Sarga 75
पम्पादर्शनम् — Vision of Lake Pampā and the Turn toward Sugrīva
अरण्यकाण्ड
శబరీ తన తపస్సు జనితమైన తేజస్సుతో స్వర్గానికి వెళ్లిన తరువాత, రాముడు మహర్షుల ప్రభావాన్ని తలచుకొని, స్థిరమైన మనస్సుతో కానీ తక్షణ కార్యసిద్ధి భావంతో లక్ష్మణునితో మాటలాడుతాడు. ఆ ఇద్దరు సోదరులు ఆశ్రమాన్ని విడిచి పుణ్యమైన పంపా సరస్సు ప్రాంతానికి చేరుతారు. ఈ సర్గంలో పంపా యొక్క భౌగోళిక-ప్రకృతి చిత్రణ ప్రధానంగా ఉంటుంది—చల్లని నీరు, స్ఫటికంలాంటి స్వచ్ఛత, మృదువుగా మెరుస్తున్న ఇసుక, ఎరుపు-తెలుపు-నీల కమలవనాలు, సుఖవిహార వనాలు; మామిడి, తిలక, అశోక, పున్నాగ, వకుల, ఉద్దాల, ధవ, కరవీర, కుంద మొదలైన వృక్షలతల సమృద్ధి, నెమళ్లు, చిలుకలు మరియు అనేక పక్షుల మధుర నాదం। రాముని చూపు మళ్లీ మళ్లీ పంపాపై నిలుస్తుంది; కానీ ఆ సౌందర్యమే సీతావియోగం వల్ల కలిగిన కామశోకాన్ని మరింత పెంచుతుంది. తరువాత కథ భూగోళాన్ని వ్యూహంతో అనుసంధానిస్తుంది—పంపా తీరాన ధాతువులతో అలంకరించబడిన పవిత్ర ఋష్యమూక పర్వతం ఉంది; అక్కడ వాలి భయంతో (ఇక్కడ చెప్పిన ప్రకారం సూర్యవంశ సంబంధుడైన) సుగ్రీవుడు నాలుగు వానరులతో నివసిస్తాడు. సీతాన్వేషణ ఈ మైత్రిపై ఆధారపడినందున సుగ్రీవుని దగ్గరకు వెళ్లి సఖ్యత ఏర్పరచమని రాముడు లక్ష్మణునికి ఆజ్ఞాపిస్తాడు. చివరికి రాముడు శోకాన్ని నియంత్రించుకున్నప్పటికీ దృఢంగా పంపా కమలసరోవరంలో ప్రవేశించి, ఇతిహాసంలోని తదుపరి ధర్మ-రాజకీయ సంగమబిందువుకు ముందుకు సాగుతాడు।
Shlokas
Verse 1
दिवं तु तस्यां यातायां शबर्यां स्वेन तेजसा।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा चिन्तयामास राघवः।।3.75.1।।
శబరీ తన స్వతేజస్సు ప్రభావంతో స్వర్గానికి వెళ్లిన తరువాత, రాఘవుడు శ్రీరాముడు తన సోదరుడు లక్ష్మణునితో కలిసి మునుల తపస్సు మరియు ధర్మశక్తి యొక్క మహిమను మననం చేశాడు।
Verse 2
स चिन्तयित्वा धर्मात्मा प्रभावं तं महात्मनाम्।हितकारिणमेकाग्रं लक्ष्मणं राघवोऽब्रवीत्।।3.75.2।।
మహాత్ములైన ఋషుల ప్రభావాన్ని మనసులో తలచుకొని, ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు తన హితైషి, ఏకాగ్రుడైన లక్ష్మణునితో పలికెను।
Verse 3
दृष्टोऽयमाश्रमस्सौम्य बह्वाश्चर्यो महात्मनाम्।विश्वस्तमृगशार्दूलो नानाविहगसेवितः।।3.75.3।।
