Sarga 63
सीतावियोगे रामविलापः — Rama’s Lament in Separation from Sita
अरण्यकाण्ड
అరణ్యకాండలోని 63వ సర్గంలో సీత అదృశ్యమైన వెంటనే రాముని మనోస్థితి తీవ్రంగా చిత్రితమవుతుంది. ప్రియావియోగంతో రాముడు శోకమోహాలకు లోనై, లక్ష్మణుడి వ్యాకులతను గమనించినా మళ్లీ మళ్లీ ఘోర నిరాశలోకి జారిపోతాడు. వరుస విపత్తులను కర్మఫలంగా భావిస్తూ తనను తానే నిందించుకుంటాడు; రాక్షసులు సీతకు శారీరక హాని చేసివుంటారేమో లేదా హతమార్చివుంటారేమో అన్న భయంకర ఊహలతో కలత చెందుతాడు. అదే సమయంలో అరణ్యవాసంలోని సన్నిహిత స్మృతులు—రాతిపై కూర్చుని చిరునవ్వుతో లక్ష్మణుడితో సంభాషించే సీత—అతని మనసులో మెదులుతాయి. తర్వాత రాముడు తర్కానుసారంగా వెతకడానికి ప్రయత్నిస్తాడు—ఆమె గోదావరికి వెళ్లిందా, కమలాలు తెచ్చేందుకు వెళ్లిందా, పుష్పభరిత వనంలోకి ప్రవేశించిందా అని అనుమానిస్తాడు; కానీ సీత ఒంటరిగా ఎక్కడికీ వెళ్లదని చెప్పి ప్రతి అవకాశాన్ని తిరస్కరిస్తాడు. అప్పుడు సర్వసాక్షులైన ఆదిత్యుడు, వాయువు లను సంబోధించి—ఆమె అపహరించబడిందా, హతమైందా, లేక ఏదైనా మార్గంలో సాగుతున్నదా—అని తెలియజేయమని వేడుకుంటాడు. లక్ష్మణుడు కాలానుగుణమైన ఉపదేశం ఇస్తాడు—శోకాన్ని విడిచి ధైర్యం, ఉత్సాహంతో అన్వేషణ చేయాలి; దృఢనిశ్చయులు కఠిన కార్యాల్లో కూడా కుంగిపోరని చెబుతాడు. కానీ రాముడు ఆ ఉపదేశాన్ని నిలుపుకోలేక, మళ్లీ గాఢ శోకంలో పడిపోతాడు—ఈ శోకమే అన్వేషణ కథను ముందుకు నడిపించే శక్తిగా మారుతుంది.
Shlokas
Verse 1
स राजपुत्रः प्रियया विहीनः शोकेन मोहेन च पीड्यमानः।विषादयन्भ्रातरमार्तरूपो भूयो विषादं प्रविवेश तीव्रम्।।।।
ఆ రాజపుత్రుడు ప్రియావిహీనుడై శోకమూ మోహమూ చేత పీడింపబడెను; ఆర్తరూపుడై తమ్ముడినీ విషాదపరచి తానే మరల తీవ్రమైన నిరాశలో మునిగెను।
Verse 2
स लक्ष्मणं शोकवशाभिपन्नं शोके निमग्नो विपुले तु रामः।उवाच वाक्यं व्यसनानुरूपमुष्णं विनिश्श्वस्य रुदंत्सशोकम्।।।।
విపుల శోకంలో మునిగిన రాముడు, శోకవశుడైన లక్ష్మణునితో—వేడివేడిగా నిశ్వాసాలు విడుస్తూ, ఏడుస్తూ—ఆ విపత్తుకు తగిన శోకభరిత వాక్యాలు పలికెను॥
Verse 3
न मद्विधो दुष्कृतकर्मकारी मन्ये द्वितीयोऽस्ति वसुन्धरायाम्।शोकेन शोको हि परम्पराया मा मेति भिन्दन्हृदयं मनश्च।।।।
భూమిపై నావంటి దుష్కర్మకర్త రెండవడు లేడని నేను భావిస్తున్నాను. శోకంపై శోకం నిరంతర పరంపరగా వచ్చి నా హృదయమును, మనస్సును చీల్చివేస్తోంది॥
Verse 4
पूर्वं मया नूनमभीप्सितानि पापानि कर्माण्यसकृत्कृतानि।तत्रायमद्यापतितो विपाको दुःखेन दुःखं यदहं विशामि।।।।
నిశ్చయంగా నేను పూర్వం మళ్లీ మళ్లీ ఇష్టపూర్వకంగా పాపకర్మలు చేశాను. నేడు వాటి ఫలితమే నాపై పడింది; ఎందుకంటే నేను దుఃఖంపై దుఃఖంలోకి ప్రవేశిస్తున్నాను॥
Verse 5
राज्यप्रणाशस्स्वजनैर्वियोगः पितुर्विनाशो जननीवियोगः।सर्वाणि मे लक्ष्मण शोकवेगमापूरयन्ति प्रविचिन्तितानि।।।।
హే లక్ష్మణా, రాజ్యనాశము, స్వజనవియోగము, పితృమరణము, జననీవియోగము—ఇవన్నీ నేను తలచుకొనగానే నా శోకవేగము మరింతగా ఉప్పొంగుతుంది।
Verse 6
