Sarga 61
सीतान्वेषणारम्भः — The Search for Sita Begins
आरण्यकाण्ड
ఆశ్రమకుటీరానికి తిరిగివచ్చిన శ్రీరాముడు వైదేహిని అక్కడ చూడలేదు. పర్ణశాల ఖాళీగా ఉంది; ఆసనాలు, పరుపులు చెదిరిపోయి ఉన్నాయి—సాధారణ గృహక్రమం భంగమైందని సూచించే చిహ్నాలు. ఆయన అన్ని దిక్కులా వెతికినా సీత కనిపించకపోవడంతో కరుణవిలాపం చేస్తూ పదేపదే ఆమెను పిలుస్తాడు; కొన్నిసార్లు ఆటగా దాగి ఉండవచ్చని, మరికొన్నిసార్లు అపహరణ జరిగి ఉండవచ్చని లేదా క్రూరమృగాల బారిన పడివుండవచ్చని అనేక అనుమానాలు కలుగుతాయి. శోకం పెరిగి స్వయందోషారోపణ, నిరాశగా మారుతుంది; వియోగంలో ప్రాణత్యాగం వరకు మాటలు వస్తాయి—క్షణకాలం వివేకం కదిలిపోతుంది. అప్పుడు లక్ష్మణుడు ధర్మబుద్ధితో స్థిరతనిచ్చి సాంత్వన చెబుతాడు—సీత నదీస్నానానికి వెళ్లి ఉండవచ్చు, అడవిలో ఎక్కడో దాగి ఉండవచ్చు, లేదా స్నేహపరీక్ష చేస్తుండవచ్చు—అని చెప్పి వెంటనే ఇద్దరూ కలిసి అన్వేషణ ప్రారంభించమని ప్రేరేపిస్తాడు. తదుపరి ఇద్దరు సోదరులు అడవులు, పర్వతాలు, గుహలు, శిఖరాలు, నదులు, సరస్సులు, కమలవనాలు అన్నిటిలో క్రమబద్ధంగా వెతికినా సీత జాడ దొరకదు. ఈ సర్గంలో విలాపపు భావోద్వేగం మరియు అన్వేషణ యొక్క పద్ధతి కలిసి, కథను వ్యక్తిగత నష్టంనుంచి అడవిగోళంలో సంఘటిత అనుసరణ వైపు మలుపుతిప్పుతాయి।
Shlokas
Verse 1
दृष्ट्वाश्रमपदं शून्यं रामो दशरथात्मजः।रहितां पर्णशालां च विध्वस्तान्यासनानि च।।।।अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीं सन्निरीक्ष्य च सर्वशः।उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ।।।।
దశరథనందనుడు రాముడు ఆశ్రమస్థలం శూన్యంగా, పర్ణశాల సీతారహితంగా, ఆసనములు చెదిరిపోయినట్లు చూసి, అన్ని వైపులా వెదికినా వైదేహి కనబడక, తన సుందర భుజాలను ఎత్తి గొంతెత్తి ఆర్తిగా ఇలా పలికాడు।
Verse 2
दृष्ट्वाश्रमपदं शून्यं रामो दशरथात्मजः।रहितां पर्णशालां च विध्वस्तान्यासनानि च।।3.61.1।।अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीं सन्निरीक्ष्य च सर्वशः।उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ।।3.61.2।।
అక్కడ వైదేహిని చూడక, అన్ని దిక్కులా పరిశీలించి, రాముడు గట్టిగా కేక వేసి, తన సుందర భుజాలను పైకెత్తి పలికాడు।
Verse 3
क्व नु लक्ष्मण वैदेही कं वा देशमितो गता।केनाहृता वा सौमित्रे भक्षिता केन वा प्रिया।।।।
హే లక్ష్మణా! వైదేహి ఎక్కడ ఉంది? ఆమె ఇక్కడి నుంచి ఏ దేశానికి వెళ్లింది? హే సౌమిత్రీ! నా ప్రియను ఎవరు అపహరించారు—లేదా ఎవరు భక్షించారు?
