Sarga 11
ऋष्यशृङ्गानयनम् — Bringing Ṛśyaśṛṅga to Ayodhyā (Bālakāṇḍa, Sarga 11)
बालकाण्ड
ఈ సర్గలో సుమంత్రుడు సభలో తన వృత్తాంతాన్ని కొనసాగిస్తూ, సనత్కుమారుడు పూర్వం ప్రసరించిన పరంపరను ప్రామాణ్యంగా ఆహ్వానిస్తాడు. దశరథుని ధార్మిక స్వరూపం, అలాగే అంగవంశంతో—రోమపాదుడు, శాంత ద్వారా—కుదిరే వ్యూహాత్మక మైత్రీబంధం ముందుగానే సూచించబడుతుంది. అనంతరం ప్రవచనము కార్యరూపం దాల్చి, దశరథుడు వసిష్ఠుని సంప్రదించి అనుమతి పొందిన తరువాత రాణులు, మంత్రులతో కలిసి రోమపాదుని దేశానికి ప్రయాణిస్తాడు; అరణ్యాలు, నదులు దాటి తపోకాంతితో ప్రకాశించే ఋష్యశృంగుని దర్శిస్తాడు. రోమపాదుడు స్నేహాధారిత ప్రత్యేక అతిథ్యంతో దశరథుని సత్కరిస్తాడు; పరస్పర సంబంధం విన్న ఋష్యశృంగుడూ యథోచితంగా ప్రతిసత్కారం చేస్తాడు. వారం రోజుల నివాసానంతరం, సంతానప్రాప్తి మరియు ధర్మపుణ్యార్థం నిర్వహించబోయే మహాయాగం (పుత్రేష్టి) కోసం శాంతను ఆమె భర్తతో కలిసి అయోధ్యకు రావాలని దశరథుడు కోరుతాడు; రోమపాదుడు అంగీకరిస్తాడు, శాంతతో కలిసి ఋష్యశృంగుడు ప్రయాణమవుతాడు. దశరథుడు తిరిగి వచ్చి వేగదూతలను పంపి అయోధ్యను సిద్ధం చేయిస్తాడు; అలంకృత నగరంలో శంఖ-దుందుభి నాదాలతో ప్రవేశించి బ్రాహ్మణులను ముందుగా నిలుపుతాడు. అంతఃపురంలో శాస్త్రోక్త అతిథ్యసత్కారం జరుగుతుంది; శాంతాగమనంతో రాజమహిళలకు ఆనందం కలుగుతుంది—ఇలా ఈ సర్గ పుత్రేష్టి-యాగానికి, నాలుగు కుమారుల జన్మమార్గానికి శుభారంభాన్ని స్థాపిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
भूय एव हि राजेन्द्र शृणु मे वचनं हितम्।यथा स देवप्रवर: कथायामेवमब्रवीत्।।1.11.1।।
మళ్లీ, హే రాజేంద్రా, నా హితవచనాన్ని వినుము—కథా సందర్భంలో ఆ దేవశ్రేష్ఠుడు ఎలా పలికాడో అలాగే.
Verse 2
इक्ष्वाकूणां कुले जातो भविष्यति सुधार्मिक:।राजा दशरथो नाम्ना श्रीमान्सत्यप्रतिश्रव:।।1.11.2।।
ఇక్ష్వాకువంశంలో అత్యంత ధార్మికుడు, శ్రీమంతుడు, సత్యప్రతిజ్ఞుడైన దశరథుడు అనే రాజు జన్మించనున్నాడు।
Verse 3
अङ्गराजेन सख्यं च तस्य राज्ञो भविष्यति।कन्या चास्य महाभागा शान्ता नाम भविष्यति।।1.11.3।।
ఆ రాజుకు అంగరాజుతో స్నేహబంధం ఏర్పడుతుంది. ఆ అంగరాజునకు శాంతా అనే మహాభాగ్యవతి కన్య జన్మిస్తుంది॥