सर्वं तु दुःखं मम लक्ष्मणेदं शान्तं शरीरे वनमेत्य शून्यम्।सीतावियोगात्पुनरप्युदीर्णं काष्ठैरिवाग्निस्सहसा प्रदीप्तः।।।।
హే లక్ష్మణా, ఈ శూన్య వనమునకు వచ్చాక నా పూర్వదుఃఖము దేహములో శాంతించినట్లైంది; కాని సీతావియోగముచేత అది మళ్లీ అకస్మాత్తుగా చెలరేగింది—కట్టెలతో అగ్ని ఒక్కసారిగా జ్వలించునట్లు।
Verse 7
सा नूनमार्या मम राक्षसेन बलाद्दृता खं समुपेत्य भीरुः।अपस्वरं सस्वरविप्रलापा भयेन विक्रन्दितवत्यभीक्ष्णम्।।।।
నిశ్చయంగా నా ఆర్య, హృదయమున భీరువు, రాక్షసునిచే బలాత్కారంగా పట్టబడీ ఆకాశమునకు ఎత్తబడింది; భయముతో స్వరం విరిగిపోతూ, ఆమె పదేపదే గట్టిగా విలపించి కేకలు వేసి ఉండును।
Verse 8
तौ लोहितस्य प्रियदर्शनस्य सदोचितावुत्तमचन्दनस्य।वृत्तौ स्तनौ शोणितपङ्कदिग्धौ नूनं प्रियाया मम नाभिभातः।।।।
నా ప్రియయొక్క ఆ వృత్తస్తనములు—రక్తిమకాంతితో మనోహరమై, సదా ఉత్తమ చందనలేపనముతో శోభించేవి—ఇప్పుడు రక్తమూ బురదతో లిప్తమై నిశ్చయంగా శోభించవు।
Verse 9
तच्छलक्ष्णसुव्यक्तमृदुप्रलापं तस्या मुखं कुञ्चितकेशभारम्।रक्षोवशं नूनमुपागताया न भ्राजते राहुमुखे यथेन्दुः।।।।
ఆమె ముఖము—మృదువుగా, స్పష్టంగా పలికే సుకుమార వాక్యములతో ప్రసిద్ధమై, వంకర జుట్టు భారముతో చుట్టబడినది—రాక్షసవశమున పడినందున నిశ్చయంగా ప్రకాశించదు; రాహుముఖమున చిక్కిన చంద్రునివలె।
Verse 10
तां हारपाशस्य सदोचिताया ग्रीवां प्रियाया मम सुव्रतायाः।रक्षांसि नूनं परिपीतवन्ति विभिद्य शून्ये रुधिराशनानि।।।।
హారపాశానికి సదా అలవాటైన నా ప్రియ సువ్రత సీత గ్రీవను రుధిరాశన రాక్షసులు నిశ్చయంగా ఏకాంతస్థలమున విరిచివేసి ఆమె రక్తమును పానము చేసియుండవలెను।
Verse 11
मया विहीना विजने वने या रक्षोभिराहृत्य विकृष्यमाणा।नूनं निनादं कुररीव दीना सा मुक्तवत्यायतकान्तनेत्रा।।।।
నన్ను విడిచి ఆ నిర్జన వనమున రాక్షసులు అపహరించి లాగుచుండగా, ఆ దయనీయమైన దీర్ఘకాంత నేత్రాల సీత నిశ్చయంగా కురరీ పక్షివలె కరుణ నినాదము చేసియుండును।
Verse 12
अस्मिन्मयासार्धमुदारशीला शिलातले पूर्वमुपोपविष्टा।कान्तस्मिता लक्ष्मण जातहासा त्वामाह सीता बहुवाक्यजातम्।।।।
హే లక్ష్మణా! ఇదే శిలాతలమున పూర్వము నాతో కూడ కూర్చున్న ఉదారశీల, మధురస్మిత, హాస్యముతో కూడిన సీత నిన్ను అనేక మాటలతో సంభోదించెను।
Verse 13
गोदावरीयं सरितां वरिष्ठा प्रिया प्रियाया मम नित्यकालम्।अप्यत्र गच्छेदिति चिन्तयामि नैकाकिनी याति हि सा कदाचित्।।।।
నదులలో శ్రేష్ఠమైన, నా ప్రియకు నిత్యప్రియమైన గోదావరి తీరానికి ఆమె వెళ్లిందా? అయినా నేను అలా అనుకోను; ఎందుకంటే ఆమె ఎప్పుడూ ఒంటరిగా ఎక్కడికీ వెళ్లదు।
Verse 14
पद्मानना पद्मविशालनेत्रा पद्मानि वानेतुमभिप्रयाता।तदप्ययुक्तं न हि सा कदाचिन्मया विना गच्छति पङ्कजानि।।।।
పద్మముఖి, పద్మవిశాల నేత్రాల ఆమె పద్మాలు ఏరుకోవడానికి వనానికి వెళ్లిందా? అది కూడా యుక్తం కాదు; ఎందుకంటే నా లేకుండా ఆమె ఎప్పుడూ పంకజాలను తీసుకోడానికి వెళ్లదు।
Verse 15
कामं त्विदं पुष्पितवृक्षषण्डं नानाविधैः पक्षिगणैरुपेतम्।वनं प्रयाता नु तदप्ययुक्त मेकाकिनी सातिबिभेति भीरुः।।।।
