन्त (Present Active Participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘while honoring’

Context

Then the munificent king, very much (at Viswamitra's arrival) pleased offered him a happy hospitality and spoke:

Characters & Entities

• Daśaratha
• Viśvāmitra

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma as reverent speech and action: honoring the virtuous before speaking reflects self-discipline and respect for spiritual authority.

What is the narrative situation?

Daśaratha, after welcoming and honoring Viśvāmitra, begins to address him.

Which character virtue is emphasized?

Generosity joined with humility—Daśaratha’s munificence is expressed through proper reverence.