Verse 4
पुत्रस्तु सोऽङ्गराजस्य रोमपाद इति श्रुत:।तं स राजा दशरथो गमिष्यति महायशा:।।1.11.4।।
అంగరాజుని కుమారుడు ‘రోమపాద’ అని ప్రసిద్ధి పొందుతాడు. మహాయశస్సు గల రాజు దశరథుడు అతని వద్దకు వెళ్తాడు॥
Verse 5
अनपत्योऽस्मि धर्मात्मन् शान्ताभर्ता मम क्रतुम्।आहरेत त्वयाज्ञप्तस्सन्तानार्थं कुलस्य च।।1.11.5।।
ధర్మాత్మా! నేను సంతానహీనుడను. శాంతా భర్త ఋష్యశృంగునికి మీరు ఆజ్ఞాపించి, సంతానార్థమూ కులవృద్ధికోసమూ నా యజ్ఞాన్ని నిర్వహింపజేయండి॥
Verse 6
श्रुत्वा राज्ञोऽथ तद्वाक्यं मनसा स विचिन्त्य च।प्रदास्यते पुत्रवन्तं शान्ताभर्तारमात्मवान्।।1.11.6।।
రాజు మాటలు విని మనసులో ఆలోచించి, వివేకవంతుడైన రోమపాదుడు—పుత్రప్రదాత శాంతా భర్త ఋష్యశృంగుని పంపాలని నిర్ణయించాడు॥
Verse 7
प्रतिगृह्य च तं विप्रं स राजा विगतज्वर:।आहरिष्यति तं यज्ञं प्रहृष्टेनान्तरात्मना।।1.11.7।।
ఆ బ్రాహ్మణుని స్వీకరించిన రాజు అంతఃతాపం నుండి విముక్తుడయ్యాడు. హర్షభరిత అంతరాత్మతో అతడు ఆ యజ్ఞాన్ని నిర్వహించుటకు సిద్ధపడెను।
Verse 8
तं च राजा दशरथो यष्टुकाम: कृताञ्जलि:।ऋश्यशृङ्गं द्विजश्रेष्ठं वरयिष्यति धर्मवित्।। 1.11.8।। यज्ञार्थं प्रसवार्थं च स्वर्गार्थं च नरेश्वर:।लभते च स तं कामं द्विजमुख्याद्विशांपति:।।1.11.9।।
యజ్ఞం చేయదలచిన ధర్మవేత్త రాజు దశరథుడు కృతాంజలిగా నిలిచి, ద్విజశ్రేష్ఠుడైన ఋశ్యశృంగుని విధివిధానంగా వరించును।
Verse 9
तं च राजा दशरथो यष्टुकाम: कृताञ्जलि:।ऋश्यशृङ्गं द्विजश्रेष्ठं वरयिष्यति धर्मवित्।। 1.11.8।। यज्ञार्थं प्रसवार्थं च स्वर्गार्थं च नरेश्वर:।लभते च स तं कामं द्विजमुख्याद्विशांपति:।।1.11.9।।
యజ్ఞార్థమునకును, సంతానప్రాప్త్యర్థమునకును, స్వర్గప్రాప్త్యర్థమునకును నరేశ్వరుడైన ప్రజాపతి ఆ ద్విజముఖ్యుని ద్వారా తన అభీష్టాన్ని పొందును।
Verse 10
पुत्राश्चास्य भविष्यन्ति चत्वारोऽमितविक्रमा:।वंशप्रतिष्ठानकरास्सर्वलोकेषु विश्रुता:।।1.11.10।।
అతనికి నాలుగు కుమారులు జన్మిస్తారు—అమిత పరాక్రమశాలులు; వారు వంశ ప్రతిష్ఠను స్థాపించి, సమస్త లోకాలలో ప్రసిద్ధులవుతారు.
