Sarga 60

Verse 1

भृशमाव्रजमानस्य तस्याधो वामलोचनम्।प्रास्फुरच्चास्खलद्रामो वेपथुश्चाप्य जायत।।3.60.1।।

అతడు ముందుకు సాగుచుండగా ఎడమ కన్ను క్రింద భాగము బలంగా తడిమెను; రాముడు తడబడెను, దేహమున వణుకు కలిగెను—ఇవి దుఃఖ సూచక నిమిత్తములు।

Verse 2

उपालक्ष्य निमित्तानि सोऽशुभानि मुहुर्मुहुः।अपि क्षेमं नु सीताया इति वै व्याजहार च।।3.60.2।।

పునఃపునః అశుభ సూచనలను గమనించి ఆయన కలతచెంది తనతో తానే పలికెను—“సీత క్షేమంగా ఉందా?” అని.

Verse 3

त्वरमाणो जगामाथ सीतादर्शनलालसः।शून्यमावसथं दृष्ट्वा बभूवोद्विग्नमानसः।।3.60.3।।

సీతాదర్శన లాలసతో అతడు త్వరగా ఆశ్రమమునకు వెళ్లెను; కాని నివాసము శూన్యముగా చూచి అతని మనస్సు తీవ్రంగా కలవరపడెను॥3.60.3॥

Verse 4

उद्भ्रमन्निव वेगेन विक्षिपन्रघुनन्दनः।तत्र तत्रोटजस्थानमभिवीक्षय समन्ततः।।3.60.4।।ददर्श पर्णशालां च रहितां सीतया तदा।श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीमिव।।3.60.5।।

రఘునందనుడైన శ్రీరాముడు వేగంగా, అయోమయంగా తిరుగుతున్నవాడిలా చేతులను ఇటు అటు విసురుతూ, అక్కడక్కడా అన్ని దిక్కులా ఆశ్రమస్థలాన్ని మళ్లీ మళ్లీ పరిశీలించాడు।

Verse 5

उद्भ्रमन्निव वेगेन विक्षिपन्रघुनन्दनः।तत्र तत्रोटजस्थानमभिवीक्षय समन्ततः।।3.60.4।।ददर्श पर्णशालां च रहितां सीतया तदा।श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीमिव।।3.60.5।।

అప్పుడు అతడు సీత లేని పర్ణశాలను చూశాడు—శోభ కోల్పోయి, విధ్వస్తమై—హేమంతంలో పద్మాలు లేని పద్మినిలా।

Verse 6

रुदन्तमिव वृक्षैश्च म्लानपुष्पमृगद्विजम्।श्रिया विहीनं विध्वस्तं सन्त्यक्तवनदेवतम्।।3.60.6।।विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धब्रुसीकटम्।दृष्ट्वा शून्यं निजस्थानं विललाप पुनः पुनः।।3.60.7।।

ఆ వనం కూడా చెట్లతో కూడి ఏడుస్తున్నట్లుగా కనిపించింది; పుష్పాలు వాడిపోయి, మృగాలు పక్షులు కూడా నిస్తేజంగా ఉన్నాయి. శోభ కోల్పోయి విధ్వస్తమై, వనదేవతలు వదిలివెళ్లినట్లుగా అది తోచింది।

Verse 7

रुदन्तमिव वृक्षैश्च म्लानपुष्पमृगद्विजम्।श्रिया विहीनं विध्वस्तं सन्त्यक्तवनदेवतम्।।3.60.6।।विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धब्रुसीकटम्।दृष्ट्वा शून्यं निजस्थानं विललाप पुनः पुनः।।3.60.7।।

తన నివాసస్థానం శూన్యంగా కనిపించగా—అక్కడ అజినములు, కుశలు చెదరిపోయి, గడ్డి ఆసనములు మరియు తృణచట్రాలు అస్తవ్యస్తమై ఉండటాన్ని చూసి—అతడు మళ్లీ మళ్లీ కరుణగా విలపించాడు।

Verse 8

हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति।निलीनाप्यथवा भीरुरथवा वनमाश्रिता।।3.60.8।।

‘ఆ భీరువు అపహరింపబడిందా? లేక హతమైందా, నశించిందా, లేదా ఎవరో భక్షించారా? లేక భయంతో ఎక్కడైనా దాగి ఉందా, లేదా వనాన్ని ఆశ్రయించిందా?’

