Sarga 9
सीताया धर्मोपदेशः—शस्त्रसंयोगदोषकथा (Sita’s Counsel on Dharma and the Peril of Weapon-Association)
अरण्यकाण्ड
సూతీక్ష్ణ ముని అనుమతి పొందిన తరువాత రాముడు ప్రయాణానికి సిద్ధమవుతుండగా, సీత స్నేహభరితమైనా విశ్లేషణాత్మకమైన మాటలతో ఆయనను సంబోధిస్తుంది. రాముని సత్యనిష్ఠ, ఏకపత్నీవ్రతం, ఆత్మనిగ్రహం మొదలైన గుణాలను ప్రశంసించి, ధర్మానికి సంబంధించిన ఒక సూక్ష్మ ప్రమాదాన్ని సూచిస్తుంది—‘మూడవ దోషం’, అంటే శత్రుత్వం లేకుండానే హింస, అరణ్యంలో ఆయుధాలు ధరించి ఉండటం వల్ల సమీపిస్తుంది. దండకారణ్య ఋషుల రక్షణకు రాముడు చేసిన ప్రతిజ్ఞను గుర్తుచేసి, లక్ష్మణుడితో కలిసి ఆయుధాలతో అడవిలో ఉండటానికి కారణం సమంజసమేనని అంగీకరిస్తుంది; అయినా ఆయుధసాంగత్యం మనస్సును కలుషితం చేయగలదని హెచ్చరిస్తుంది. దానికి ఉదాహరణగా, ఇంద్రుని ఖడ్గం ఒక తపస్వికి అప్పగించబడిన కథను చెబుతుంది; దాన్ని ఎల్లప్పుడూ మోసుకుంటూ ఉండటంతో అతని తపోనిశ్చయం క్రమంగా క్షీణించి, క్రూర స్వభావం పెరిగి, ధర్మపతనం కలిగిందని వివరిస్తుంది. కాబట్టి అరణ్యంలో ధనుస్సు యొక్క యథార్థ ప్రయోజనం బాధితుల రక్షణ, స్వరక్షణ మాత్రమే; అపరాధం లేనివారిపై ముందుగా హత్య చేయడం కాదు అని సీత అంటుంది. చివరికి రాముని ఉత్తమ వివేకానికి నమ్రతతో లోబడి, లక్ష్మణుడితో ఆలోచించి త్వరగా ధర్మానుసారం కార్యం చేయమని కోరుతూ, తన మాటలు ఆజ్ఞలు కాక ప్రేమపూర్వక జ్ఞాపకమేనని తెలియజేస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
सुतीक्ष्णेनाभ्यनुज्ञातं प्रस्थितं रघुनन्दनम्।हृद्यया स्निग्धया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत्।।3.9.1।।
సుతీక్ష్ణ ముని అనుమతి పొందిన రఘునందనుడు శ్రీరాముడు బయలుదేరిన తరువాత, సీత హృదయాన్ని తాకే స్నిగ్ధమైన వాక్యాలతో తన భర్తతో ఇలా చెప్పింది।
Verse 2
अयं धर्मस्सुसूक्ष्मेण विधिना प्राप्यते महान्।निवृत्तेन तु शक्योऽयं व्यसनात्कामजादिह।।3.9.2।।
ఈ మహాధర్మము అతి సూక్ష్మమైన విధానముచేతనే పొందబడును; ఇక్కడ కామజన్య వ్యసనములనుండి నివృత్తుడైనవాడే దీనిని సాధించగలడు।
Verse 3
त्रीण्येव व्यसनान्यत्र कामजानि भवन्त्युत।मिथ्यावाक्यं परमकं तस्माद्गुरुतरावुभौ।।3.9.3।।परदाराभिगमनं विना वैरं च रौद्रता।
ఇక్కడ కామజన్యమైన వ్యసనాలు మూడే. వాటిలో మిథ్యావాక్యం పరమ మూలం; అందువల్ల మిగిలిన రెండూ మరింత గురుతరము—పరస్త్రీగమనం, మరియు వైరం లేకుండానే చేసే రౌద్ర హింస.
