Sarga 97

Verse 1

सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्छितम्।रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत्।।।।

అప్పుడు రాముడు క్రోధావేశంతో మూర్ఛితుడై తీవ్రంగా కలత చెందిన సౌమిత్రి లక్ష్మణుని సాంత్వనపరచి ఈ వచనములు పలికెను।

Verse 2

किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा।महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयमागते।।।।

మహాధనుర్ధరుడూ మహాప్రాజ్ఞుడూ అయిన భరతుడు స్వయంగా ఇక్కడికి వచ్చియుండగా, ఇక్కడ ధనుస్సు, ఖడ్గము లేదా కవచము ఏ అవసరం?

Verse 3

पितुस्सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्वा भरतमागतम्।किं करिष्यामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण।।।।

హే లక్ష్మణా! తండ్రి సత్యాన్ని నిలబెట్టుతానని ప్రతిజ్ఞ చేసినా, ఇక్కడికి వచ్చిన భరతుని చంపి అపవాదంతో వచ్చిన రాజ్యాన్ని నేను ఏమి చేయగలను?

Verse 4

यद्द्रव्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षये भवेत्।नाहं तत्प्रतिगृह्णीयां भक्षान्विषकृतानिव।।।।

బంధువుల గానీ మిత్రుల గానీ నాశనమువలన కలిగే ధనాన్ని నేను ఎప్పటికీ స్వీకరించను—విషం కలిపిన భోజనంలా।

Verse 5

धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।इच्छामि भवतामर्थे एतत् प्रतिशृणोमि ते।।।।

హే లక్ష్మణా! మీ హితార్థమై నేను ధర్మం, అర్థం, కామం, ఇంకా భూమి (రాజ్యాధికారం) వరకు కూడా కోరుతున్నాను—ఇది నీకు నేను గంభీరంగా ప్రతిజ్ఞచేస్తున్నాను।

Verse 6

भ्रात्रूणां संग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण।राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनाऽयुधमालभे।।।।

హే లక్ష్మణా! సోదరుల ఐక్యతకూ వారి సుఖానికీ నేను రాజ్యమునకూడా అంగీకరిస్తాను; సత్యమున శపథముచేసి, ఆయుధమును సాక్షిగా పట్టుకొని నేను ఇలా పలుకుతున్నాను।

Verse 7

नेयं मम मही सौम्य दुर्लभा सागराम्बरा।न हीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण।।।।

హే సౌమ్య లక్ష్మణా! సముద్రవలయితమైన ఈ భూమి నాకు దుర్లభం కాదు; కానీ అధర్మముతో అయితే ఇంద్రపదవినికూడా నేను కోరను।

Verse 8

यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं चापि मानद।भवेन्मम सुखं किञ्चिद्भस्म तत्कुरुतां शिखी।।।।

హే మానదా! భరతుడు లేక, నీవు లేక, శత్రుఘ్నుడు లేక నాకు ఏదైనా సుఖం సాధ్యమైతే—అగ్ని దానిని భస్మం చేయుగాక।

Verse 9

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।।।

హే వీరా, పురుషర్షభా! భ్రాతృవత్సలుడైన భరతుడు—నాకు ప్రాణాలకన్నా ప్రియుడు—కులధర్మాన్ని స్మరించుకొని అయోధ్య నుండి వచ్చాడని నేను భావిస్తున్నాను। నేను జటలు, వల్కలములు ధరించి, జానకీతో కూడి, నీతో కలిసి వనవాసానికి ప్రవ్రాజితుడనయ్యానని విని, స్నేహముతో అతని హృదయం ముంచెత్తి, శోకముతో ఇంద్రియాలు కలతచెంది, నన్ను దర్శించుటకే అతడు వచ్చాడు; ఇతర ప్రయోజనముతో అతడు రాలేదు।

Verse 10

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।2.97.9।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।2.97.10।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।2.97.11।।

నాకు అనిపించుచున్నది—భ్రాతృవాత్సల్యముగల భరతుడు, నా ప్రాణములకన్నా ప్రియుడై కులధర్మమును స్మరించుచు, అయోధ్యకు వచ్చియున్నాడు. హే పురుషోత్తమా! నేను జటా-వల్కలధారిగా జనకీతో కూడి, నీతో సహా ప్రవ్రాజితుడనైయున్నానని విని, స్నేహముచేత హృదయం ఆక్రమింపబడి, శోకముచేత ఇంద్రియములు కలతచెంది, నన్ను దర్శించుటకే భరతుడు ఇక్కడికి వచ్చెను—ఇతర ప్రయోజనమునకు కాదు।