హే సౌమ్యా! మహాత్ముల ఈ ఆశ్రమాన్ని మనము చూశాము—అత్యద్భుతమైనది—ఇక్కడ జింకలు, పులులు కూడా పరస్పర విశ్వాసంతో ఉంటాయి; నానావిధ పక్షులు సేవిస్తుంటాయి।
Verse 4
सप्तानां च समुद्राणामेषु तीर्थेषु लक्ष्मण।उपस्पृष्टं च विधिवत्पितरश्चापि तर्पिताः।।3.75.4।।
హే లక్ష్మణా! ఈ తీర్థాలలో స్నానం చేసి—సప్తసముద్ర తీర్థాలలో చేసినట్లే—మనం విధివిధానంగా శుద్ధి పొందాము; పితృదేవతలను కూడా సంప్రదాయం ప్రకారం తర్పణంతో తృప్తిపరిచాము।
Verse 5
प्रणष्टमशुभं तत्तत्कल्याणं समुपस्थितम्।तेन तत्त्वेन हृष्टं मे मनो लक्ष्मण सम्प्रति।।3.75.5।।हृदये हि नरव्याघ्र शुभमाविर्भविष्यति।
అశుభమంతా నశించింది; కల్యాణం సమీపించింది. ఈ తత్త్వం నిజమని తెలిసి, హే లక్ష్మణా, నా మనస్సు ఇప్పుడు హర్షించింది; హే నరవ్యాఘ్రా, హృదయములో నుండే శుభఫలం త్వరలో అవిర్భవించును।
Verse 6
तदागच्छ गमिष्यामि पम्पां तां प्रियदर्शनाम्।।3.75.6।।ऋष्यमूको गिरिर्यत्र नातिदूरे प्रकाशते।यस्मिन्वसति धर्मात्मा सुग्रीवोंऽशुमतस्सुतः।।3.75.7।।नित्यं वालिभयात्त्रस्तश्चतुर्भिस्सह वानरैः।
రా, మనం ఆ ప్రియదర్శనమైన పంపా వైపు వెళ్లుదాం. ఇక్కడి నుండి ఎక్కువ దూరం కాదు—ప్రకాశించే ఋష్యమూక పర్వతం కనిపిస్తుంది; అక్కడే ధర్మాత్ముడైన సుగ్రీవుడు—సూర్యపుత్రుడు—నాలుగు వానరులతో కలిసి, ఎల్లప్పుడూ వాలి భయంతో త్రస్తుడై నివసిస్తున్నాడు.
Verse 7
तदागच्छ गमिष्यामि पम्पां तां प्रियदर्शनाम्।।3.75.6।।ऋष्यमूको गिरिर्यत्र नातिदूरे प्रकाशते।यस्मिन्वसति धर्मात्मा सुग्रीवोंऽशुमतस्सुतः।।3.75.7।।नित्यं वालिभयात्त्रस्तश्चतुर्भिस्सह वानरैः।
రా, మనం ఆ ప్రియదర్శనమైన పంపా వైపు వెళ్లుదాం. ఇక్కడి నుండి ఎక్కువ దూరం కాదు—ప్రకాశించే ఋష్యమూక పర్వతం కనిపిస్తుంది; అక్కడే ధర్మాత్ముడైన సుగ్రీవుడు—సూర్యపుత్రుడు—నాలుగు వానరులతో కలిసి, ఎల్లప్పుడూ వాలి భయంతో త్రస్తుడై నివసిస్తున్నాడు.
Verse 8
अभित्वरे च तं द्रष्टुं सुग्रीवं वानरर्षभम्।।3.75.8।।तदधीनं हि मे सौम्य सीतायाः परिमार्गणम्।
ఆ వానరర్షభుడైన సుగ్రీవుణ్ని దర్శించుటకు నేను తొందరపడుతున్నాను; ఓ సౌమ్యా, సీతాన్వేషణ అంతా అతనిపైనే ఆధారపడింది.
Verse 9
एवं ब्रुवाणं तं धीरं रामं सौमित्रिरब्रवीत्।।3.75.9।।गच्छावस्त्वरितं तत्र ममापि त्वरते मनः।
ఇలా పలుకుతున్న ధీరుడైన రామునితో సౌమిత్రి అన్నాడు—“అక్కడికి త్వరగా వెళ్లుదాం; నా మనసు కూడా తొందరపడుతోంది.”