Verse 4
मिथ्यावाक्यं न ते भूतं न भविष्यति राघव।।3.9.4।।कुतोऽभिलाषणं स्त्रीणां परेषां धर्मनाशनम्।
హే రాఘవా, మిథ్యావాక్యం నీకు ఎప్పుడూ లేదు, ఇకపై కూడా ఉండదు. మరి ఇతరుల స్త్రీలపై కోరిక—అది వారి ధర్మాన్ని నాశనం చేస్తుంది—నీకు ఎలా కలుగుతుంది?
Verse 5
तव नास्ति मनुष्येन्द्र न चाभूत्ते कदाचन।।3.9.5।।मनस्यपि तथा राम न चैतद्विद्यते क्वचित्।
హే మనుష్యేంద్రా, ఈ దోషం నీలో లేదు; ఎప్పుడూ లేదు. అలాగే హే రామా, నీ మనస్సులో కూడా ఎక్కడా ఏ కాలంలోనూ ఇది కనిపించదు.
Verse 6
स्वदारनिरतस्त्वं च नित्यमेव नृपात्मज।।3.9.6।।धर्मिष्ठस्सत्यसन्धश्च पितुर्निर्देशकारकः।
హే నృపకుమారా! నీవు నిత్యం స్వపత్నిలో నిమగ్నుడవు; నీవు ధర్మనిష్ఠుడు, సత్యసంకల్పుడు, తండ్రి ఆజ్ఞను నిర్వర్తించువాడవు.
Verse 7
सत्यसन्ध महाभाग श्रीमल्लक्ष्मणपूर्वज।।3.9.7।।त्वयि धर्मश्च सत्यं च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्।
హే సత్యసంకల్ప మహాభాగ, శ్రీమాన్ లక్ష్మణుని పూర్వజా! నీలో ధర్మమూ సత్యమూ నివసించుచున్నవి; నిజముగా సమస్తమూ నీలోనే ప్రతిష్ఠితమై ఉంది.
Verse 8
तच्च सर्वं महाबाहो शक्यं धर्तुं जितेन्द्रियैः।।3.9.8।।तव वश्येन्द्रियत्वं च जानामि शुभदर्शन।
హే మహాబాహో! ఆ సమస్తమూ జితేంద్రియులకే ధరించగలము. హే శుభదర్శన! నీకు ఇంద్రియవశ్యత ఉందని నేను ఎరుగుదును.
Verse 9
तृतीयं यदिदं रौद्रं परप्राणाभिहिंसनम्।।3.9.9।।निर्वैरं क्रियते मोहात्तच्च ते समुपस्थितम्।
మూడవ దోషము ఇదే—ఈ రౌద్ర ప్రవృత్తి, వైరం లేకున్నా పరుల ప్రాణహింస చేయునది; అది మోహవశమున జరుగును, అదే దోషము ఇప్పుడు నీకు సముపస్థితమైంది।
Verse 10
प्रतिज्ञातस्त्वया वीर दण्डकारण्यवासिनाम्।।3.9.10।।ऋषीणां रक्षणार्थाय वधस्संयति रक्षसाम्।
హే వీరా! దండకారణ్యంలో నివసించే ఋషుల రక్షణార్థం యుద్ధంలో రాక్షసులను వధిస్తానని నీవు ప్రతిజ్ఞ చేశావు।
Verse 11
एतन्निमित्तं च वनं दण्डका इति विश्रुतम्।।3.9.11।।प्रस्थितस्त्वं सह भ्रात्रा धृतबाणशरासनः।
ఈ కారణంతోనే ఈ వనం ‘దండక’ అని ప్రసిద్ధి పొందింది; మరియు ఇదే ఉద్దేశంతో నీవు నీ సహోదరునితో కలిసి ధనుస్సు-బాణాలు ధరించి అక్కడికి బయలుదేరావు।
Verse 12
ततस्त्वां प्रस्थितं दृष्ट्वा मम चिन्ताकुलं मनः।।3.9.12।।त्वद्वृत्तं चिन्तयन्त्या वै भवेन्निश्श्रेयसं हितम्।
నీవు ప్రయాణానికి బయలుదేరినట్లు చూసి నా మనస్సు చింతతో వ్యాకులమవుతోంది. నీ కార్యమార్గాన్ని ఆలోచిస్తూ, నీ హితమైన పరమశ్రేయస్సునే నేను అన్వేషిస్తున్నాను.