పుష్పించిన వృక్షగుచ్ఛాలతో, నానావిధ పక్షిగణాలతో నిండిన ఈ వనానికి ఆమె వెళ్లిందా? అది కూడా యుక్తం కాదు; ఆమె భీరువు, ఒంటరిగా ఉంటే ఎంతో భయపడుతుంది।
Verse 16
आदित्य भो लोककृताकृतज्ञ लोकस्य सत्यानृतकर्मसाक्षिन्।मम प्रिया सा क्व गता हृता वा शंसस्व मे शोकवशस्य नित्यम्।।।।
హే ఆదిత్యా! లోకంలో కృతాకృతాలను తెలిసినవాడా, సత్యాసత్య కర్మాలకు సాక్షివా—నా ప్రియ ఎక్కడికి వెళ్లింది, లేక అపహరించబడిందా? శోకవశుడైన నాకది చెప్పుము।
Verse 17
लोकेषु सर्वेषु च नास्ति किञ्चिद्यत्ते न नित्यं विदितं भवेत्तत्।शंसस्व वायो कुलशालिनीं तां हृता मृता वा पथि वर्तते वा।।।।
హే వాయువా! సమస్త లోకాలలో నీకు నిత్యం తెలియనిది ఏదీ లేదు. ఆ కులశాలినిని గురించి చెప్పుము—ఆమె అపహరించబడిందా, మరణించిందా, లేక మార్గమధ్యంలో ఎక్కడైనా ఉన్నదా?
Verse 18
इतीव तं शोकविधेयदेहं रामं विसंज्ञं विलपन्तमेवम्।उवाच सौमित्रिरदीनसत्त्वो न्याये स्थितः कालयुतं च वाक्यम्।।।।
ఇలా శోకవశమైన దేహంతో రాముడు విలపిస్తూ మూర్ఛించగా, న్యాయమార్గంలో స్థిరుడై, అదీనసత్త్వుడైన సౌమిత్రి లక్ష్మణుడు కాలానుగుణమైన మాటలు పలికెను॥
Verse 19
शोकं विमुञ्चार्य धृतिं भजस्व सोत्साहता चास्तु विमार्गणेऽस्याः।उत्साहवन्तो हि नरा न लोके सीदन्ति कर्मस्वतिदुष्करेषु।।।।
శోకాన్ని విడిచి ధైర్యాన్ని ఆశ్రయించు; ఆమె అన్వేషణలో ఉత్సాహంతో ప్రయత్నించు. ఎందుకంటే ఈ లోకంలో ఉత్సాహవంతులు అత్యంత దుష్కర కార్యాలలోనూ కుంగిపోరు॥
Verse 20
इतीव सौमित्रिमुदग्रपौरुषं ब्रुवन्तमार्तो रघुवंशवर्धनः।न चिन्तयामास धृतिं विमुक्तवान्पुनश्च दुःखं महदभ्युपागमत्।।।।
ఇలా మహాపరాక్రమశాలి సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు) పలికినప్పటికీ రఘువంశవర్ధకుడు శ్రీరాముడు ధైర్యం పొందలేదు. ధృతిని విడిచి, మళ్లీ మహాదుఃఖానికి లోనయ్యాడు।
Frequently Asked Questions
The central dilemma is whether grief should govern conduct when duty demands immediate action. Rama’s lament risks immobilization, while Lakshmana urges a dharmic pivot from mourning to purposeful search—transforming emotion into disciplined resolve.
Lakshmana’s upadeśa emphasizes dhṛti (steadfastness) and utsāha (energetic initiative): even the most difficult tasks are borne by the resolute. The sarga also portrays grief as real and human, yet insufficient as a guide for right action without rational, timely counsel.
The Godavari River appears as a cherished landscape marker associated with Sita’s habits, alongside a desolate forest setting and a specific rock-seat (śilātala) used for remembered conversation. Cultural-religious landmarks include invoking Āditya and Vāyu as omniscient witnesses, and the eclipse simile (Rāhu and the Moon) to express loss of radiance under demonic captivity.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.