Verse 10
आश्रमात्तु तत स्तस्मान्निष्क्रम्य स विशाम्पतिः।।3.75.10।।आजगाम ततः पम्पां लक्ष्मणेन सह प्रभुः।
ఆ తరువాత విశాంపతియైన ప్రభువు శ్రీరాముడు ఆ ఆశ్రమం నుండి బయలుదేరి, లక్ష్మణునితో కలిసి పంపా సరస్సు వైపు వెళ్లాడు।
Verse 11
स ददर्श ततः पुण्यामुदारजनसेविताम्।।3.75.11।।नानाद्रुमलताकीर्णां पम्पां पानीयवाहिनीम्।पद्मैस्सौगन्धिकैस्ताम्रां शुक्लां कुमुदमण्डलैः।।3.75.12।।नीलां कुवलयोद्घाटैर्बहुवर्णां कुथामिव।
అనంతరం ఆయన పుణ్యమైన పంపా సరస్సును దర్శించాడు—ఉదారజనుల సేవతో పావనమైనది, నానావిధ వృక్షలతలతో నిండినది, స్వచ్ఛంగా ప్రవహించే జలంతో పరిపూర్ణమైనది. ఎక్కడో సౌగంధిక పద్మాలతో ఎర్రగా, ఎక్కడో కుముద సమూహాలతో తెల్లగా, ఎక్కడో వికసించిన కువలయాలతో నీలంగా—బహురంగుల వస్త్రంలా విరాజిల్లింది।
Verse 12
स ददर्श ततः पुण्यामुदारजनसेविताम्।।3.75.11।।नानाद्रुमलताकीर्णां पम्पां पानीयवाहिनीम्।पद्मैस्सौगन्धिकैस्ताम्रां शुक्लां कुमुदमण्डलैः।।3.75.12।।नीलां कुवलयोद्घाटैर्बहुवर्णां कुथामिव।
దూరం నుంచే కనిపించే జలభరితమైన ‘మతంగసరస’ అనే హ్రదాన్ని చేరిన శ్రీరాముడు అందులో ప్రవేశించి స్నానం చేశాడు।
Verse 13
स तामासाद्य वै रामो दूरादुदकवाहिनीम्।।3.75.13।।मतङ्गसरसं नाम ह्रदं समवगाहत।
దూరం నుంచే కనిపించే జలభరితమైన ‘మతంగసరస’ అనే హ్రదాన్ని చేరిన శ్రీరాముడు అందులో ప్రవేశించి స్నానం చేశాడు।
Verse 14
अरविन्दोत्पलवतीं पद्मसौगन्धिकायुताम्।।3.75.14।।पुष्पिताम्रवणोपेतां बर्हिणोद्घुष्टनादिताम्।तिलकैर्बीजपूरैश्च धवैश्शुक्लद्रुमैस्तथा।।3.75.15।।पुष्पितैः करवीरैश्च पुन्नागैश्च सुपुष्पितैः।मालतीकुन्दगुल्मैश्च भाण्डीरैर्निचुलैस्तथा।।3.75.16।।अशोकैस्सप्तपर्णैश्च केतकैरतिमुक्तकैः।अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः प्रमदामिव भूषिताम्।।3.75.17।।समीक्षमाणौ पुषपाढ्यं सर्वतो विपुलद्रुमम्।कोयष्टिकैश्चार्जुनकैश्शतपत्रैश्च कीरकैः।।3.75.18।।एतैश्चान्यैश्च विहगैर्नादितं तु वनं महत्।ततो जग्मतुरव्यग्रौ राघवौ सुसमाहितौ।।3.75.19।।तद्वनं चैव सरसः पश्यन्तै शकुनैर्युतम्।
వారు కమలాలు, నీలోత్పలాలతో నిండిన, పద్మసౌరభంతో పరిమళించే ఆ సరస్సును మరియు దాని అరణ్యప్రాంతాన్ని దర్శించారు. పుష్పించిన మామిడి వనాలు దానికి శోభనిచ్చి, నెమళ్ల కేకలతో అది మార్మోగింది. తిలక, బీజపూర (నిమ్మ), ధవ మరియు తెల్లచెట్టు వంటి వృక్షాలు, వికసించిన కరవీరాలు, పుష్పభారంతో నిండిన పున్నాగాలు, మాలతి-కుంద జాస్మిన్ పొదలు, భాండీర, నిచుల, అశోక, సప్తపర్ణ, కేతక, అతిముక్తక మరియు ఇతర నానావిధ వృక్షాలు—అలంకరించిన స్త్రీలా—ఆ వనాన్ని అలంకరించాయి. పుష్పసమృద్ధిగా, మహావృక్షాలతో విస్తరించిన ఆ అరణ్యం కోయష్టిక, అర్జునవాసి, శతపత్ర, కీరక మొదలైన పక్షుల నాదాలతో నినదించగా, ఇద్దరు రాఘవులు అవ్యగ్రంగా, సుసమాహితులై ముందుకు సాగారు; పక్షులతో నిండిన సరస్సుతీర వనాన్ని చూస్తూనే.