Verse 11
एवं स देवप्रवर: पूर्वं कथितवान्कथाम्।सनत्कुमारो भगवान्पुरा देवयुगे प्रभु:।।1.11.11।।
ఇలా ప్రాచీన దేవయుగంలో దేవశ్రేష్ఠుడూ సమర్థుడైన భగవాన్ సనత్కుమారుడు పూర్వకాలంలో ఈ కథను వర్ణించాడు।
Verse 12
स त्वं पुरुषशार्दूल तमानय सुसत्कृतम्।स्वयमेव महाराज गत्वा सबलवाहन:।।1.11.12।।
కాబట్టి, ఓ పురుషశార్దూలా, ఓ మహారాజా! నీవే స్వయంగా సైన్యవాహనాలతో వెళ్లి, ఆయనను యథోచిత సత్కారంతో తీసుకురా।
Verse 13
अनुमान्य वसिष्ठं च सूतवाक्यं निशम्य च।सान्त:पुरस्सहामात्य: प्रययौ यत्र स द्विज:।।1.11.13।।
సారథి మాటలు విని, వశిష్ఠుని అనుమతి పొందిన రాజు, అంతఃపురముతోను మంత్రులతోను కలిసి ఆ బ్రాహ్మణుడు ఉన్న చోటికి బయలుదేరాడు।
Verse 14
वनानि सरितश्चैव व्यतिक्रम्य शनैश्शनै:।अभिचक्राम तं देशं यत्र वै मुनिपुङ्गव:।।1.11.14।।
అడవులు, నదులను మెల్లమెల్లగా దాటి, ఆ మునిపుంగవుడు నివసించే దేశానికి ఆయన చేరుకున్నాడు।
Verse 15
आसाद्य तं द्विजश्रेष्ठं रोमपादसमीपगम्।ऋषिपुत्रं ददर्शादौ दीप्यमानमिवानलम्।।1.11.15।।
అక్కడికి చేరి, రోమపాదుని సమీపంలో ఉన్న ఆ ద్విజశ్రేష్ఠుని వద్ద రాజు మొదట ఋషిపుత్రుని దర్శించాడు—అగ్నివలె దీప్తిమంతుడై ఉన్నవాడిని।
Verse 16
ततो राजा यथान्यायं पूजां चक्रे विशेषत:।सखित्वात्तस्य वै राज्ञ: प्रहृष्टेनान्तरात्मना।।1.11.16।।
అనంతరం రాజు రోమపాదుడు ఆచారానుసారంగా విశేషంగా పూజా-సత్కారాలు చేశాడు. ఆ రాజుతో స్నేహబంధం కారణంగా అతని అంతరాత్మ పరమానందంతో ఉల్లసించింది।
Verse 17
रोमपादेन चाख्यातमृषिपुत्राय धीमते।सख्यं सम्बन्धकं चैव तदा तं प्रत्यपूजयत्।।1.11.17।।
అప్పుడు రోమపాదుడు ధీమంతుడైన ఋషిపుత్రునికి స్నేహబంధమును, బంధుత్వసంబంధమును వివరించాడు. అతడూ ప్రతిగా విధివిధానాలతో దశరథుని యథోచితంగా సత్కరించాడు।
Verse 18
एवं सुसत्कृतस्तेन सहोषित्वा नरर्षभ:।सप्ताष्टदिवसान्राजा राजानमिदमब्रवीत्।।1.11.18।।
ఈ విధంగా అతని చేత సుసత్కారము పొందిన నరశ్రేష్ఠుడైన రాజు ఏడు లేదా ఎనిమిది దినాలు అక్కడ నివసించి, తరువాత రాజు రోమపాదునితో ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 19
शान्ता तव सुता राजन् सह भर्त्रा विशांपते।मदीयनगरं यातु कार्यं हि महदुद्यतम्।।1.11.19।।
హే రాజన్, ప్రజాపతే! నీ కుమార్తె శాంతా తన భర్తతో కలిసి నా నగరానికి రావాలి; ఎందుకంటే ఒక మహత్తర యజ్ఞకార్యం ప్రారంభించబడింది।
Verse 20
तथेति राजा संश्रुत्य गमनं तस्य धीमत:।उवाच वचनं विप्रं गच्छ त्वं सह भार्यया।।1.11.20।।
ఆ ధీమంతుని ప్రయాణానికి సమ్మతించి రాజు—“తథాస్తు” అని పలికి, బ్రాహ్మణునితో—“నీవు భార్యతో కూడి వెళ్ళుము” అని చెప్పెను.
Verse 21
ऋषिपुत्र: प्रतिश्रुत्य तथेत्याह नृपं तदा।स नृपेणाभ्यनुज्ञात: प्रययौ सह भार्यया।।1.11.21।।
అప్పుడు ఋషిపుత్రుడు రాజునకు “తథాస్తు” అని చెప్పి అంగీకరించాడు; రాజు అనుమతి పొందినవాడై, భార్యతో కూడి ప్రయాణమయ్యెను.
Verse 22
तावन्योन्याञ्जलिं कृत्वा स्नेहात्संश्लिष्य चोरसा।ननन्दतुर्दशरथो रोमपादश्च वीर्यवान्।।1.11.22।।
అప్పుడు ఆ ఇద్దరు—దశరథుడు మరియు వీర్యవంతుడైన రోమపాదుడు—పరస్పరం అంజలి గట్టి నమస్కరించి, స్నేహంతో హృదయానికి హృదయం కలిపి ఆలింగనం చేసుకొని ఆనందించిరి.
Verse 23
ततस्सुहृदमापृच्छ्य प्रस्थितो रघुनन्दन:।पौरेभ्य: प्रेषयामास दूतान्वै शीघ्रगामिन:।।1.11.23।।
ఆపై సుహృదుని వీడ్కోలు తీసుకొని రఘునందనుడు బయలుదేరి, నగరవాసుల వద్దకు శీఘ్రగామి దూతలను పంపెను.
