Sarga 66

Verse 1

तं तथा शोकसन्तप्तं विलपन्तमनाथवत्।मोहेन महताविष्टं परिद्यूनमचेतनम्।।3.66.1।।ततस्सौमित्रिराश्वास्य मुहूर्तादिव लक्ष्मणः।रामं सम्बोधयामास चरणौ चाभिपीडयन्।।3.66.2।।

రాముడు శోకాగ్నితో దగ్ధుడై, అనాథునివలె విలపించుచు, ఘోర మోహముతో ఆవరించబడి, అత్యంత దుఃఖములో మునిగి, జడుడివలె ఉన్నదాన్ని చూచి—సౌమిత్రి లక్ష్మణుడు క్షణములోనే ఆయనను ఓదార్చెను. రాముని పాదములను ఒత్తుచు సేవాభావముతో ఆయనను సంబోధించి లేపెను॥

Verse 2

तं तथा शोकसन्तप्तं विलपन्तमनाथवत्।मोहेन महताविष्टं परिद्यूनमचेतनम्।।3.66.1।।ततस्सौमित्रिराश्वास्य मुहूर्तादिव लक्ष्मणः।रामं सम्बोधयामास चरणौ चाभिपीडयन्।।3.66.2।।

అప్పుడు సౌమిత్రి లక్ష్మణుడు క్షణమాత్రంలోనే ధైర్యం చెప్పి, రాముని పాదాలను ఒత్తుతూ, ఆయనను మేల్కొలిపి సంబోధించసాగాడు.

Verse 3

महता तपसा राम महता चापि कर्मणा।राज्ञा दशरथेनासि लब्धोऽमृतमिवामरैः।।3.66.3।।

హే రామా! మహత్తర తపస్సుతో, మహత్తర కర్మతో రాజా దశరథుడు నిన్ను పొందాడు—దేవతలు అమృతాన్ని పొందినట్లే.

Verse 4

तव चैव गुणैर्बद्धस्त्वद्वियोगान्महीपतिः।राजा देवत्वमापन्नो भरतस्य यथाश्रुतम्।।3.66.4।।

నీ గుణాలకే బద్ధుడైన భూపతి రాజు, నీ వియోగం వల్ల దేవత్వాన్ని పొందెను—భరతుని మాటల ప్రకారం మేము విన్నట్లే।

Verse 5

यदि दुःखमिदं प्राप्तं काकुत्स्थ न सहिष्यसे।प्राकृतश्चाल्पसत्त्वश्च इतरः कस्सहिष्यति।।3.66.5।।

ఓ కాకుత్స్థా! నీకు వచ్చిన ఈ దుఃఖాన్ని నీవు సహించకపోతే, సామాన్యుడూ అల్పబలుడూ అయిన మరెవడు సహించగలడు?

Verse 6

दुःखितो हि भवान्लोकांस्तेजसा यदि धक्ष्यते।आर्ताः प्रजा नरव्याघ्र क्व नु यास्यन्ति निर्वृतिम्।।3.66.6।।

ఓ నరవ్యాఘ్రా! నీవు దుఃఖంతో నీ తేజస్సుతో లోకాలను దహించితే, బాధిత ప్రజలు ఎక్కడ శాంతిని పొందగలరు?

Verse 7

लोकस्वभाव एवैष ययातिर्नहुषात्मजः।गतश्शक्रेण सालोक्यमनयस्तं समस्पृशत्।।3.66.7।।

ఇదే లోకస్వభావం—నహుషుని కుమారుడు యయాతి శక్రునితో సమలోక్యాన్ని పొందెను; అయినా శాపం వల్ల అనర్థం అతనిని తాకెను।

Verse 8

महर्षिर्यो वसिष्ठस्तु यः पितुर्नः पुरोहितः।अह्ना पुत्रशतं जज्ञे तथैवास्य पुनर्हतम्।।3.66.8।।

మహర్షి వసిష్ఠుడు కూడా—మన తండ్రి పురోహితుడు—ఒకే దినంలో వంద మంది కుమారులను పొందెను; అలాగే వారు మళ్లీ హతులయ్యారు।

Verse 9

या चेयं जगतां माता देवी लोकनमस्कृता।अस्याश्च चलनं भूमेर्दृश्यते सत्यसंश्रव।।3.66.9।।

హే సత్యప్రతిష్ఠిత కీర్తిమంతుడా! జగత్తుల మాత, దేవి, లోకములచే నమస్కృతమైన ఈ భూమి కూడా కొన్నిసార్లు కంపించుట కనిపిస్తుంది.

