Sarga 8
सुतीक्ष्णाश्रमप्रस्थानम् (Departure from Sutikshna’s Hermitage)
अरण्यकाण्ड
ఈ సర్గలో సుతీక్ష్ణ మహర్షి సత్కారానంతరం శ్రీరాముడు లక్ష్మణునితో కలిసి ఆశ్రమంలో రాత్రి గడిపి ఉదయాన్నే లేచుతాడు. రాముడు సీతతో కలిసి చల్లని, పద్మసుగంధ జలంతో స్నానం చేసి, లక్ష్మణునితో విధివిధానంగా అగ్నిదేవునికి మరియు దేవతలకు పూజ చేసి, ఉదయసూర్యునికి నమస్కరిస్తాడు—అరణ్యజీవితంలోని నియమబద్ధ కాలక్రమాన్ని సూచిస్తూ. తర్వాత వారు సుతీక్ష్ణుని సమీపించి ప్రయాణానుమతి కోరుతారు. దండకారణ్యంలో నివసించే ఋషుల అన్ని ఆశ్రమాలను దర్శించి పరిక్రమించాల్సిన తక్షణత ఉందని, సూర్యుని అసహ్య తాపం పెరగకముందే ముందుకు సాగాలని చెబుతారు; అలాగే అన్యాయంగా పొందిన సంపద అహంకారాన్ని పుట్టిస్తుందనే నీతిసాదృశ్యంతో శారీరక తాపాన్ని నైతిక అవ్యవస్థతో అనుసంధానిస్తారు. రామ-సీత-లక్ష్మణులు మహర్షి పాదాలను స్పర్శించి నమస్కరిస్తారు; సుతీక్ష్ణుడు వారిని లేపి స్నేహంగా ఆలింగనం చేసి నిర్భయ ప్రయాణానికి ఆశీర్వదిస్తాడు. అరణ్యంలోని సౌందర్యసమృద్ధి—ఫలపుష్పాలు, జంతుసమూహాలు, నిశ్శబ్ద పక్షులు, పద్మసరోవరాలు, జలపక్షులు, నెమళ్లు, కొండజలపాతాలు—వర్ణించి మార్గదర్శకంగా చెబుతూ, చూసి తిరిగి రావాలని కోరుతాడు. సీత ఇద్దరు అన్నదమ్ములకు తూణీరాలు, ధనుస్సులు, ఖడ్గాలు సమర్పించి సన్నద్ధం చేస్తుంది. ఆయుధధారులై ప్రకాశించే ఆ ముగ్గురు మహర్షి అనుమతితో పవిత్ర అరణ్యభూమిలో లక్ష్యసాధనయాత్రకు బయలుదేరుతారు.
Shlokas
Verse 1
रामस्तु सहसौमित्रिस्सुतीक्ष्णेनाभिपूजितः।परिणाम्य निशां तत्र प्रभाते प्रत्यबुध्यत।।।।
లక్ష్మణునితో కూడిన రాముడు, మహర్షి సూతీక్ష్ణునిచే విధివిధానంగా పూజింపబడి, అక్కడ రాత్రిని గడిపి, ఉదయాన్నే మళ్లీ మేల్కొన్నాడు।
Verse 2
उत्थाय तु यथाकालं राघवस्सहसीतया।उपस्पृश्यसुशितेन जलेनोत्पलगन्धिना।।।।
ప్రాతఃకాలంలో యథాసమయంగా రాఘవుడు సీతతో కలిసి లేచి, పద్మసువాసన కలిగిన చల్లని నీటితో స్నాన-ఆచమనం చేసి శుద్ధి పొందాడు॥
Verse 3
अथ तेऽग्निं सुरांश्चैव वैदेही रामलक्ष्मणौ।काल्यं विधिवदभ्यर्च्य तपस्विशरणे वने।।।।उदयन्तं दिनकरं दृष्ट्वा विगतकल्मषाः।सुतीक्ष्णभिगम्येदं श्लक्ष्णं वचनमब्रुवन्।।।।
తపస్స్వులకు ఆశ్రయమైన ఆ వనంలో అప్పుడు వైదేహి, రాముడు, లక్ష్మణుడు ప్రాతఃకాలంలో విధివిధానంగా అగ్నిని మరియు దేవతలను ఆరాధించారు. ఉదయించే సూర్యుణ్ణి దర్శించి, కల్మషరహితులై, సుతీక్ష్ణ మునిని సమీపించి మృదువచనాలు పలికారు॥
Verse 4
अथ तेऽग्निं सुरांश्चैव वैदेही रामलक्ष्मणौ।काल्यं विधिवदभ्यर्च्य तपस्विशरणे वने।।3.8.3।।उदयन्तं दिनकरं दृष्ट्वा विगतकल्मषाः।सुतीक्ष्णभिगम्येदं श्लक्ष्णं वचनमब्रुवन्।।3.8.4।।
తపస్స్వులకు ఆశ్రయమైన ఆ వనంలో అప్పుడు వైదేహి, రాముడు, లక్ష్మణుడు ప్రాతఃకాలంలో విధివిధానంగా అగ్నిని మరియు దేవతలను ఆరాధించారు. ఉదయించే సూర్యుణ్ణి దర్శించి, కల్మషరహితులై, సుతీక్ష్ణ మునిని సమీపించి మృదువచనాలు పలికారు॥
Verse 5
सुखोषितास्स्मभगवंस्त्वया पूज्येन पूजिताः।आपृच्छामः प्रयास्यामो मुनयस्त्वरयन्ति नः।।।।
భగవన్! మీరు పూజనీయులు; మీచేత సత్కరింపబడి మేము సుఖంగా నివసించాము. ఇప్పుడు మేము అనుమతి కోరుకొని బయలుదేరుదుము—మునులు మమ్మల్ని త్వరపెడుతున్నారు॥
Verse 6
त्वरामहे वयं द्रष्टुं कृत्स्नमाश्रममण्डलम्।ऋषीणां पुण्यशीलानां दण्डकारण्यवासिनाम्।।।।
దండకారణ్యంలో నివసించే పుణ్యశీల ఋషుల సమస్త ఆశ్రమమండలాన్ని దర్శించుటకు మేము అత్యంత ఉత్సుకులమై ఉన్నాము; అందుచేత త్వరపడవలెను.