Verse 9

गता विचेतुं पुष्पाणि फलान्यपि च वा पुनः।अथवा पद्मिनीं याता जलार्थं वा नदीं गता।।3.60.9।।

‘లేదా ఆమె పూలు ఏరేందుకు వెళ్లిందా, లేదా ఫలాలు సేకరించేందుకు; లేక కమలసరోవరానికి వెళ్లిందా, లేదా నీటికోసం నదికి వెళ్లిందా?’

Verse 10

यत्नान्मृगयमाणस्तु नाससाद वने प्रियाम्।शोकरक्तेक्षणश्शोकादुन्मत्त इव लक्ष्यते।।3.60.10।।

ఎంత యత్నముతో వెదకినను వనములో ప్రియను కనుగొనలేకపోయెను; శోకముచేత కన్నులు ఎర్రబడెను, దుఃఖముతో ఉన్మత్తుడివలె కనిపించెను।

Verse 11

वृक्षाद्वृक्षं प्रधावन्सगिरेश्चाद्रिं नदान्नदीम्।बभूव विलपन्रामश्शोकार्णवपरिप्लुतः।।3.60.11।।

చెట్టు నుంచి చెట్టుకు, కొండ నుంచి కొండకు, నది నుంచి నదికి పరుగెత్తుతూ శ్రీరాముడు విలపించెను; శోకసముద్రంలో మునిగినవాడివలె అయ్యెను.

Verse 12

अपि काचित्त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया।कदम्ब यदि जानीषे शंस सीतां शुभाननाम्।।3.60.12।।

ఓ కదంబ వృక్షమా! కదంబ పుష్పాలను ప్రేమించే నా ప్రియను నీవు చూశావా? కదంబా, నీకు తెలిసి ఉంటే శుభముఖి సీతా వార్తను నాకు చెప్పుము.

Verse 13

स्निग्धपल्लवसङ्काशा पीतकौशेयवासिनी।शंसस्व यदि वा दृष्टा बिल्व बिल्वोपमस्तनी।।3.60.13।।

హే బిల్వవృక్షమా! నీవు ఆమెను చూచియుంటే నాకు చెప్పుము—స్నిగ్ధమైన కోమల పల్లవంలా సుందరమైనది, పీత కౌశేయ వస్త్రధారిణి, బిల్వఫలములవంటి స్తనములు గల దేవి।

Verse 14

अथवाऽर्जुन शंस त्वं प्रियां तामर्जुनप्रियाम्।जनकस्य सुता भीरुर्यदि जीवति वा न वा।।3.60.14।।

లేదా హే అర్జునవృక్షమా! నీవే చెప్పుము—అర్జునప్రియ అయిన ఆ ప్రియను; జనకుని భీరువైన కుమార్తె మైథిలి—ఆమె జీవించుచున్నదా, లేక లేదునా?

Verse 15

ककुभः ककुभोरूं तां व्यक्तं जानाति मैथिलीम्।यथा पल्लवपुष्पाढ्यो भाति ह्येष वनस्पतिः।।3.60.15।।

ఈ కకుభవృక్షము పల్లవపుష్పసమృద్ధిగా ప్రకాశించుచున్నది; కకుభసమాన ఊరువులు గల ఆ మైథిలిని ఇది నిశ్చయంగా ఎరుగును।

Verse 16

भ्रमरैरुपगीतश्च यथा द्रुमवरो ह्ययम्।एष व्यक्तं विजानाति तिलकस्तिलकप्रियाम्।।3.60.16।।

భ్రమరగానములతో ఉపగీతమగు ఈ ఉత్తమ వృక్షము—ఈ తిలకవృక్షము—నుదుట తిలకచిహ్నమును ప్రియముగా భావించు ఆ దేవిని నిశ్చయంగా ఎరుగును।

Verse 17

अशोक शोकापनुद शोकोपहतचेतसम्।त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासन्दर्शनेन माम्।।3.60.17।।

హే అశోకా! శోకాపనుదా! శోకముచే పీడితమైన నా చిత్తమును ప్రియదర్శనముతో శీఘ్రముగా నీ నామార్థమునకు తగినట్లు చేయుము।

Verse 18

यदि ताल त्वया दृष्टा पक्वतालफलस्तनी।कथयस्व वरारोहां कारुण्यं यदि ते मयि।।3.60.18।।

హే తాళవృక్షమా! పక్వ తాళఫలములవంటి స్తనములు గల ఆ వరారోహను నీవు చూచినయెడల, నాపై కరుణచేసి ఆమె వార్తను నాకు చెప్పుము।

Verse 19

यदि दृष्टा त्वया सीता जम्बु जम्बूफलोपमा।प्रियां यदि विजानीषे निःशङ्कं कथयस्व मे।।3.60.19।।