Verse 13
त्वां चैव प्रस्थितं दृष्ट्वा राम चिन्ताकुलं मनः।।3.9.13।।सर्वतचशिन्तय्नत्या मे तव निश्श्रेयसं नृप।न हि मे रोचते वीर गमनं दण्डकान्प्रति।।3.9.14।।कारणं तत्र वक्ष्यामि वदन्त्याश्श्रूयतां मम।
హే రామా, నీవు బయలుదేరినట్లు చూసి నా మనస్సు చింతతో నిండిపోతుంది. హే నృపా, అన్ని విధాలా నీ పరమశ్రేయస్సును ఆలోచిస్తూ, హే వీరా, దండకారణ్యానికి నీ గమనం నాకు సమ్మతంగా లేదు. దానికి కారణం చెబుతాను—నా మాట విను.
Verse 14
त्वां चैव प्रस्थितं दृष्ट्वा राम चिन्ताकुलं मनः।।3.9.13।।सर्वतचशिन्तय्नत्या मे तव निश्श्रेयसं नृप।न हि मे रोचते वीर गमनं दण्डकान्प्रति।।3.9.14।।कारणं तत्र वक्ष्यामि वदन्त्याश्श्रूयतां मम।
హే రామా, నీవు బయలుదేరినట్లు చూసి నా మనస్సు చింతతో నిండిపోతుంది. హే నృపా, అన్ని విధాలా నీ పరమశ్రేయస్సును ఆలోచిస్తూ, హే వీరా, దండకారణ్యానికి నీ గమనం నాకు సమ్మతంగా లేదు. దానికి కారణం చెబుతాను—నా మాట విను.
Verse 15
त्वं हि बाणधनुष्पाणिर्भ्रात्रा सह वनं गतः।।3.9.15।।दृष्ट्वा वनचरान्सर्वान्कच्चित्कुर्याश्शरव्ययम्।
నీవు బాణధనుస్సులు చేతబట్టి అన్నతో కలిసి అడవికి వెళ్తున్నావు. అక్కడి అరణ్యవాసులందరిని చూసి ఎక్కడైనా బాణవ్యయం—అంటే శరప్రయోగం—చేయబోతావేమో?
Verse 16
क्षत्रियाणामपि धनुर्हुताशस्येन्धनानि च।।3.9.16।।समीपतस्स्थितं तेजो बलमुच्छ्रयते भृशम्।
క్షత్రియులకు కూడా ధనుస్సు అగ్నికి ఇంధనంలాంటిది; అది సమీపంలో ఉంటే తేజస్సును, బలాన్ని అత్యంతంగా పెంచుతుంది.
Verse 17
पुरा किल महाबाहो तपस्स्वी सत्यवाक्छुचिः।।3.9.17।।कस्मिंश्चिदभवत्पुण्ये वने रतमृगद्विजे।
హే మహాబాహో, పూర్వకాలంలో ఒక పుణ్యవనంలో ఒక తపస్వి నివసించేవాడు—శుద్ధుడు, సత్యవాక్కు గలవాడు—అక్కడ జింకలు, పక్షులు నిర్భయంగా విహరించేవి.