Verse 7
अभ्यनुज्ञातुमिच्छामस्सहैभिर्मुनिपुङ्गवैः।धर्मनित्यैस्तपोदान्तैर्विशिखैरिव पावकैः।।।।
ఈ మునిపుంగవులతో కలిసి—ధర్మనిత్యులు, తపస్సుతో నియమితులు, జ్వాలలేని అగ్నిలా ప్రకాశించే వారితో—మేము వెళ్లుటకు మీ అనుమతిని కోరుచున్నాము.
Verse 8
अविषह्यातपो यावत्सूर्यो नातिविराजते।अमार्गेणागतां लक्ष्मीं प्राप्येवान्वयवर्जितः।।।।तावदिच्छामहे गन्तुमित्युक्त्वा चरणौ मुनेः।ववन्दे सहसौमित्रिस्सीतया सह राघवः।। ।।
సూర్యుని అసహ్య తాపం ఇంకా అధికంగా ప్రకాశించకముందే—అమార్గముగా వచ్చిన లక్ష్మిని పొందిన వంశవర్జితుడు అతిగా వెలిగినట్లుగా—అంతకుముందే మేము బయలుదేరదలచుకున్నాము. అని చెప్పి రాఘవుడు రాముడు సీతతోను సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు)తోను కలిసి ముని పాదములకు వందనం చేసెను.
Verse 9
अविषह्यातपो यावत्सूर्यो नातिविराजते।अमार्गेणागतां लक्ष्मीं प्राप्येवान्वयवर्जितः।।3.8.8।।तावदिच्छामहे गन्तुमित्युक्त्वा चरणौ मुनेः।ववन्दे सहसौमित्रिस्सीतया सह राघवः।। 3.8.9।।
సూర్యుని అసహ్య తాపం ఇంకా అధికంగా ప్రకాశించకముందే—అమార్గముగా వచ్చిన లక్ష్మిని పొందిన వంశవర్జితుడు అతిగా వెలిగినట్లుగా—అంతకుముందే మేము బయలుదేరదలచుకున్నాము. అని చెప్పి రాఘవుడు రాముడు సీతతోను సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు)తోను కలిసి ముని పాదములకు వందనం చేసెను.
Verse 10
तौ संस्पृशन्तौ चरणावुत्थाप्य मुनिपुङ्गवः।गाढमालिङ्ग्य सस्नेहमिदं वचनमब्रवीत्।।।।
ఆ ఇద్దరూ ఆయన పాదాలను స్పర్శిస్తున్నప్పుడు, మునిపుంగవుడు వారిని లేపి, స్నేహంతో గాఢంగా ఆలింగనం చేసి ఈ వాక్యములు పలికాడు।
Verse 11
अरिष्टं गच्छ पन्थानं राम सौमित्रिणा सह।सीतया चानया सार्धं छाययेवानुवृत्तया।।।।
హే రామా! సౌమిత్రితో కలిసి ఈ మార్గంలో నిర్భయంగా, నిర్విఘ్నంగా సాగు; నీడవలె నిన్ను అనుసరించే ఈ సీతతో కూడ సాగు।
Verse 12
पश्याश्रमपदं रम्यं दण्डकारण्यवासिनाम्।एषां तपस्विनां वीर तपसा भावितात्मनाम्।।।।
హే వీరా, దండకారణ్యంలో నివసించే ఈ తపస్వుల మనోహర ఆశ్రమస్థానాన్ని చూడు—తపస్సుతో భావితాత్ములై శుద్ధులైన మహాత్ముల నివాసమది।
Verse 13
सप्राज्यफलमूलानि पुष्पितानि वनानि च।प्रशस्तमृगयूथानि शान्तपक्षिगणानि च।। ।।फुल्लपङ्कजषण्डानि प्रसन्नसलिलानि च।कारण्डवविकीर्णानि तटाकानि सरांसि च।।।।द्रक्ष्यसे दृष्टिरम्याणि गिरिप्रस्रवणानि च।रमणीयान्यरण्यानि मयूराभिरुतानि च।।।।
ఫలమూలాలతో సమృద్ధిగా, పుష్పాలతో వికసించిన వనాలను నీవు చూడగలవు; అలాగే శ్రేష్ఠమైన మృగయూథాలు, నిశ్శబ్దమైన పక్షిగణాలనూ చూడగలవు।
Verse 14
सप्राज्यफलमूलानि पुष्पितानि वनानि च।प्रशस्तमृगयूथानि शान्तपक्षिगणानि च।। 3.8.13।।फुल्लपङ्कजषण्डानि प्रसन्नसलिलानि च।कारण्डवविकीर्णानि तटाकानि सरांसि च।।3.8.14।।द्रक्ष्यसे दृष्टिरम्याणि गिरिप्रस्रवणानि च।रमणीयान्यरण्यानि मयूराभिरुतानि च।।3.8.15।।
నీవు స్వచ్ఛమైన జలంతో మెరిసే తటాకాలు, సరస్సులు చూడగలవు; వాటిలో వికసించిన పద్మగుచ్ఛాలు, కారండవ జలపక్షులు చెలరేగి ఉంటాయి।