Verse 11

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।2.97.9।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।2.97.10।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।2.97.11।।

స్నేహముచేత అతని హృదయం ఆక్రమింపబడి, శోకముచేత ఇంద్రియములు కలతచెంది, భరతుడు నిజముగా నన్ను దర్శించుటకే వచ్చెను—ఇతర ప్రయోజనమునకు కాదు।

Verse 12

अम्बां च कैकयीं रुष्य परुषं चाप्रियं वदन्।प्रसाद्य पितरं श्रीमार्नाज्यं मे दातुमागतः।।।।

తన తల్లి కైకేయిపై కోపించి కఠినమూ అప్రియమూ అయిన వచనములు పలుకుచు, మన తండ్రిని ప్రసన్నపరచి, శ్రీమంతుడైన భరతుడు రాజ్యమును నాకు అర్పించుటకు వచ్చెను।

Verse 13

प्राप्तकालं यदेषोऽस्मान्भरतो द्रष्टुमिच्छति।अस्मासु मनसाऽप्येष नाप्रियं किञ्चिदाचरेत्।।।।

ఇది తగిన సమయమే—భరతుడు మమ్మల్ని దర్శించాలనుకుంటున్నాడు. ఆయన మనసులోనైనా మా పట్ల ఏ అప్రీతి గానీ హానికరమైనదిగానీ ఏమాత్రం చేయడు॥

Verse 14

विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा नु किम्।ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे।।।।

భరతుడు ఇంతకుముందు నీకు ఎప్పుడైనా ఏ అప్రీతికరమైన పని చేశాడా? అయితే నేడు నీకు ఏ విధమైన భయం కలిగి ఇక్కడ భరతుని అనుమానిస్తున్నావు?॥

Verse 15

न हि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वचः।अहं ह्यप्रियमुक्त स्स्यां भरतस्याप्रिये कृते।।।।

భరతుని గురించి నీవు కఠినమైనా అప్రీతికరమైనా మాటలు పలకకూడదు. నీవు అలా పలికితే, ఆ చేదు మాటలు నాపైనే పలికినట్లే అవుతుంది॥

Verse 16

कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्यां चिदापदि।भ्राता वा भ्रातरं हन्यात्सौमित्रे प्राणमात्मनः।।।।

ఓ సౌమిత్రీ! ఏ విపత్తు వచ్చినా కుమారులు తండ్రిని ఎలా హతమార్చగలరు? లేదా సోదరుడు తన ప్రాణంలా ప్రియమైన సోదరుణ్ని ఎలా చంపగలడు?॥

Verse 17

यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे।वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम्।।।।

నీవు రాజ్యహేతువుగా ఈ మాటలు పలుకుతున్నావంటే, నేను భరతుణ్ని చూసి ఇలా చెప్పుతాను—‘ఈ రాజ్యం నీకే ఇవ్వబడుగాక.’॥

Verse 18

उच्यमानोऽपि भरतो मया लक्ष्मण तद्वचः।राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव वक्ष्यति।।।।

హే లక్ష్మణా! నేను భరతునితో ‘ఇతనికి రాజ్యాన్ని అప్పగించు’ అని చెప్పినా, భరతుడు నిశ్చయంగా ‘బాఢమ్—తథాస్తు’ అని పలుకుతాడు.

Verse 19

तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः।लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया।।।।

ధర్మశీలుడైన, అతని హితంలో నిమగ్నమైన అన్న మాటలు విని లక్ష్మణుడు లజ్జతో నిండిపోయి, తన అవయవాలలోకే ముడుచుకున్నట్లయ్యాడు.

Verse 20

तद्वाक्यं लक्ष्मण श्श्रुत्वा व्रीलितः प्रत्युवाच ह।त्वां मन्ये द्रष्टुमायातः पिता दशरथ स्स्वयम्।।।।

ఆ మాటలు విని లజ్జపడిన లక్ష్మణుడు ఇలా పలికాడు—“నిన్ను దర్శించడానికి స్వయంగా తండ్రి దశరథుడే వచ్చాడని నేను భావిస్తున్నాను.”