Verse 4
वृक्षेणाच्छाद्य यदि मां सीते हसितुमिच्छसि।अलं ते हसितेनाद्य मां भजस्व सुदुःखितम्।।।।
హే సీతే! చెట్టు వెనుక దాగి నన్ను ఆటపట్టించాలనుకుంటే, ఇక చాలు; నేను మహాదుఃఖితుడను—నా వద్దకు రా.
Verse 5
यैस्सह क्रीडसे सीते विश्वस्तैर्मृगपोतकैः।एते हीनास्त्वया सौम्ये ध्यायन्त्यस्राविलेक्षणाः।।।।
హే సౌమ్యే సీతా! నీపై విశ్వాసముంచి నీతో క్రీడించిన ఆ చిన్న జింకపిల్లలు, నిన్ను విడిచి దుఃఖంతో కన్నీళ్లతో నిండిన కన్నులతో నిన్నే ధ్యానిస్తున్నారు।
Verse 6
सीतया रहितोऽहं वै न हि जीवामि लक्ष्मण।मृतं शोकेन महता सीताहरणजेन माम्।।।।परलोके महाराजो नूनं द्रक्ष्यति मे पिता।
హే లక్ష్మణా! సీత లేకుండా నేను నిజంగా జీవించలేను. సీతాహరణం వల్ల పుట్టిన ఈ మహాశోకం నన్ను మృతప్రాయుడిని చేసింది; పరలోకంలో నా తండ్రి మహారాజు నన్ను తప్పక దర్శిస్తాడు।
Verse 7
कथं प्रतिज्ञां संश्रुत्य मया त्वमभियोजितः।।।।अपूरयित्वा तं कालं मत्सकाशमिहागतः।कामवृत्तमनार्यं मां मृषावादिनमेव च।।।।धिक्त्वामिति परे लोके व्यक्तं वक्ष्यति मे पिता।
‘నా ప్రతిజ్ఞను స్వీకరించి, నా ఆజ్ఞతో నియమితుడవై కూడా, నిర్ణయించిన కాలాన్ని పూర్తిచేయక నీవు ఇక్కడ నా వద్దకు ఎలా వచ్చావు? నన్ను కామవృత్తుడిగా, అనార్యుడిగా, మిథ్యావాదిగా చేసావు.’ పరలోకంలో నా తండ్రి నిశ్చయంగా నీతో స్పష్టంగా చెప్పును—‘ధిక్ నీకు!’
Verse 8
कथं प्रतिज्ञां संश्रुत्य मया त्वमभियोजितः।।3.61.7।।अपूरयित्वा तं कालं मत्सकाशमिहागतः।कामवृत्तमनार्यं मां मृषावादिनमेव च।।3.61.8।।धिक्त्वामिति परे लोके व्यक्तं वक्ष्यति मे पिता।
‘నా ప్రతిజ్ఞను స్వీకరించి, నా ఆజ్ఞతో నియమితుడవై కూడా, నిర్ణయించిన కాలాన్ని పూర్తిచేయక నీవు ఇక్కడ నా వద్దకు ఎలా వచ్చావు? నన్ను కామవృత్తుడిగా, అనార్యుడిగా, మిథ్యావాదిగా చేసావు.’ పరలోకంలో నా తండ్రి తప్పక చెప్పును—‘ధిక్ నీకు!’