Verse 15
अरविन्दोत्पलवतीं पद्मसौगन्धिकायुताम्।।3.75.14।।पुष्पिताम्रवणोपेतां बर्हिणोद्घुष्टनादिताम्।तिलकैर्बीजपूरैश्च धवैश्शुक्लद्रुमैस्तथा।।3.75.15।।पुष्पितैः करवीरैश्च पुन्नागैश्च सुपुष्पितैः।मालतीकुन्दगुल्मैश्च भाण्डीरैर्निचुलैस्तथा।।3.75.16।।अशोकैस्सप्तपर्णैश्च केतकैरतिमुक्तकैः।अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः प्रमदामिव भूषिताम्।।3.75.17।।समीक्षमाणौ पुषपाढ्यं सर्वतो विपुलद्रुमम्।कोयष्टिकैश्चार्जुनकैश्शतपत्रैश्च कीरकैः।।3.75.18।।एतैश्चान्यैश्च विहगैर्नादितं तु वनं महत्।ततो जग्मतुरव्यग्रौ राघवौ सुसमाहितौ।।3.75.19।।तद्वनं चैव सरसः पश्यन्तै शकुनैर्युतम्।
వారు కమల-నీలోత్పలాలతో నిండిన, పద్మసౌరభంతో పరిమళించే, పుష్పించిన మామిడి వనాలతో శోభించే, నెమళ్ల నాదాలతో మార్మోగే ఆ సరస్సు-ప్రాంతాన్ని చూశారు. తిలక, బీజపూర, ధవ, తెల్లచెట్టు వంటి వృక్షాలు, వికసించిన కరవీరాలు, పున్నాగాలు, మాలతి-కుంద పొదలు, భాండీర, నిచుల, అశోక, సప్తపర్ణ, కేతక, అతిముక్తక మరియు ఇతర నానావిధ వృక్షాలు—అలంకరించిన స్త్రీలా—దానిని అలంకరించాయి. పుష్పసమృద్ధిగా, మహావృక్షాలతో విస్తరించిన ఆ వనం కోయష్టిక, అర్జునవాసి, శతపత్ర, కీరక మొదలైన పక్షుల నాదాలతో నినదించగా, ఇద్దరు రాఘవులు అవ్యగ్రంగా సుసమాహితులై ముందుకు సాగారు; పక్షులతో నిండిన సరస్సుతీర వనాన్ని చూస్తూనే.
Verse 16
अरविन्दोत्पलवतीं पद्मसौगन्धिकायुताम्।।3.75.14।।पुष्पिताम्रवणोपेतां बर्हिणोद्घुष्टनादिताम्।तिलकैर्बीजपूरैश्च धवैश्शुक्लद्रुमैस्तथा।।3.75.15।।पुष्पितैः करवीरैश्च पुन्नागैश्च सुपुष्पितैः।मालतीकुन्दगुल्मैश्च भाण्डीरैर्निचुलैस्तथा।।3.75.16।।अशोकैस्सप्तपर्णैश्च केतकैरतिमुक्तकैः।अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः प्रमदामिव भूषिताम्।।3.75.17।।समीक्षमाणौ पुषपाढ्यं सर्वतो विपुलद्रुमम्।कोयष्टिकैश्चार्जुनकैश्शतपत्रैश्च कीरकैः।।3.75.18।।एतैश्चान्यैश्च विहगैर्नादितं तु वनं महत्।ततो जग्मतुरव्यग्रौ राघवौ सुसमाहितौ।।3.75.19।।तद्वनं चैव सरसः पश्यन्तै शकुनैर्युतम्।
వారు కమల-నీలోత్పలాలతో నిండిన, పద్మసౌరభంతో పరిమళించే, పుష్పించిన మామిడి వనాలతో శోభించే, నెమళ్ల నాదాలతో మార్మోగే ఆ సరస్సు-ప్రాంతాన్ని చూశారు. తిలక, బీజపూర, ధవ, తెల్లచెట్టు వంటి వృక్షాలు, వికసించిన కరవీరాలు, పున్నాగాలు, మాలతి-కుంద పొదలు, భాండీర, నిచుల, అశోక, సప్తపర్ణ, కేతక, అతిముక్తక మరియు ఇతర నానావిధ వృక్షాలు—అలంకరించిన స్త్రీలా—దానిని అలంకరించాయి. పుష్పసమృద్ధిగా, మహావృక్షాలతో విస్తరించిన ఆ వనం కోయష్టిక, అర్జునవాసి, శతపత్ర, కీరక మొదలైన పక్షుల నాదాలతో నినదించగా, ఇద్దరు రాఘవులు అవ్యగ్రంగా సుసమాహితులై ముందుకు సాగారు; పక్షులతో నిండిన సరస్సుతీర వనాన్ని చూస్తూనే.
