Sarga 61

Verse 1

वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।

ధర్మపరాయణుడూ, ఇతరులను ఆనందింపజేయువారిలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు వనానికి వెళ్లినప్పుడు, కౌసల్య తన శోకంతో వ్యాకులమై ఏడుస్తూ భర్తతో ఈ మాటలు చెప్పింది।

Verse 2

यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितं ते महद्यशः।सानुक्रोशो वदान्यश्च प्रियवादी च राघवः।।2.61.2।।

మూడు లోకాలలో నీ మహాయశస్సు ప్రసిద్ధమైనదే—నీవు కరుణామయుడవు, దానశీలుడవు, మధురభాషి రాఘవుడవు॥

Verse 3

कथं नरवरश्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया।दुःखितौ सुखसंवृद्धौ वने दुःखं सहिष्यतः।।2.61.3।।

హే నరవరశ్రేష్ఠ రాజా, సుఖంలో పెరిగి ఇప్పుడు దుఃఖితులైన ఆ ఇద్దరు కుమారులు సీతతో కలిసి వనంలో దుఃఖాన్ని ఎలా సహిస్తారు?

Verse 4

सा नूनं तरुणी श्यामा सुकुमारी सुखोचिता।कथमुष्णं च शीतं च मैथिली प्रसहिष्यते।।2.61.4।।

ఆమె నిశ్చయంగా యౌవనవతి, శ్యామవర్ణ, సుకుమారి, సుఖానికి అలవాటైన మైథిలి—వేడిమి మరియు చలిని రెండింటినీ ఎలా సహించగలదు?

Verse 5

भुक्त्वाऽशनं विशालाक्षी सूपदं शान्वितं शुभम्।वन्यं नैवारमाहारं कथं सीतोपभोक्ष्यते।।2.61.5।।

విశాలాక్షి సీత, సూపు మరియు సువాసన ద్రవ్యాలతో కూడిన శుభ భోజనానికి అలవాటైనది—అటవీ బియ్యం వంటి వన్యాహారాన్ని ఆమె ఎలా భుజించగలదు?

Verse 6

गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुत्वा शुभमनिन्दिता।कथं क्रव्यादसिंहानां शब्दं श्रोष्यत्यशोभनम्।।2.61.6।।

గీత-వాద్యాల శుభ నాదానికి అలవాటైన నిందలేని సీత—మాంసాహారి సింహాదుల అశుభ గర్జనను ఎలా వినగలదు?

Verse 7

महेन्द्रध्वजसङ्काशः क्व नु शेते महाभुजः।भुजं परिघसङ्काशमुपधाय महाबलः।।2.61.7।।

మహేంద్రధ్వజంలా ఉన్నతంగా ప్రకాశించే మహాబాహు మహాబలుడు రాముడు—ఇప్పుడు ఎక్కడ శయనిస్తున్నాడు, ఇనుపదండంలాంటి భుజాన్ని దిండుగా పెట్టుకొని?

Verse 8

पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिश्श्वासमुत्तमम्।कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनं पुष्करेक्षणम्।।2.61.8।।

పద్మవర్ణముతో, సుకేశాలతో అలంకృతమై, పద్మసుగంధ శ్వాస కలిగిన, నీలపద్మనేత్రుడైన రాముని ఉత్తమ ముఖాన్ని నేను మళ్లీ ఎప్పుడు దర్శించగలను?

Verse 9

वज्रसारमयं नूनं हृदयं मे न संशयः।अपश्यन्त्या न तं यद्वै फलतीदं सहस्रधा।।2.61.9।।

నిశ్చయంగా నా హృదయం వజ్రసారమయమే—ఇందులో సందేహం లేదు; ఆయనను చూడకపోయినా ఇది వెయ్యి ముక్కలుగా చీలిపోదు.

Verse 10

यत्त्वयाऽकरुणं कर्म व्यपोह्य मम बान्धवाः।निरस्ताः परिधावन्ति सुखार्हाः कृपणा वने।।2.61.10।।

నీవు చేసిన ఆ కరుణలేని కార్యం వల్ల నా బంధువులు—సుఖానికి అర్హులైనవారు—నిరాకరింపబడి ఇప్పుడు వనంలో దయనీయంగా తిరుగుతున్నారు।

Verse 11

यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति।जह्याद्राज्यं च कोषं च भरतो नोपलक्षयते।।2.61.11।।

పదిహేనవ సంవత్సరంలో రాఘవుడు తిరిగి వచ్చినా, భరతుడు రాజ్యమును మరియు కోశమును విడిచిపెడతాడని ఏ లక్షణమూ కనిపించదు।