Verse 9
विवशं शोकसन्तप्तं दीनं भग्नमनोरथम्।।।।मामिहोत्सृज्य करुणं कीर्तिर्नरमिवानृजुम्।क्व गच्छसि वरारोहे मां नोत्सृज सुमध्यमे।।।।त्वया विरहितश्चाहं मोक्ष्ये जीवितमात्मनः।
శోకంతో దగ్ధుడై, వివశుడై, దీనుడై, భగ్నమనోరథుడైన నన్ను ఇక్కడ కరుణగా వదిలి—కీర్తి వంకర మనిషిని విడిచినట్లు—నీవు ఎక్కడికి వెళ్లావు, హే వరారోహే? హే సుమధ్యమే, నన్ను విడువకు; నీ వియోగంలో నేను నా ప్రాణాన్ని విడిచెదను।
Verse 10
विवशं शोकसन्तप्तं दीनं भग्नमनोरथम्।।3.61.9।।मामिहोत्सृज्य करुणं कीर्तिर्नरमिवानृजुम्।क्व गच्छसि वरारोहे मां नोत्सृज सुमध्यमे।।3.61.10।।त्वया विरहितश्चाहं मोक्ष्ये जीवितमात्मनः।
‘నన్ను ఇక్కడ కరుణస్థితిలో వదిలి నీవెక్కడికి వెళ్తున్నావు, ఓ వరారోహే—వక్రుడైన మనిషిని కీర్తి విడిచినట్లుగా? ఓ సుమధ్యమే, నన్ను విడువకు. నీ వియోగంలో నేను నా ప్రాణాన్ని విడిచివేస్తాను।’
Verse 11
इतीव विलपन्रामस्सीतादर्शनलालसः।।।।न ददर्श सुदुःखार्तो राघवो जनकात्मजाम्।
ఇలా విలపిస్తూ, సీతాదర్శనానికి తపనపడిన రాముడు, తీవ్రమైన దుఃఖంతో బాధపడుతున్నప్పటికీ జనకనందినిని దర్శించలేకపోయాడు।
Verse 12
अनासादयमानं तं सीतां दशरथात्मजम्।।।।पङ्कमासाद्य विपुलं सीदन्तमिव कुञ्जरम्।लक्ष्मणो राममत्यर्थमुवाच हितकाम्यया।।।।
దశరథనందనుడు సీతను కనుగొనలేక, విస్తారమైన బురదలో చిక్కి కుంగిపోతున్న ఏనుగువలె నిరాశలో కూరుకుపోతుండగా, రాముని హితాన్ని కోరిన లక్ష్మణుడు అతనితో గంభీరంగా మాట్లాడాడు।
Verse 13
अनासादयमानं तं सीतां दशरथात्मजम्।।3.61.12।।पङ्कमासाद्य विपुलं सीदन्तमिव कुञ्जरम्।लक्ष्मणो राममत्यर्थमुवाच हितकाम्यया।।3.61.13।।
సీతను కనుగొనలేక నిరాశలో కుంగిపోతున్న రాముణ్ని, విస్తారమైన బురదలో చిక్కిన ఏనుగువలె చూసి, అతని హితాన్ని కోరిన లక్ష్మణుడు అతనితో అత్యంత గంభీరంగా మాట్లాడాడు।
Verse 14
मा विषादं महाबाहो कुरु यत्नं मया सह।इदं च हि वनं शूर बहुकन्दरशोभितम्।।।।
హే మహాబాహూ శూరా! విషాదపడకుము; నాతో కలిసి ప్రయత్నించుము. ఈ వనం అనేక గుహా-కందరాలతో శోభిల్లుతోంది।
Verse 15
प्रियकाननसञ्चारा वनोन्मत्ता च मैथिली।सा वनं वा प्रविष्टा स्यान्नलिनीं वा सुपुष्पिताम्।।।।
ప్రియమైన కాననాలలో విహరించుటకు ఆసక్తిగల, అరణ్యమోహిత మైథిలీ—ఆమె అరణ్యంలో ప్రవేశించి ఉండవచ్చు, లేక సుపుష్పిత కమలినీ సరస్సులోకి వెళ్లి ఉండవచ్చు।
Verse 16
सरितं वापि सम्प्राप्ता मीनवञ्जुलसेविताम्।स्नातुकामा निलीना स्याद्धासकामा वने क्वचित्।।।।
లేదా మత్స్యములు, వంజులములతో సేవింపబడే నదిని చేరి ఉండవచ్చు; స్నానకామనతో దాగి ఉండవచ్చు, లేదా కౌతుకహాస్యంతో అరణ్యంలో ఎక్కడో దాగి ఉండవచ్చు।
Verse 17
वित्रासयितुकामा वा लीना स्यात्कानने क्वचित्।जिज्ञासमाना वैदेही त्वां मां च पुरुषर्षभ।।।।तस्याह्यन्वेषणे श्रीमन् क्षिप्रमेव यतावहे।