Verse 18
तस्यैव तपसो विघ्नं कर्तुमिन्द्रश्शचीपतिः।।3.9.18।।खङ्गपाणिरथागच्छदाश्रमं भटरूपधृत्।
ఆ తపస్సుకు విఘ్నం కలిగించుటకై శచీపతి ఇంద్రుడు చేతిలో ఖడ్గం ధరించి, భటుని వేషం ధరించి ఆ ఆశ్రమానికి వచ్చెను।
Verse 19
तस्मिंस्तदाश्रमपदे निशितः खङ्ग उत्तमः।।3.9.19।।स न्यासविधिना दत्तः पुण्ये तपसि तिष्ठतः।
ఆ ఆశ్రమస్థలమున, పుణ్య తపస్సులో నిలిచియున్న ముని సమక్షమున, ఆ ఉత్తమమైన పదునైన ఖడ్గము న్యాసవిధిగా (రక్షణార్థం) అప్పగింపబడెను।
Verse 20
स तच्छस्त्रमनुप्राप्य न्यासरक्षणतत्परः।।3.9.20।।वने तु विचरत्येव रक्षन्प्रत्ययमात्मनः।
ఆ శస్త్రమును పొందిన అతడు న్యాసరక్షణలో తత్పరుడై, తన విశ్వసనీయతను కాపాడుచూ అడవిలోనే సంచరించుచుండెను।
Verse 21
यत्र गच्छत्युपादातुं मूलानि च फलानि च।।3.9.21।।न विना याति तं खङ्गं न्यासरक्षणतत्परः।
అతడు మూలములు, ఫలములు సేకరించుటకు ఎక్కడికి వెళ్లినను, ఆ ఖడ్గము లేకుండా ఎప్పుడూ వెళ్లలేదు—న్యాసరక్షణలో అతడు అత్యంత తత్పరుడై యుండెను।
Verse 22
नित्यं शस्त्रं परिवहन्क्रमेण स तपोधनः।।3.9.22।।चकार रौद्रीं स्वां बुद्धिं त्यक्त्वा तपसि निश्चयम्।
నిత్యము ఆయుధమును మోసుచుండగా, ఆ తపోధనుడు క్రమేణ తపస్సులోని నిశ్చయమును విడిచి తన బుద్ధిని రౌద్రముగా చేసుకొనెను।
Verse 23
ततस्सरौद्रेऽभिरतः प्रमत्तोऽधर्मकर्शितः।।3.9.23।।तस्य शस्त्रस्य संवासाज्जगाम नरकं मुनिः।
అనంతరం అతడు రౌద్రతలో ఆసక్తుడై, ప్రమత్తుడై, అధర్మముచే లాగబడెను; ఆ శస్త్రముతో సహవాసమువలన ముని నరకమునకు పోయెను।
Verse 24
एवमेतत्पुरा वृत्तं शस्त्रसंयोगकारणम्।।3.9.24।।अग्निसंयोगवद्धेतुश्शस्त्रसंयोग उच्यते।स्नेहाच्च बहुमानाच्च स्मारये त्वां न शिक्षये।।3.9.25।।
ఇట్లు పూర్వకాలమున శస్త్రసంయోగకారణముగా ఇది జరిగినది. అగ్నిసంయోగము యెట్లు హేతువో, అట్లే శస్త్రసంయోగమును కూడా హేతువని చెప్పుదురు. స్నేహముచేతను గౌరవముచేతను నేను నిన్ను స్మరింపజేయుచున్నాను—ఇది గద్దింపు కాదు.
Verse 25
एवमेतत्पुरा वृत्तं शस्त्रसंयोगकारणम्।।3.9.24।।अग्निसंयोगवद्धेतुश्शस्त्रसंयोग उच्यते।स्नेहाच्च बहुमानाच्च स्मारये त्वां न शिक्षये।।3.9.25।।
ఇట్లు పూర్వకాలమున శస్త్రసంయోగకారణముగా ఇది జరిగినది. అగ్నిసంయోగము యెట్లు హేతువో, అట్లే శస్త్రసంయోగమును కూడా హేతువని చెప్పుదురు. స్నేహముచేతను గౌరవముచేతను నేను నిన్ను స్మరింపజేయుచున్నాను—ఇది గద్దింపు కాదు.
Verse 26
न कथञ्चन सा कार्या गृहीतधनुषा त्वया।बुद्धिर्वैरं विना हन्तुं राक्षसान्दण्डकाश्रितान्।।3.9.26।।अपराधं विना हन्तुं लोकान्वीर न कामये।
ధనుస్సు ధరించిన నీవు అట్టి సంకల్పమును ఎట్టి పరిస్థితులలోనూ చేయరాదు—వైరము లేకుండానే దండకారణ్యాశ్రిత రాక్షసులను హతమార్చుటకు. ఓ వీరా, అపరాధము లేకుండా ఎవ్వరూ హతమగుటను నేను కోరను.