Verse 17
अरविन्दोत्पलवतीं पद्मसौगन्धिकायुताम्।।3.75.14।।पुष्पिताम्रवणोपेतां बर्हिणोद्घुष्टनादिताम्।तिलकैर्बीजपूरैश्च धवैश्शुक्लद्रुमैस्तथा।।3.75.15।।पुष्पितैः करवीरैश्च पुन्नागैश्च सुपुष्पितैः।मालतीकुन्दगुल्मैश्च भाण्डीरैर्निचुलैस्तथा।।3.75.16।।अशोकैस्सप्तपर्णैश्च केतकैरतिमुक्तकैः।अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः प्रमदामिव भूषिताम्।।3.75.17।।समीक्षमाणौ पुषपाढ्यं सर्वतो विपुलद्रुमम्।कोयष्टिकैश्चार्जुनकैश्शतपत्रैश्च कीरकैः।।3.75.18।।एतैश्चान्यैश्च विहगैर्नादितं तु वनं महत्।ततो जग्मतुरव्यग्रौ राघवौ सुसमाहितौ।।3.75.19।।तद्वनं चैव सरसः पश्यन्तै शकुनैर्युतम्।
వారు కమల-నీలోత్పలాలతో నిండిన, పద్మసౌరభంతో పరిమళించే, పుష్పించిన మామిడి వనాలతో శోభించే, నెమళ్ల నాదాలతో మార్మోగే ఆ సరస్సు-ప్రాంతాన్ని చూశారు. తిలక, బీజపూర, ధవ, తెల్లచెట్టు వంటి వృక్షాలు, వికసించిన కరవీరాలు, పున్నాగాలు, మాలతి-కుంద పొదలు, భాండీర, నిచుల, అశోక, సప్తపర్ణ, కేతక, అతిముక్తక మరియు ఇతర నానావిధ వృక్షాలు—అలంకరించిన స్త్రీలా—దానిని అలంకరించాయి. పుష్పసమృద్ధిగా, మహావృక్షాలతో విస్తరించిన ఆ వనం కోయష్టిక, అర్జునవాసి, శతపత్ర, కీరక మొదలైన పక్షుల నాదాలతో నినదించగా, ఇద్దరు రాఘవులు అవ్యగ్రంగా సుసమాహితులై ముందుకు సాగారు; పక్షులతో నిండిన సరస్సుతీర వనాన్ని చూస్తూనే.