లేదా మనలను భయపెట్టాలనే ఉద్దేశంతో ఆమె అరణ్యంలో ఎక్కడో దాగి ఉండవచ్చు; ఓ పురుషర్షభా, వైదేహీ నిన్ను నన్ను పరీక్షిస్తూ అలా చేస్తుండవచ్చు। కాబట్టి ఓ శ్రీమంతుడా, ఆమె అన్వేషణకు మనము వెంటనే ప్రయత్నిద్దాం।
Verse 18
वनं सर्वं विचिनुवो यत्र सा जनकात्मजा।।।।मन्यसे यदि काकुत्स्थ मा स्म शोके मनः कृथाः।
ఓ కాకుత్స్థా, నీకు సమ్మతమైతే జనకనందిని ఎక్కడ ఉన్నదో ఆ సమస్త అరణ్యాన్ని మనము వెదకుదాం; శోకంలో మనస్సును ముంచుకోకు।
Verse 19
एवमुक्तस्तु सौहार्दाल्लक्ष्मणेन समाहितः।।।।सह सौमित्रिणा रामो विचेतुमुपचक्रमे।
లక్ష్మణుడు స్నేహపూర్వకంగా ఇలా పలికినప్పుడు రాముడు స్థిరచిత్తుడై, సౌమిత్రితో కలిసి అన్వేషణను ప్రారంభించాడు।
Verse 20
तौ वनानि गिरींश्चैव सरितश्च सरांसि च।।।।निखिलेन विचिन्वानौ सीतां दशरथात्मजौ।
దశరథుని ఆ ఇద్దరు కుమారులు సీతను వెదుకుతూ అడవులు, పర్వతాలు, నదులు, చెరువులు అన్నిటినీ నిఖిలంగా పరిశీలించారు; ఏదీ పరిశీలించకుండా వదలలేదు।
Verse 21
तस्य शैलस्य सानूनि गुहाश्च शिखराणि च।।।।निखिलेन विचिन्वानौ नैव तामभिजग्मतुः।
ఆ పర్వతపు వాలులు, గుహలు, శిఖరాలు అన్నిటినీ నిఖిలంగా వెదికినా, ఆ ఇద్దరూ ఆమెను కనుగొనలేకపోయారు।
Verse 22
विचित्य सर्वतश्शैलं रामो लक्ष्मणमब्रवित्।।।।नेह पश्यामि सौमित्रे वैदेहीं पर्वते शुभाम्।
పర్వతాన్ని అన్ని వైపులా వెదికి రాముడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు— “ఓ సౌమిత్రీ, ఈ శుభ పర్వతంపై నాకు వైదేహి కనబడటం లేదు।”
Verse 23
ततो दुःखाभिसन्तप्तो लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्।।।।विचरन्दण्डकारण्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम्।
అప్పుడు దుఃఖంతో దగ్ధుడైన లక్ష్మణుడు దండకారణ్యంలో సంచరిస్తూ, దీప్తతేజస్సు గల తన అన్నతో ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 24
प्राप्स्यसि त्वं महाप्राज्ञ मैथिलीं जनकात्मजाम्।।।।यथा विष्णुर्महाबाहुर्बलिं बद्ध्वा महीमिमाम्।
“ఓ మహాప్రాజ్ఞా! మీరు జనకనందిని మైథిలిని తప్పక తిరిగి పొందుతారు—మహాబాహువు విష్ణువు బలిని బంధించి ఈ భూమిని పొందినట్లే।”
Verse 25
एवमुक्तस्तु सौहार्दाल्लक्ष्मणेन स राघवः।।।।उवाच दीनया वाचा दुःखाभिहतचेतनः।
లక్ష్మణుడు స్నేహంతో పలికిన మాటలు విని, దుఃఖంతో ఆఘాతమైన మనస్సుగల రాఘవుడు దీన స్వరంతో ప్రత్యుత్తరం పలికెను।
Verse 26
वनं सर्वं सुविचितं पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः।।।।गिरिश्चायं महाप्राज्ञ बहुकन्दरनिर्झरः।न हि पश्यामि वैदेहीं प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्।।।।
హే మహాప్రాజ్ఞ లక్ష్మణా! నేను సమస్త వనాన్ని, వికసించిన పద్మాలతో నిండిన పద్మినీలను, అనేక గుహలు-జలధారలతో కూడిన ఈ పర్వతాన్నీ సమ్యకంగా వెదికితిని; అయినా ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైన వైదేహిని చూడలేకున్నాను।