Verse 12

भोजयन्ति किल श्राद्धे केचित्स्वानेव बान्धवान्।ततः पश्चात्समीक्षन्ते कृतकार्या द्विजर्षभान्।।2.61.12।।

శ్రాద్ధ సమయంలో కొందరు ముందుగా తమ బంధువులకే భోజనం పెట్టుతారని అంటారు. ఆ తరువాత కర్తవ్యము పూర్తయినదని భావించి ద్విజశ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులను వెదుకుతారు॥

Verse 13

तत्र ये गुणवन्तश्च विद्वांसश्च द्विजातयः।न पश्चात्तेऽभिमन्यन्ते सुधामपि सुरोपमाः।।2.61.13।।

అక్కడ గుణవంతులూ, విద్యావంతులూ అయిన ద్విజులు—దేవసమానులైనప్పటికీ—ఇతరుల తరువాత ఇచ్చినదాన్ని, అది అమృతమైనా సరే, అంగీకరించరు॥

Verse 14

ब्राह्मणेष्वपि तृप्तेषु पश्चाद्भोक्तुं द्विजर्षभाः।नाभ्युपैतुमलं प्राज्ञा श्शृङ्गच्छेदमिवर्षभाः।।2.61.14।।

బ్రాహ్మణులు తృప్తి చెందిన తరువాత కూడా ద్విజశ్రేష్ఠులైన జ్ఞానులు తరువాత భోజనం చేయడానికి ఒప్పుకోరు; ఎద్దులు కొమ్ములు కోయడాన్ని సహించనట్లే॥

Verse 15

एवं कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं विशाम्पते।भ्राता ज्येष्ठो वरिष्ठश्च किमर्थं नावमंस्यते।।2.61.15।।

హే విశాంపతే! కనిష్ఠ భ్రాత రాజ్యాన్ని అనుభవించి ఉంటే, జ్యేష్ఠుడూ శ్రేష్ఠుడూ అయిన అన్న దానిని ఎందుకు తృణీకరించకూడదు?॥

Verse 16

न परेणाऽहृतं भक्ष्यं व्याघ्रः खादितुमिच्छति।एवमेतन्नरव्याघ्रः परलीढं न मन्यते।।2.61.16।।

ఇతరుడు తెచ్చిన ఆహారాన్ని పులి తినదలచదు; అలాగే నరవ్యాఘ్రుడైన శ్రీరాముడు ఇతరులు ముందే ఆస్వాదించిన రాజ్యాన్ని అంగీకరించడు।

Verse 17

हविराज्यं पुरोडाशाः कुशा यूपाश्च खादिराः।नैतानि यातयामानि कुर्वन्ति पुनरध्वरे।।2.61.17।।

హవిస్సు, ఆజ్యం, పురోడాశాలు, కుశగడ్డి, ఖదిరయూపాలు—ఇవి ఒకసారి కాలంతో జీర్ణమై వాడబడినవైతే, యజ్ఞంలో మళ్లీ వినియోగించరు।

Verse 18

तथा ह्यात्तमिदं राज्यं हृतसारां सुरामिव।नाभिमन्तुमलं रामो नष्टसोममिवाध्वरम्।।2.61.18।।

అలాగే ఈ రాజ్యం ముందే అనుభవించబడింది; అది సారాన్ని కోల్పోయిన సురాపానంలాంటిది. సోమం లేని యజ్ఞం ఎలా అంగీకారయోగ్యం కాదో, అలాగే శ్రీరాముడు దీనిని స్వీకరించుటకు తగడు।

Verse 19

न चेमां धर्षणां राम सङ्गच्छेदत्यमर्षणः।दारयेन्मन्दरमपि स हि क्रुद्धश्शितैश्शरैः।।2.61.19।।

అచంచల ధైర్యముగల శ్రీరాముడు ఇలాంటి అవమానాన్ని ఒప్పుకోడు; కోపించినచో తన పదునైన బాణాలతో మందర పర్వతాన్నికూడా చీల్చగలడు।

Verse 20

त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात्।ससोमार्कग्रहगणं नभस्ताराविचित्रितम्।।2.61.20।।पातयेद्योदिवं क्रुद्धस्सत्वां न व्यतिवर्तते।प्रक्षोभयेद्वारये द्वा महीं शैलशताचिताम्।।2.61.21।।

కాని పితృగౌరవం వల్ల మహాత్ముడైన శ్రీరాముడు నిన్ను హతమార్చుటకు ఉత్సాహపడడు. కోపంలో సూర్యచంద్రగ్రహగణాలతో, నక్షత్రవిచిత్రమైన ఆకాశాన్నికూడా కూల్చగలవాడైనా, నిన్ను అతిక్రమించడు; శతశైలాలతో వలయితమైన భూమినే కంపింపజేయగలడు లేదా చీల్చగలడు గాని, పితృధర్మాన్ని లంఘించడు।