Verse 18
अरविन्दोत्पलवतीं पद्मसौगन्धिकायुताम्।।3.75.14।।पुष्पिताम्रवणोपेतां बर्हिणोद्घुष्टनादिताम्।तिलकैर्बीजपूरैश्च धवैश्शुक्लद्रुमैस्तथा।।3.75.15।।पुष्पितैः करवीरैश्च पुन्नागैश्च सुपुष्पितैः।मालतीकुन्दगुल्मैश्च भाण्डीरैर्निचुलैस्तथा।।3.75.16।।अशोकैस्सप्तपर्णैश्च केतकैरतिमुक्तकैः।अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः प्रमदामिव भूषिताम्।।3.75.17।।समीक्षमाणौ पुषपाढ्यं सर्वतो विपुलद्रुमम्।कोयष्टिकैश्चार्जुनकैश्शतपत्रैश्च कीरकैः।।3.75.18।।एतैश्चान्यैश्च विहगैर्नादितं तु वनं महत्।ततो जग्मतुरव्यग्रौ राघवौ सुसमाहितौ।।3.75.19।।तद्वनं चैव सरसः पश्यन्तै शकुनैर्युतम्।
వారు కమల-నీలోత్పలాలతో నిండిన, పద్మసౌరభంతో పరిమళించే, పుష్పించిన మామిడి వనాలతో శోభించే, నెమళ్ల నాదాలతో మార్మోగే ఆ సరస్సు-ప్రాంతాన్ని చూశారు. తిలక, బీజపూర, ధవ, తెల్లచెట్టు వంటి వృక్షాలు, వికసించిన కరవీరాలు, పున్నాగాలు, మాలతి-కుంద పొదలు, భాండీర, నిచుల, అశోక, సప్తపర్ణ, కేతక, అతిముక్తక మరియు ఇతర నానావిధ వృక్షాలు—అలంకరించిన స్త్రీలా—దానిని అలంకరించాయి. పుష్పసమృద్ధిగా, మహావృక్షాలతో విస్తరించిన ఆ వనం కోయష్టిక, అర్జునవాసి, శతపత్ర, కీరక మొదలైన పక్షుల నాదాలతో నినదించగా, ఇద్దరు రాఘవులు అవ్యగ్రంగా సుసమాహితులై ముందుకు సాగారు; పక్షులతో నిండిన సరస్సుతీర వనాన్ని చూస్తూనే.
Verse 19
अरविन्दोत्पलवतीं पद्मसौगन्धिकायुताम्।।3.75.14।।पुष्पिताम्रवणोपेतां बर्हिणोद्घुष्टनादिताम्।तिलकैर्बीजपूरैश्च धवैश्शुक्लद्रुमैस्तथा।।3.75.15।।पुष्पितैः करवीरैश्च पुन्नागैश्च सुपुष्पितैः।मालतीकुन्दगुल्मैश्च भाण्डीरैर्निचुलैस्तथा।।3.75.16।।अशोकैस्सप्तपर्णैश्च केतकैरतिमुक्तकैः।अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः प्रमदामिव भूषिताम्।।3.75.17।।समीक्षमाणौ पुषपाढ्यं सर्वतो विपुलद्रुमम्।कोयष्टिकैश्चार्जुनकैश्शतपत्रैश्च कीरकैः।।3.75.18।।एतैश्चान्यैश्च विहगैर्नादितं तु वनं महत्।ततो जग्मतुरव्यग्रौ राघवौ सुसमाहितौ।।3.75.19।।तद्वनं चैव सरसः पश्यन्तै शकुनैर्युतम्।
వారు కమల-నీలోత్పలాలతో నిండిన, పద్మసౌరభంతో పరిమళించే, పుష్పించిన మామిడి వనాలతో శోభించే, నెమళ్ల నాదాలతో మార్మోగే ఆ సరస్సు-ప్రాంతాన్ని చూశారు. తిలక, బీజపూర, ధవ, తెల్లచెట్టు వంటి వృక్షాలు, వికసించిన కరవీరాలు, పున్నాగాలు, మాలతి-కుంద పొదలు, భాండీర, నిచుల, అశోక, సప్తపర్ణ, కేతక, అతిముక్తక మరియు ఇతర నానావిధ వృక్షాలు—అలంకరించిన స్త్రీలా—దానిని అలంకరించాయి. పుష్పసమృద్ధిగా, మహావృక్షాలతో విస్తరించిన ఆ వనం కోయష్టిక, అర్జునవాసి, శతపత్ర, కీరక మొదలైన పక్షుల నాదాలతో నినదించగా, ఇద్దరు రాఘవులు అవ్యగ్రంగా సుసమాహితులై ముందుకు సాగారు; పక్షులతో నిండిన సరస్సుతీర వనాన్ని చూస్తూనే.