Verse 27
वनं सर्वं सुविचितं पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः।।3.61.26।।गिरिश्चायं महाप्राज्ञ बहुकन्दरनिर्झरः।न हि पश्यामि वैदेहीं प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्।।3.61.27।।
హే మహాప్రాజ్ఞ లక్ష్మణా! నేను సమస్త వనాన్ని, వికసించిన పద్మాలతో నిండిన పద్మినీలను, అనేక గుహలు-జలధారలతో కూడిన ఈ పర్వతాన్నీ సమ్యకంగా వెదికితిని; అయినా ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైన వైదేహిని చూడలేకున్నాను।
Verse 28
एवं स विलपन्रामस्सीताहरणकर्शितः।दीनश्शोकसमाविष्टो मुहूर्तं विह्वलोऽभवत्।।।।
ఇలా విలపిస్తూ, సీతాహరణవల్ల క్షోభితుడైన రాముడు దీనుడై, శోకంలో మునిగి, క్షణకాలం విహ్వలుడై నిలిచెను।
Verse 29
सन्तप्तो ह्यवसन्नाङ्गो गतबुद्धिर्विचेतनः।निषसादातुरो दीनो निश्श्वस्याशीतमायतम्।।।।
దుఃఖాగ్నితో దగ్ధుడై, అవసన్నమైన అవయవాలతో, బుద్ధి క్షీణించి, చైతన్యం చలించగా—ఆతురుడై దీనుడై కూలి కూర్చుండి, దీర్ఘమైన దహనశ్వాసలను విడిచెను।
Verse 30
बहुलं स तु निश्श्वस्य रामो राजीवलोचनः।हा प्रियेति विचुक्रोश बहुशो बाष्पगद्गदः।।।।
పద్మనేత్రుడైన రాముడు పదేపదే దీర్ఘ నిశ్వాసాలు విడిచెను; కన్నీళ్లతో గొంతు గద్గదమై, మళ్లీ మళ్లీ విలపించాడు—“హా ప్రియే!”
Verse 31
तं ततस्सान्त्वयामास लक्ष्मणः प्रियबान्धवः।बहुप्रकारं धर्मज्ञः प्रश्रितं प्रश्रिताञ्जलिः।।।।
అప్పుడు రాముని ప్రియ సహచరుడూ, ధర్మజ్ఞుడైన లక్ష్మణుడు వినయంగా కరజోడించి అనేక విధాలుగా ఆయనను సాంత్వనపరచెను।
Verse 32
अनादृत्य तु तद्वाक्यं लक्ष्मणोष्ठपुटाच्च्युतम्।अपश्यंस्तां प्रियां सीतां प्राक्रोशत्स पुनः पुनः।।।।
కానీ లక్ష్మణుని పెదవుల నుంచి వచ్చిన మాటలను లెక్కచేయక, తన ప్రియ సీతను చూడలేక ఆయన మళ్లీ మళ్లీ ఆర్తంగా కేకలు వేసెను।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s confrontation with destabilizing grief: whether to collapse into despair (including suicidal ideation) or to convert sorrow into disciplined action. Lakṣmaṇa guides him toward the latter, framing immediate search as the dharmic response.
The sarga models grief-management through counsel: intense emotion is acknowledged (vilāpa) but must be integrated into purposeful agency. Supportive speech (hitakāmyā) from a trusted companion restores composure and reorients the mind toward right action.
The narrative maps the search across āśrama-space (parṇaśālā, disturbed seats) and the wider Daṇḍakāraṇya ecology—forests, caves, mountain slopes and peaks, rivers, and lotus-ponds—turning the wilderness into an indexed terrain for inquiry.