Verse 24
क्रियतां नगरं सर्वं क्षिप्रमेव स्वलङ्कृतम्।धूपितं सिक्तसम्मृष्टं पताकाभिरलङ्कृतम्।।1.11.24।।
సర్వ నగరమును వెంటనే సువిశేషంగా అలంకరింపబడునట్లు చేయుడి—ధూపముతో సుగంధింపబడి, నీరు చల్లి బాగా శుభ్రపరచబడి, పతాకా-ధ్వజములతో అలంకృతమగునట్లు.
Verse 25
तत: प्रहृष्टा: पौरास्ते श्रुत्वा राजानमागतम्।तथा प्रचक्रुस्तत्सर्वं राज्ञा यत्प्रेषितं तदा ।।1.11.25।।
అనంతరం రాజు వచ్చాడని విని పౌరులందరూ పరమానందంతో ఉల్లసించారు. ఆ క్షణమే రాజు పంపిన ఆజ్ఞలన్నిటినీ వారు యథావిధిగా నిర్వహించారు।
Verse 26
ततस्स्वलङ्कृतं राजा नगरं प्रविवेश ह।शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषै: पुरस्कृत्य द्विजर्षभम्।।1.11.26।।
ఆపై రాజు సువిశేషంగా అలంకరించబడిన నగరంలో ప్రవేశించాడు. శంఖదుందుభుల ఘోష మధ్య, శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణుని ముందుగా ఉంచి అతడు సాగాడు।
Verse 27
तत: प्रमुदितास्सर्वे दृष्ट्वा तं नागरा द्विजम्।प्रवेश्यमानं सत्कृत्य नरेन्द्रेणेन्द्रकर्मणा।।1.11.27।।
ఇంద్రసమాన కర్మగల నరేంద్రుడు గౌరవంతో నగరంలో ప్రవేశింపజేస్తున్న ఆ బ్రాహ్మణుని చూచి పట్టణవాసులందరూ పరమానందంతో ఉల్లసించారు।
Verse 28
अन्त:पुरं प्रवेश्यैनं पूजां कृत्वा च शास्त्रत:।कृतकृत्यं तदात्मानं मेने तस्योपवाहनात्।।1.11.28।।
అతనిని అంతఃపురంలోకి తీసుకువెళ్లి శాస్త్రవిధి ప్రకారం పూజ చేసి, అతనిని అక్కడికి చేర్చగలిగినందున రాజు తనను తాను కృతకృత్యుడిగా భావించాడు।
Verse 29
अन्त:पुरस्त्रियस्सर्वाश्शान्तां दृष्ट्वा तथागताम्।सह भर्त्रा विशालाक्षीं प्रीत्यानन्दमुपागमन्।।1.11.29।।
అంతఃపురంలోని స్త్రీలందరూ, భర్తతో కలిసి అలా వచ్చిన విశాలాక్షి శాంతాను చూచి స్నేహానందంతో పరిపూర్ణులయ్యారు।
Verse 30
पूज्यमाना च ताभिस्सा राज्ञा चैव विशेषत:।उवास तत्र सुखिता कञ्चित्कालं सहर्त्विजा।।1.11.30।।
ఆ స్త్రీలచే, ముఖ్యంగా రాజుచే పూజింపబడి, ఆమె ఋత్వికునితో కలిసి అక్కడ కొంతకాలం సుఖంగా నివసించింది॥
Verse 31
అంగరాజుని కుమారుడు ‘రోమపాద’ అని ప్రసిద్ధి పొందుతాడు. మహాయశస్సు గల రాజు దశరథుడు అతని వద్దకు వెళ్తాడు॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Daśaratha’s dhārmic procurement of Ṛśyaśṛṅga for a progeny-oriented sacrifice: he seeks Vasiṣṭha’s consent, approaches Romapāda with propriety, and requests Śāntā and her husband respectfully—balancing royal necessity with ritual ethics and inter-kingly friendship.
The chapter presents kingship as successful when aligned with śāstra and relational ethics: legitimate aims (such as dynastic continuity) must be pursued through consent, hospitality, and reverence toward brahminical authority, rather than coercion—linking political action to moral order.
Cultural landmarks include Ayodhyā’s civic ritual of reception (city decoration, perfuming, flags, conches and drums), the antaḥpura as a space of formal welcome, and the journey motif across forests and rivers—marking a transition from alliance diplomacy to public ceremonial integration of the sage into the capital.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.