Verse 27
क्षत्रियाणां तु वीराणां वनेषु निरतात्मनाम्।।3.9.27।।धनुषा कार्यमेतावदार्तानां त्वभिरक्षणम्।
అరణ్యంలో సంయమంతో నివసించే వీర క్షత్రియులకు ధనుస్సు యొక్క ధర్మం ఇదొక్కటే—ఆర్తుల రక్షణ చేయుట।
Verse 28
क्वच शस्त्रं क्व च वनं क्व च क्षात्रं तपः क्वच।।3.9.28।।व्याविद्धमिदमस्माभिर्द्देशधर्मस्तु पूज्यताम्।
ఎక్కడ శస్త్రధారణ, ఎక్కడ వనవాస జీవితం? ఎక్కడ క్షత్రధర్మం, ఎక్కడ తపస్సు? ఇక్కడ మన స్థితి మర్యాదల్ని మించిపోయినట్టే; కాబట్టి ఈ దేశపు ఆచారధర్మం పూజింపబడుగాక।
Verse 29
तदार्य कलुषा बुद्धिर्जायते शस्त्रसेवनात्।।3.9.29।।पुनर्गत्वा त्वयोध्यायां क्षत्रधर्मं चरिष्यसि।
అప్పుడు, ఓ ఆర్యా, శస్త్రాలను నిరంతరం సేవించుటవలన బుద్ధి కలుషితమవుతుంది। మళ్లీ అయోధ్యకు వెళ్లి నీవు క్షత్రధర్మాన్ని ఆచరిస్తావు।
Verse 30
अक्षया तु भवेत्प्रीतिश्श्वश्रूश्वशुरयोर्मम।।3.9.30।।यदि राज्यं परित्यज्य भवेस्त्वं निरतो मुनिः।
నీవు రాజ్యాన్ని పరిత్యజించి స్థిరంగా మునిగా నిరతుడై ఉంటే, నా అత్తమామలకు అక్షయమైన ఆనందం కలిగేది।
Verse 31
धर्मादर्थः प्रभवति धर्मात्प्रभवते सुखम्।।3.9.31।।धर्मेण लभते सर्वं धर्मसारमिदं जगत्।
ధర్మం నుంచే అర్థం పుడుతుంది, ధర్మం నుంచే సుఖం ప్రవహిస్తుంది। ధర్మం ద్వారా అన్నీ లభిస్తాయి; ఈ జగత్తు ధర్మసారమే।
Verse 32
आत्मानं नियमैस्तैस्तै कर्शयित्वा प्रयत्नतः।।3.9.32।।प्राप्यते निपुणैर्धर्मो न सुखाल्लभ्यते सुखम्।
వివిధ నియమాలను ఒక్కొక్కటిగా ఆచరించి, శ్రమతో తనను తాను కఠినంగా నియమించి, నిపుణులు ధర్మాన్ని పొందుతారు; సౌఖ్యంతోనే సుఖం లభించదు।
Verse 33
नित्यं शुचिमतिस्सौम्य चर धर्मं तपोवने।।3.9.33।।सर्वं हि विदितं तुभ्यं त्रैलोक्यमपि तत्त्वतः।
హే సౌమ్యా! నిత్యం శుచిమనస్సుతో ఈ తపోవనంలో ధర్మాన్ని అనుసరించి విహరించు; ఎందుకంటే నీకు సర్వమూ తత్త్వతః విదితం—త్రిలోకముకూడా.
Verse 34
స్త్రీచాపల్యంతో నేను ఇవన్నీ పలికాను; నీకు ధర్మాన్ని బోధించగలవాడు ఎవరు? నీ అనుజునితో కలిసి బుద్ధితో విచారించి నీకు నచ్చినదే చేయి—ఆలస్యం చేయకు.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a weapon-bearing kṣatriya in the forest may slide into unjustified violence: Sītā warns Rāma against killing rākṣasas (or anyone) ‘without enmity’ and ‘without offense,’ distinguishing defensive protection from proactive harm.
The upadeśa is that dharma depends on intention and restraint: association with instruments of force can reshape cognition and habit, so righteous power must be governed by self-control and limited to the protection of the vulnerable.
Daṇḍakāraṇya is foregrounded as a culturally charged ascetic landscape (tapo-vana/ṛṣi-network), contrasted with Ayodhyā as the proper locus for full kṣātra governance; the āśrama setting anchors the exemplum about entrusted weapons.