Verse 20
स ददर्श ततः पम्पां शीतवारिनिधिं शुभाम्।।3.75.20।।तिलकाशोकपुन्नागवकुलोद्दालकाशिनीम्।
అనంతరం ఆయన శుభమైన, చల్లని జలసముదాయమైన పంపాను దర్శించాడు; అది తిలక, అశోక, పున్నాగ, వకుల, ఉద్దాల వృక్షవనాలతో కాంతివంతంగా వెలిగింది।
Verse 21
स रामो विविधान्वृक्षान्सरांसि विविधानि च।।3.75.21।।पश्यन्कामाभिसन्तप्तो जगाम परमं ह्रदम्।
రాముడు నానావిధ వృక్షములను, వివిధ సరస్సులను దర్శించుచు, విరహతాపంతో దగ్ధుడై ఆ పరమశ్రేష్ఠ హ్రదమునకు వెళ్లెను।
Verse 22
पुष्पितोपवनोपेतां सालचम्पकशोभिताम्।।3.75.22।।षट्पदौघसमाविष्टां श्रीमतीमतुलप्रभाम्।स्फटिकोपमतोयाढ्यां श्लक्ष्णवालुकसन्तताम्।।3.75.23।।स तां दृष्ट्वा पुनः पम्पां पद्मसौगन्घिकैर्युताम्।इत्युवाच तदा वाक्यं लक्ष्मणं सत्यविक्रमः।।3.75.24।।
పుష్పిత ఉపవనములతో పరివేష్టితమై, శాల-చంపక వృక్షములచే శోభిల్లి, భ్రమరసమూహముల గుంజనతో నిండినది, శ్రీమంతమై అతులప్రభతో ప్రకాశించునది; స్ఫటికసమాన స్వచ్ఛజలములతో సమృద్ధమై, మృదువైన మెరిసే ఇసుక తీరములతో విస్తరించినది—పద్మసౌరభముతో పరిమళించే ఆ పాంపాను మరల దర్శించి, సత్యవిక్రముడైన రాముడు అప్పుడు లక్ష్మణునితో ఈ వాక్యమును పలికెను।
Verse 23
पुष्पितोपवनोपेतां सालचम्पकशोभिताम्।।3.75.22।।षट्पदौघसमाविष्टां श्रीमतीमतुलप्रभाम्।स्फटिकोपमतोयाढ्यां श्लक्ष्णवालुकसन्तताम्।।3.75.23।।स तां दृष्ट्वा पुनः पम्पां पद्मसौगन्घिकैर्युताम्।इत्युवाच तदा वाक्यं लक्ष्मणं सत्यविक्रमः।।3.75.24।।
పుష్పిత ఉపవనములతో పరివేష్టితమై, శాల-చంపక వృక్షములచే శోభిల్లి, భ్రమరసమూహముల గుంజనతో నిండినది, శ్రీమంతమై అతులప్రభతో ప్రకాశించునది; స్ఫటికసమాన స్వచ్ఛజలములతో సమృద్ధమై, మృదువైన మెరిసే ఇసుక తీరములతో విస్తరించినది—పద్మసౌరభముతో పరిమళించే ఆ పాంపాను మరల దర్శించి, సత్యవిక్రముడైన రాముడు అప్పుడు లక్ష్మణునితో ఈ వాక్యమును పలికెను।
Verse 24
पुष्पितोपवनोपेतां सालचम्पकशोभिताम्।।3.75.22।।षट्पदौघसमाविष्टां श्रीमतीमतुलप्रभाम्।स्फटिकोपमतोयाढ्यां श्लक्ष्णवालुकसन्तताम्।।3.75.23।।स तां दृष्ट्वा पुनः पम्पां पद्मसौगन्घिकैर्युताम्।इत्युवाच तदा वाक्यं लक्ष्मणं सत्यविक्रमः।।3.75.24।।
పుష్పిత ఉపవనములతో పరివేష్టితమై, శాల-చంపక వృక్షములచే శోభిల్లి, భ్రమరసమూహముల గుంజనతో నిండినది, శ్రీమంతమై అతులప్రభతో ప్రకాశించునది; స్ఫటికసమాన స్వచ్ఛజలములతో సమృద్ధమై, మృదువైన మెరిసే ఇసుక తీరములతో విస్తరించినది—పద్మసౌరభముతో పరిమళించే ఆ పాంపాను మరల దర్శించి, సత్యవిక్రముడైన రాముడు అప్పుడు లక్ష్మణునితో ఈ వాక్యమును పలికెను।
Verse 25
अस्यास्तीरे तु पूर्वोक्तः पर्वतो धातुमण्डितः।ऋष्यमूक इति ख्यातः पुण्यः पुष्पितपादपः।।3.75.25।।