Verse 21

त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात्।ससोमार्कग्रहगणं नभस्ताराविचित्रितम्।।2.61.20।।पातयेद्योदिवं क्रुद्धस्सत्वां न व्यतिवर्तते।प्रक्षोभयेद्वारये द्वा महीं शैलशताचिताम्।।2.61.21।।

కాని పితృగౌరవం వల్ల మహాత్ముడైన శ్రీరాముడు నిన్ను హతమార్చుటకు ఉత్సాహపడడు. కోపంలో సూర్యచంద్రగ్రహగణాలతో, నక్షత్రవిచిత్రమైన ఆకాశాన్నికూడా కూల్చగలవాడైనా, నిన్ను అతిక్రమించడు; శతశైలాలతో వలయితమైన భూమినే కంపింపజేయగలడు లేదా చీల్చగలడు గాని, పితృధర్మాన్ని లంఘించడు।

Verse 22

नैवं विधमसत्कारं राघवो मर्षयिष्यति।बलवानिव शार्दूलो वालधेरभिमर्शनम्।।2.61.22।।

రాఘవుడు ఇలాంటి అవమానాన్ని ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ సహించడు; బలవంతమైన పులి తన తోకను తాకడాన్నీ సహించనట్లే।

Verse 23

नैतस्य सहिता लोका भयं कुर्युर्महामृथे।अधर्मंत्विह धर्मात्मा लोकं धर्मेण योजयेत्।।2.61.23।।

మహాయుద్ధంలో సమస్త లోకాలు కూడి అతనికి ఎదిరించినా, అతనిలో భయాన్ని కలిగించలేవు. ఇక్కడ అధర్మం పెరిగిన చోట, ఆ ధర్మాత్ముడు ధర్మం ద్వారానే లోకాన్ని ధర్మమార్గంలో నిలుపుతాడు।

Verse 24

नन्वसौ काञ्चनैर्बाणैर्महावीर्यो महाभुजः।युगान्त इव भूतानि सागरानपि निर्दहेत्।।2.61.24।।

నిజమే, ఆ మహావీరుడు, మహాబాహువు—తన స్వర్ణబాణాలతో—యుగాంతాగ్నిలా ప్రాణులను, సైతం సముద్రాలనూ దహించగలడు।

Verse 25

स तादृशस्सिंहबलो वृषभाक्षो नरर्षभः।स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा।।2.61.25।।

అటువంటి సింహబలుడు, వృషభనేత్రుడు, నరశ్రేష్ఠుడైన రాముడు—తన తండ్రిచేతనే స్వయంగా హతుడైనట్లయ్యాడు; జలజమైన చేప తన పిల్లను నాశనం చేసినట్లుగా।

Verse 26

द्विजातिचरितो धर्मश्शास्त्रदृष्टस्सनातनः।यदि ते धर्मनिरते त्वया पुत्रे विवासिते।।2.61.26।।

శాస్త్రాలలో దర్శితమై, ద్విజులు ఆచరించే సనాతన ధర్మం నిజంగా నీతో ఉంటే, ధర్మనిరతుడైన నీ కుమారుని నీవు ఎలా వనవాసానికి పంపితివి?

Verse 27

गतिरेका पतिर्नार्या द्वितीया गतिरात्मजः।तृतीया ज्ञातयो राजंश्चतुर्थी नेह विद्यते।।2.61.27।।

హే రాజా, స్త్రీకి ఏకైక గతి (ఆశ్రయం) భర్త; రెండవ గతి కుమారుడు; మూడవ గతి బంధువులు. ఈ లోకంలో నాలుగవ గతి లేదు.

Verse 28

నాకు ఇక నీతో ఏ పనీ లేదు. రాముడు వనాన్ని ఆశ్రయించాడు; నేను అక్కడికి వెళ్లదలచుకోను. నీవు నన్ను అన్ని విధాలా నాశనం చేశావు.

Verse 29

वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।

ధర్మపరుడూ, అందరిని ఆనందింపజేసే శ్రేష్ఠుడైన రాముడు వనానికి వెళ్లినప్పుడు, స్వశోకంతో వ్యాకులమైన కౌసల్య కన్నీళ్లతో భర్తతో ఇలా పలికింది.

Verse 30

वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।

ధర్మపరుడూ, అందరిని ఆనందింపజేసే శ్రేష్ఠుడైన రాముడు వనానికి వెళ్లినప్పుడు, స్వశోకంతో వ్యాకులమైన కౌసల్య కన్నీళ్లతో భర్తను ఉద్దేశించి ఇలా పలికింది.