హే జంబూ వృక్షమా! జంబూ ఫలమువలె సుందరమైన సీతను నీవు చూచినయెడల; నా ప్రియను నీవు తెలిసినయెడల, సందేహము లేక నాకు చెప్పుము।

Verse 20

अहो त्वं कर्णिकाराद्य सुपुष्पैश्शोभसे भृशम्।कर्णिकारप्रिया साध्वी शंस दृष्टा प्रिया यदि।।3.60.20।।

అహో కర్ణికార వృక్షమా! నేడు నీవు సుపుష్పములతో అత్యంతంగా శోభిస్తున్నావు. కర్ణికార పుష్పప్రియ అయిన ఆ సాధ్విని నీవు చూచినయెడల, నాకు తెలియజేయుము।

Verse 21

चूतनीपमहासालान्पनसान्कुरवान्धवान्।दाडिमाननसान्गत्वा दृष्ट्वा रामो महायशाः।।3.60.21।।मल्लिका माधवीश्चैव चम्पकान्केतकीस्तथा।पृच्छन्रामो वने भान्तः उन्मत्त इव लक्ष्यते।।3.60.22।।

మహాయశస్సుగల రాముడు మామిడి, కదంబ, మహాశాల, పనస, కురవ, ధవ, దాడిమ, అనసా వృక్షముల యొద్దకు వెళ్లి వాటిని చూచి చూచి అన్వేషణలో సంచరించెను।

Verse 22

चूतनीपमहासालान्पनसान्कुरवान्धवान्।दाडिमाननसान्गत्वा दृष्ट्वा रामो महायशाः।।3.60.21।।मल्लिका माधवीश्चैव चम्पकान्केतकीस्तथा।पृच्छन्रामो वने भान्तः उन्मत्त इव लक्ष्यते।।3.60.22।।

మల్లిక, మాధవీ లతలు, చంపక, కేతకీ మొక్కలను కూడా అడుగుచూ అడుగుచూ వనములో తిరుగుచుండెను; వియోగవేదనతో రాముడు ఉన్మత్తుడివలె కన్పించెను।

Verse 23

अथवा मृगशाबाक्षीं मृग जानासि मैथिलीम्।मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिस्सहिता भवेत्।।3.60.23।।

లేదా, ఓ మృగమా! మృగశావకనయనమైన మైథిలిని నీవు ఎరుగుదువా? మృగసమాన దృష్టిగల నా ప్రియ, బహుశా హరిణీలతో కూడి ఉండవచ్చు.

Verse 24

गज सा गजनासोरूर्यदि दृष्टा त्वया भवेत्।तां मन्ये विदितां तुभ्यमाख्याहि वरवारण।3.60.24।।

ఓ గజమా! గజనాసోరువైన ఆమెను నీవు చూచియుంటే, ఆమె నీకు తెలిసినదే అని నేను భావిస్తున్నాను. చెప్పుము, ఓ వరవారణా!

Verse 25

शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना।मैथिली मम विस्रब्धं कथयस्व न ते भयम्।।3.60.25।।

ఓ శార్దూలమా! చంద్రనిభాననమైన నా ప్రియ మైథిలిని నీవు చూచియుంటే, నిశ్చింతగా చెప్పుము; నీకు భయం లేదు.

Verse 26

किं धावसि प्रिये दूरे दृष्टासि कमलेक्षणे।वृक्षैराच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे।।3.60.26।।

ప్రియే కమలేక్షణే! నీవెందుకు దూరంగా పరుగెడుతున్నావు? నేను నిన్ను చూచితిని. వృక్షాల వెనుక దాగుకొని నాతో ఎందుకు మాటలాడవు?

Verse 27

तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न तेऽस्ति करुणा मयि।नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं मामुपेक्षसे।।3.60.27।।

ఆగుము ఆగుము, ఓ వరారోహే! నాపై నీకు కరుణలేదా? నీవు అతిగా క్రీడాశీలురాలివి కూడా కాదు; మరి నన్నెందుకు ఉపేక్షిస్తున్నావు?