Verse 21

व्रीलितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह।एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान्द्रष्टुमागतः।।।।

లక్ష్మణుని లజ్జను చూసిన రాఘవుడు పలికాడు—“ఆ మహాబాహుడు ఇక్కడ మనలను దర్శించడానికి వచ్చాడని నేను భావిస్తున్నాను.”

Verse 22

अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमान स्सुखोचितौ।वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति।।।।

లేదా—ఇది నిశ్చయమని నేను భావిస్తున్నాను—మనము సుఖానికి అలవాటుపడ్డవారమని అనుకొని, మన వనవాసాన్ని తలచి, మనలను ఇంటికి తిరిగి తీసుకెళ్లడానికి వచ్చాడు.

Verse 23

इमां वाप्येष वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम्।पिता मे राघव श्श्रीमान्वनादादाय यास्यति।।।।

లేకపోతే, ఓ రాఘవా! నా శ్రీమంతుడైన తండ్రి, అత్యంత సుఖంలో పెరిగిన వైదేహిని వనమునుండి తీసుకొని నగరానికి తిరిగి తీసుకుపోతాడు।

Verse 24

एतौ तौ सम्प्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ।वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ।।।।

ఓ వీరా! చూడు, ఈ ఇద్దరు శ్రేష్ఠ అశ్వాలు—ఉన్నత వంశసంబంధులు, మనోహరులు, అతి వేగవంతులు—వాయువేగసమాన గమనముతో ప్రకాశిస్తున్నాయి।

Verse 25

स एष सुमहाकायः कम्पते वाहिनीमुखे।नागश्शत्रुञ्जयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमतः।।।।

చూడు, సేన ముందుభాగంలో ఆ మహాకాయ గజము కదులుచున్నది—వృద్ధుడైన ‘శత్రుంజయ’ అనే పేరుగలది—మన ధీమంతుడైన తండ్రికి చెందినది।

Verse 26

न तु पश्यामि तच्छत्रं पाण्डुरं लोकसत्कृतम् |पितुर्दिव्यं महाबाहो संशयो भवतीह मे।।।।

కానీ, ఓ మహాబాహూ! తండ్రి యొక్క దివ్యమైన, తెల్లని, లోకసత్కృతమైన రాజఛత్రం నాకు కనబడటం లేదు; అందువల్ల నాకు సందేహం కలుగుతోంది।

Verse 27

वृक्षाग्रादवरोह त्वं कुरु लक्ष्मण मद्वचः।इतीव रामो धर्मात्मा सौमित्रिं तमुवाच ह।।।।

“లక్ష్మణా, వృక్షశిఖరమునుండి దిగిరా; నా మాట ప్రకారం చేయి।” అని ధర్మాత్ముడైన రాముడు సౌమిత్రిని ఉద్దేశించి పలికెను।

Verse 28

अवतीर्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिञ्जयः।लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वतः।।।।

అప్పుడు సమరజయుడు లక్ష్మణుడు ఆ శాలవృక్ష శిఖరమునుండి దిగివచ్చి, అంజలి ఘటించి శ్రీరాముని పక్కన నిలిచెను।

Verse 29

भरतेनापि सन्दिष्टा सम्मर्दो न भवेदिति।समन्तात्तस्य शैलस्य सेना वासमकल्पयत्।।।।

భరతుడూ ‘గుంపు గూడకూడదు’ అని ఆజ్ఞాపించగా, సైన్యం ఆ పర్వతమును చుట్టుముట్టి అన్ని వైపులా శిబిరం వేసింది।

Verse 30

अध्यर्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा।पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला।।।।

ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలతో కిటకిటలాడిన ఆ ఇక్ష్వాకు సేన ఒకటిన్నర యోజనములకన్నా ఎక్కువగా విస్తరించి, పర్వతపు పార్శ్వాన్ని చుట్టుముట్టి, దాని సమీపంలోనే శిబిరం వేసి నిలిచింది।

Verse 31

सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम्।प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विराजते नीतिमता प्रणीता।।।।

చిత్రకూటంలో భరతుడు నడిపించిన ఆ సేన ధర్మాన్ని ముందుంచి, గర్వాన్ని విడిచి, రఘునందన శ్రీరాముని ప్రసన్నత కొరకు నీతిమంతుడైన నాయకత్వంలో ప్రకాశించింది।