ఈ హ్రద తీరమున ముందుగా చెప్పబడిన ధాతువులతో అలంకృతమైన పర్వతము నిలిచియున్నది; ‘ఋష్యమూక’ అని ఖ్యాతి పొందినది, పుణ్యమైనది, పుష్పిత వృక్షములతో నిండినది।
Verse 26
हरेः ऋक्षरजोनाम्नः पुत्रस्तस्य महात्मनः।अध्यास्ते तं महावीर्यस्सुग्रीव इति विश्रुतः।।3.75.26।।
అక్కడ మహాత్ముడైన ఋక్షరాజనామక హరి (సూర్యుడు) యొక్క కుమారుడు, మహావీరుడై ‘సుగ్రీవుడు’ అని ప్రసిద్ధుడైన వానరుడు నివసించుచున్నాడు।
Verse 27
सुग्रीवमभिगच्छ त्वं वानरेन्द्रं नरर्षभ।इत्युवाच पुनर्वाक्यं लक्ष्मणं सत्यविक्रमम्।।3.75.27।।
“ఓ నరశ్రేష్ఠా! నీవు వానరేంద్రుడైన సుగ్రీవుని సమీపమునకు వెళ్లి అతనిని కలుసుకో.” అని రాముడు సత్యవిక్రముడైన లక్ష్మణునితో మరల పలికెను।
Verse 28
राज्यभ्रष्टेन दीनेन तस्यामासक्तचेतसा।कथं मया विना शक्यं सीतां लक्ष्मण जीवितुम्।।3.75.28।।
ఓ లక్ష్మణా, రాజ్యభ్రష్టుడై దుఃఖితుడనై, ఆమెయందే ఆసక్తచిత్తుడైన నన్ను లేకుండా సీత ఎలా జీవించగలదు?
Verse 29
इत्येवमुक्त्वा मदनाभिपीडितः स लक्ष्मणं वाक्यमनन्यचेतसम्।विवेश पम्पां नलिनीं मनोरमां रघूत्तमश्शोकविषादयन्त्रितः।।3.75.29।।
ఇట్లు పలికి, మదనపీడితుడై శోకవిషాదాలతో నడిపింపబడిన రఘువంశశ్రేష్ఠుడైన రాముడు, అనన్యచిత్తుడైన లక్ష్మణునితో మాటలాడి, కమలాలతో నిండిన మనోహరమైన పంపాలో ప్రవేశించాడు.
Verse 30
ततो महद्वर्त्म सुदूरसङ्क्रमं क्रमेण गत्वा प्रविलोकयन्वनम्।ददर्श पम्पां शुभदर्शकाननामनेकनानाविधपक्षिजालकाम्।।3.75.30।।
అప్పుడు అతడు దూరవరకు విస్తరించిన మహామార్గాన్ని క్రమంగా సాగుతూ, అరణ్యాన్ని పరిశీలిస్తూ, శుభదర్శనమైన వనాలతో పరివేష్టితమై నానావిధ పక్షిగణాలతో నిండిన పంపా సరస్సును దర్శించాడు।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s choice to convert personal grief into purposeful action: despite being love-stricken and sorrowful, he prioritizes dharma-driven strategy by directing Lakṣmaṇa to approach Sugrīva, recognizing that Sītā’s search depends on disciplined alliance.
The sarga frames tapas and saintly prabhāva as real forces in the moral universe (Śabarī’s heavenly departure), while also teaching that emotional suffering need not paralyze agency; it can be integrated into righteous decision-making and timely initiative.
Key landmarks include Pampā (with lotus-rich waters, groves, and birdlife), Matanga-sarasa where Rāma bathes, and Ṛṣyamūka mountain on Pampā’s bank—identified as Sugrīva’s refuge due to fear of Vāli, thus linking geography to the epic’s alliance network.