Shloka 11

येनेय मागता द्वैधं तव बुद्धिर्महामते।स हि धर्मो मम द्वेष्यः प्रसङ्गाद्यस्य मुह्यसि।।।।

yeneyaṃ āgatā dvaidhaṃ tava buddhir mahāmate | sa hi dharmo mama dveṣyaḥ prasaṅgād yasya muhyasi ||

హే మహామతీ! ఏ ‘ధర్మం’ వల్ల నీ బుద్ధి ఈ ద్వంద్వంలో పడిందో, దాని ఒత్తిడితో నీవు మోహపడుతున్నావో—ఆ ధర్మమే నాకు ద్వేష్యము॥

येनby which
येन:
Karaṇa (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; सर्वनाम (instrumental: "by which")
इयम्this (she/this)
इयम्:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; सर्वनाम
आगतāhas come/has reached
आगतā:
Karta (कर्ता/Predicate participle agreeing with इयम्)
TypeVerb
Rootआ-गम् (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/भूतकृत् (past passive participle); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; "having come/attained"
द्वैधम्dilemma, indecision
द्वैधम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootद्वैध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; कर्मपद (object of आगता in sense "reached")
तवyour
तव:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; सर्वनाम (genitive: "your")
बुद्धिःintellect, understanding
बुद्धिः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootबुद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
महामतेO great-minded one
महामते:
Sambodhana (सम्बोधन/Vocative address)
TypeNoun
Rootमहामति (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समास (महान् + मति); पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/सम्बोधन), एकवचन
सःthat
सः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
हिindeed, for
हि:
Sambandha (सम्बन्ध/Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle), अव्यय; emphasis/causal nuance
धर्मःrighteousness, duty
धर्मः:
Karta (कर्ता/Subject complement)
TypeNoun
Rootधर्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
ममto me, my
मम:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी, एकवचन; सर्वनाम (genitive: "of me/to me")
द्वेष्यःto be hated
द्वेष्यः:
Viśeṣaṇa (विशेषण/Predicate adjective of धर्मः)
TypeAdjective
Rootद्विष् (धातु) + यत् (कृदन्त)
Formयत्-प्रत्ययान्त (gerundive/भाव्य); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; "to be hated"
प्रसङ्गात्from circumstance, due to context
प्रसङ्गात्:
Apādāna (अपादान/Ablative cause-source)
TypeNoun
Rootप्रसङ्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; अपादान (ablative: "from/owing to")
यस्यwhose, of which
यस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; सम्बन्ध ("whose/of which")
मुह्यसिyou are deluded/confused
मुह्यसि:
Kriyā (क्रिया/Verb; Karta implied त्वम्)
TypeVerb
Rootमुह् (धातु)
Formलट्-लकार (Present/लट्), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपद

O noble minded one! I hate this righteousness which has deluded your intellect and created this dilemma about this issue.

R
Rāma
L
Lakṣmaṇa
D
dharma

FAQs

Not every claim of ‘dharma’ is ethically sound; Lakṣmaṇa challenges a rigid interpretation of duty that produces confusion and enables injustice.

Seeing Rāma inclined to accept a painful command, Lakṣmaṇa denounces the kind of duty that traps Rāma in hesitation.

Moral courage—Lakṣmaṇa dares to question a prevailing notion of dharma when it seems to protect wrongdoing.