Verse 15
सप्राज्यफलमूलानि पुष्पितानि वनानि च।प्रशस्तमृगयूथानि शान्तपक्षिगणानि च।। 3.8.13।।फुल्लपङ्कजषण्डानि प्रसन्नसलिलानि च।कारण्डवविकीर्णानि तटाकानि सरांसि च।।3.8.14।।द्रक्ष्यसे दृष्टिरम्याणि गिरिप्रस्रवणानि च।रमणीयान्यरण्यानि मयूराभिरुतानि च।।3.8.15।।
నీవు కన్నులకు హర్షం కలిగించే గిరిప్రస్రవణాల జలపాతాలను చూడగలవు; మయూరాల కేకలతో మార్మోగే రమణీయ అరణ్యాలనూ చూడగలవు।
Verse 16
गम्यतां वत्स सौमित्रे भवानपि च गच्छतु।आगन्तव्यं च ते दृष्ट्वा पुनरेवाश्रमं मम।।।।
వెళ్ళు, వత్సా—హే సౌమిత్రా, నీవు కూడా బయలుదేరు. ఆ స్థలాలను దర్శించి మళ్లీ నా ఆశ్రమానికి తప్పక తిరిగి రా।
Verse 17
एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा काकुत्स्थस्सहलक्ष्मणः।प्रदक्षिणं मुनिं कृत्वा प्रस्थातुमुपचक्रमे।।।।
ఇలా ఉపదేశింపబడిన కాకుత్స్థ రాముడు లక్ష్మణునితో కలిసి “తథాస్తు” అని అంగీకరించాడు. ఆ మునిని భక్తితో ప్రదక్షిణ చేసి బయలుదేరుటకు సిద్ధమయ్యాడు॥
Verse 18
ततश्शुभतरे तूणी धनुषी चायतेक्षणा।ददौ सीता तयोर्भ्रात्रोः खङ्गौ च विमलौ ततः।।।।
అనంతరం విశాలనేత్రి సీత ఆ ఇద్దరు అన్నదమ్ములకు అత్యంత శుభమైన తూణీరాలు, ధనుస్సులను ఇచ్చింది; తరువాత మలినరహితమైన రెండు ఖడ్గాలనూ సమర్పించింది॥
Verse 19
आबध्य च शुभे तूणी चापे चादाय सुस्वनौ।निष्क्रान्तावाश्रमाद्गन्तुमुभौ तौ रामलक्ष्मणौ।।।।
అప్పుడు రామలక్ష్మణులు ఇద్దరూ శుభమైన తూణీరాలను బిగించి, మధురనాదమిచ్చే తమ ధనుస్సులను చేతబట్టి, ఆశ్రమం నుండి బయలుదేరి వెళ్లిరి.
Verse 20
श्रीमन्तौ रूपसम्पन्नौ दीप्यमानौ स्वतेजसा।प्रस्थितौ धृतचापौ तौ सीतया सह राघवौ।।।।
శ్రీమంతులు, రూపసంపన్నులు, స్వతేజస్సుతో ప్రకాశించుచు—ధనుస్సులు ధరించిన ఆ ఇద్దరు రాఘవులు సీతతో కలిసి ప్రస్థానమయ్యిరి.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the disciplined decision to depart early—before oppressive heat—paired with a moral simile: like a person of poor lineage who gains wealth by improper means and becomes arrogant, unchecked conditions can distort conduct; therefore, timing and restraint support dharmic travel and clear judgment.
The chapter teaches that spiritual progress and social duty in liminal spaces depend on ordered practice (bathing, worship, sun-salutation), humility toward ascetic authority (touching feet, receiving permission), and preparedness without aggression (carrying arms as protective responsibility).
The text maps Dandakaranya through an āśrama-maṇḍala (network of hermitages) and vivid ecological landmarks: lotus-filled lakes and tanks, clear waters with water-ducks, peacock-sounding forests, herds of animals, and hill-stream waterfalls—functioning as both itinerary and sacred landscape.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.