Verse 28

पीतकौशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि।धावन्त्यपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्यस्ति सौहृदम्।।3.60.28।।

హే వరవర్ణినీ! నీ పీతకౌశేయ వస్త్రమువలన నీవు గుర్తుపడ్డావు. పరుగెత్తుచున్నప్పటికీ నిన్ను నేను చూచితిని; నాపై సౌహృదము ఉంటే నిలుచుము॥3.60.28॥

Verse 29

नैव सा नूनमथवा हिंसिता चारुहासिनी।कृच्छ्रप्राप्तं न मां नूनं यथोपेक्षितुमर्हति।।3.60.29।।

ఆ చారుహాసినీ నిశ్చయంగా హింసింపబడలేదు; లేకపోతే ఇంత కష్టంలో ఉన్న నన్ను ఆమె ఇలా నిర్లక్ష్యం చేయదు॥3.60.29॥

Verse 30

व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः।विभज्याङ्कानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया।।3.60.30।।

అతనికి స్పష్టముగా అనిపించెను—నన్ను విడిచి ఉన్న నా బాలప్రియను పిశితాశన రాక్షసులు అవయవములు విడదీసి చీల్చి భక్షించిరని॥3.60.30॥

Verse 31

नूनं तच्छुभदन्तोष्ठं सुनासं चारुकुण्डलम्।पूर्णचन्द्रनिभं ग्रस्तं मुखंनिष्प्रभतां गतम्।।3.60.31।।

నిశ్చయంగా ఆ ముఖము—శుభదంతోష్ఠములతో శోభించు, సునాసికము గలది, చారుకుండలధారి, పూర్ణచంద్రసమ ప్రకాశమయమైనది—గ్రసింపబడి కాంతిహీనమై పోయినది॥3.60.31॥

Verse 32

सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेयशोभिता।कोमला विलपन्त्यास्तु कान्ताया भक्षिता शुभा।।3.60.32।।

చంపకపుష్పవర్ణముతో, గ్రైవేయహారశోభితమైన ఆ శుభ్రమైన కోమల గ్రీవ—విలపిస్తున్న ప్రియతమదీ—భక్షింపబడినదని అతడు ఊహించెను।

Verse 33

नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ।भक्षितौ वेपमानाग्रौ सहस्ताभरणाङ्गदौ।।3.60.33।।

నిశ్చయంగా ఆ రెండు భుజాలు—నవపల్లవములవలె కోమలమైనవి—వణికే అగ్రభాగములతో, కంకణములు మరియు అంగదములతో అలంకృతమైనవి—పోరాటంలో విసిరివేయబడుచుండగా భక్షింపబడినవని అతడు భావించెను।

Verse 34

मया विरहिता बाला रक्षसां भक्षणाय वै।सार्धेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा।।3.60.34।।

నాతో వియోగమైన ఆ బాల—అనేక బంధువులు ఉన్నప్పటికీ—రాక్షసుల భక్షణార్థం పట్టుబడి, అర్ధభక్షితమై పారవేయబడినదని అతడు ఊహించెను।

Verse 35

हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसि त्वं प्रियां क्वचित्।हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः।।3.60.35।।

“హా లక్ష్మణ మహాబాహో! నీవు ఎక్కడైనా నా ప్రియను చూచితివా? హా ప్రియే! భద్రే, నీవు ఎక్కడికి వెళ్లితివి? హా సీతే!”—అని అతడు పునఃపునః విలపించెను।

Verse 36

इत्येवं विलपन्रामः परिधावन्वनाद्वनम्।क्वचिदुद्भ्रमते वेगात्क्वचिद्विभ्रमते बलात्।।3.60.36।।क्वचिन्मत्त इवाभाति कान्तान्वेषणतत्परः।

ఇలా విలపించుచు రాముడు అడవినుండి అడవికి పరుగెత్తెను; కొన్నిసార్లు వేగముచేత ఉలికిపడి దూకెను, కొన్నిసార్లు బలముచేత దృఢంగా ముందుకు సాగెను. ప్రియతమాన్వేషణలో నిమగ్నుడై, కొన్నిసార్లు మత్తుడివలె కనిపించెను।

Verse 37

स वनानि नदीश्शैलान् गिरिप्रस्रवणानि च।।3.60.37।।काननानि च वेगेन भ्रमत्यपरिसंस्थितः।

మనస్సు స్థిరంగా లేక అతడు వేగంగా అడవులు, నదులు, శైలాలు, గిరి-ప్రస్రవణాలు మరియు ఘన కాననాలలో త్రోవతప్పి తిరిగాడు।

Verse 38

तथा स गत्वा विपुलम् महद्वनं परीत्य सर्वं त्वथ मैथिलीं प्रति।अनिष्ठिताशस्सचकार मार्गणे पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम्।।3.60.38।।

ఇలా అతడు విస్తారమైన మహావనంలో ప్రవేశించి, దానిని అన్ని దిక్కులా వెదికి, మైథిలిని అన్వేషించుటలో—ఆశను విడువక—ప్రియురాలిని కనుగొనుటకు మళ్లీ పరమ శ్రమను చేశాడు।