Verse 10

यौ धर्मौ जगतां नेत्रौ यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्।आदित्यचन्द्रौ ग्रहणमभ्युपेतौ महाबलौ।।3.66.10।।

జగత్తుకు నేత్రములైన, యందు సమస్తము నిలిచియున్న మహాబలవంతులైన ఆదిత్యచంద్రులు కూడ కొన్నిసార్లు గ్రహణమును పొందుదురు. కనుక బాధ కనిపించుట ధర్మమును గాని అంతఃస్థ నియమమును గాని ఖండించదు॥

Verse 11

सुमहान्त्यपि भूतानि देवाश्च पुरुषर्षभ।न दैवस्य प्रमुञ्चन्ति सर्वभूतानि देहिनः।।3.66.11।।

హే పురుషర్షభా! మహత్తర భూతములు మరియు దేవతలైనను దైవవిధానమునుండి విముక్తులు కారు; సమస్త దేహధారులు దాని అధీనమే. కనుక శోకము వివేకమును హరించనీయకుము॥

Verse 12

शक्रादिष्वपि देवेषु वर्तमानौ नयानयौ।श्रूयेते नरशार्दूल न त्वं शोचितुमर्हसि।।3.66.12।।

హే నరశార్దూలా! ఇంద్రాది దేవులలో కూడా నయము మరియు అనయము—రెండూ ప్రవహిస్తాయని వినబడుతుంది. అక్కడే అలా ఉంటే, నీవు శోకంలో కూర్చుట తగదు।

Verse 13

नष्टायामपि वैदेह्यां हृतायामपि चानघशोचितुं नार्हसे वीर यथान्यः प्राकृतस्तथा।।3.66.13।।

హే అనఘ వీరా! వైదేహి కనబడకపోయినా గాని, అపహరింపబడినా గాని, సాధారణ మనిషిలా నీవు శోకించుట తగదు।

Verse 14

त्वव्दिधा न हि शोचन्ति सततं सत्यदर्शिनः।सुमहत्स्वपि कृच्छ्रेषु रामानिर्विण्णदर्शनाः।।3.66.14।।

హే రామా! నీ వంటి సత్యదర్శులు, స్పష్టదృష్టి గల మహాత్ములు, ఎంతటి మహా కష్టాలలోనూ నిరంతరం శోకించరు; వారి దృష్టి విషాదంలో మునగదు।

Verse 15

तत्त्वतो हि नरश्रेष्ठ बुद्ध्या समनुचिन्तय।बुध्द्या युक्ता महाप्राज्ञा विजानन्ति शुभाशुभे।।3.66.15।।

హే నరశ్రేష్ఠా! బుద్ధితో తత్త్వాన్ని యథార్థంగా విచారించు. వివేకయుక్త మహాప్రాజ్ఞులు శుభమూ అశుభమూ తెలిసికొని తగినదే ఎంచుకుంటారు।

Verse 16

अदृष्टगुणदोषाणामध्रुवाणां तु कर्मणाम्।नान्तरेण क्रियां तेषां फलमिष्टं प्रवर्तते।।3.66.16।।

గుణదోషాలను గ్రహించక, స్థిరతలేని సంకల్పంతో చేసిన కర్మలకు, తగిన విధమైన నియత క్రియ లేకుండా ఇష్టఫలం కలుగదు।

Verse 17

त्वमेव हि पुरा राम मामेवं बहुशोऽन्वशाः।अनुशिष्याद्धि को नु त्वामपि साक्षाद्बृहस्पतिः।।3.66.17।।

హే రామా! పూర్వం నీవే నాకు ఇదే విధంగా ఎన్నిసార్లో ఉపదేశించావు. ఇప్పుడు నిన్ను ఎవరు ఉపదేశించగలరు—సాక్షాత్తు బృహస్పతి కూడ కాదు; ఆ సద్బోధం నీలోనే నివసిస్తోంది.

Verse 18

बुद्धिश्च ते महाप्राज्ञ देवैरपि दुरन्वया।शोकेनाभिप्रसुप्तं ते ज्ञानं सम्बोधयाम्यहम्।।3.66.18।।

హే మహాప్రాజ్ఞా! నీ బుద్ధి దేవతలకైనా అందనిది. కానీ శోకం వల్ల నీ జ్ఞానం నిద్రించినట్లైంది; ఆ నిద్రించిన వివేకాన్ని మేల్కొలపుటకే నేను పలుకుతున్నాను.

Verse 19

दिव्यं च मानुषं च त्वमात्मनश्च पराक्रमम्।इक्ष्वाकुवृषभावेक्ष्य यतस्व द्विषतां वधे।।3.66.19।।

హే ఇక్ష్వాకువంశ వృషభా! ముందుగా నీ స్వపరాక్రమాన్ని—దివ్యమూ మానుషమూ రెండింటినీ—పరిశీలించి, ఆపై శత్రువుల వధకు యత్నించు.

Verse 20

किं तेन सर्वनाशेन कृतेन पुरुषर्षभ।तमेव त्वं रिपुं पापं विज्ञायोद्धर्तुमर्हसि।।3.66.20।।

హే రామా! మహత్తర తపస్సుతో, మహత్తర కర్మతో రాజా దశరథుడు నిన్ను పొందాడు—దేవతలు అమృతాన్ని పొందినట్లే.