Sarga 58
सीतावियोगे रामस्य विलापः — Rama’s Lament and Inquiry on Sita’s Disappearance
अरण्यकाण्ड
అరణ్యకాండ 58వ సర్గంలో లక్ష్మణుడు వైదేహి (సీత) లేకుండా ఆశ్రమానికి తిరిగి రావడం చూసి రాముడు తీవ్ర శోకంలో మునిగిపోతాడు. మొదట వెంటనే “సీత ఎక్కడ?” అని ప్రశ్నించి, ఆపై సీత లేకుండా తనకు జీవితం అసాధ్యమని విలపిస్తాడు. తర్వాత రాముడు కారణ-ఫలిత భావంతో భయాన్ని వ్యక్తం చేస్తాడు—ఖరవధానికి ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలని క్రూర రాక్షసులు అవకాశాన్ని పొందారని, సీతను ఒంటరిగా వదిలినదే ఆ ప్రమాదానికి దారి తీసిందని భావిస్తాడు. ఎవరో తన స్వరాన్ని అనుకరించి “లక్ష్మణా” అని మోసపూరితంగా కేక వేసి, సీతను భయపెట్టి లక్ష్మణుడిని వెళ్లేలా చేశారని కూడా అతడు ఊహిస్తాడు. రాముని మాటలు శోకం, ఆరోపణ, విచారణాత్మక తర్కం మధ్య ఊగిసలాడినా, అన్వేషణకు దారితీసే సూచనలను అందిస్తాయి. చివరికి రామ-లక్ష్మణులు వేగంగా జనస్థానానికి తిరిగి వచ్చి ఆశ్రమాన్ని, సీత నడిచిన ప్రదేశాలను ఆతురతతో వెతుకుతారు. ఖాళీ కుటీరమే ఆందోళనను నిశ్చయంగా మార్చి, సీతాన్వేషణ యాత్రకు ఆరంభ సంకేతమవుతుంది.
Shlokas
Verse 1
स दृष्ट्वा लक्ष्मणं दीनं शून्ये दशरथात्मजः।पर्यपृच्छत धर्मात्मा वैदेहीमागतं विना।।।।
వైదేహి లేకుండా తిరిగి వచ్చిన, దుఃఖంతో కుంగిన లక్ష్మణుణ్ని శూన్యస్థలంలో చూసి ధర్మాత్ముడైన దశరథపుత్రుడు అతనిని ప్రశ్నించాడు।
Verse 2
प्रस्थितं दण्डकारण्यं या मामनुजगाम ह।क्व सा लक्ष्मण वैदेही यां हित्वा त्वमिहागतः।।।।
నేను దండకారణ్యానికి బయలుదేరినప్పుడు నన్ను అనుసరించిన ఆ వైదేహి ఎక్కడ, లక్ష్మణా? ఆమెను వదిలి నీవు ఇక్కడికి ఎందుకు వచ్చావు?
Verse 3
राज्यभ्रष्टस्य दीनस्य दण्डकान्परिधावतः।क्व सा दुःखसहाया मे वैदेही तनुमध्यमा।।।।
రాజ్యభ్రష్టుడనై దీనుడై దండకవనంలో తిరుగుతున్న నాకు దుఃఖసహాయినిగా ఉన్న ఆ సన్ననడుము వైదేహి ఎక్కడ?
Verse 4
यां विना नोत्सहे वीर मुहूर्तमपि जीवितुम्।क्व सा प्राणसहाया मे सीता सुरसुतोपमा।।।।
హే వీరా, ఆమె లేక నేను క్షణమాత్రమూ జీవించలేను—నా ప్రాణాధారం, దేవకన్యాసమాన కాంతిమతి ఆ సీత ఎక్కడ?
Verse 5
पतित्वममराणां वा पृथिव्याश्चापि लक्ष्मण।तां विना तपनीयाभां नेच्छेयं जनकात्मजाम्।।।।
హే లక్ష్మణా! తప్తసువర్ణకాంతిగల జనకాత్మజను లేక నేను దేవాధిపత్యమును గాని, భూలోకాధిపత్యమును గాని కోరను।
Verse 6
कच्चिज्जीवति वैदेहि प्राणैः प्रियतरा मम।कच्चित्प्रव्राजनं सौम्य न मे मिथ्या भविष्यति।।।।
హే సౌమ్య లక్ష్మణా! నా ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైన వైదేహి ఇంకా జీవించి ఉందా? మరియు నా ప్రవ్రజనం మిథ్యగా, వ్యర్థంగా మారిపోదు కదా?
Verse 7
सीतानिमित्तं सौमित्रे मृते मयि गते त्वयि।कच्चित्सकामा सुखिता कैकेयी सा भविष्यति।।।।
హే సౌమిత్రీ! సీత కారణంగా నేను మరణించి, నీవు తిరిగి వెళ్లినట్లయితే, తన కోరిక నెరవేరిన కైకేయి నిజంగా సుఖంగా, సంతృప్తిగా ఉండునా?
Verse 8
सपुत्रराज्यां सिद्धार्थां मृतपुत्रा तपस्विनी।उपस्थास्यतिकौसल्या कच्चित्सौम्य न केकयीम्।।।।
హే సౌమ్యా! పుత్రవియోగశోకంతో తపస్వినిలా మారిన పుత్రహీన కౌసల్య, సిద్ధార్థయై పుత్రసహితంగా రాజ్యాన్ని అనుభవిస్తున్న కైకేయి సేవకు హాజరుకావలసి వస్తుందేమో?
Verse 9
यदि जीवति वैदेही गमिष्याम्याश्रमं पुनः।सुवृत्ता यदि वृत्ता प्राणांस्त्यक्ष्यामि लक्ष्मण।।।।
లక్ష్మణా! వైదేహి జీవించి ఉంటేనే నేను మళ్లీ ఆశ్రమానికి వెళ్తాను; ఆ సుశీల సతీమణి లేకపోతే నేను ప్రాణాలను విడిచిపెడతాను।
Verse 10
यदि मामाश्रमगतं वैदेही नाभिभाषते।पुनः प्रहसिता सीता विनशिष्यामि लक्ष्मण।।।।
నేను ఆశ్రమానికి తిరిగి వచ్చినప్పుడు వైదేహి—మృదుహాసంతో ఉన్న సీత—మళ్లీ నాతో మాటలాడకపోతే, ఓ లక్ష్మణా, నేను నశించిపోతాను।
Verse 11
ब्रूहि लक्ष्मण वैदेही यदि जीवति वा न वा।त्वयि प्रमत्ते रक्षोभिर्भक्षिता वा तपस्विनी।।।।
లక్ష్మణా, చెప్పుము—వైదేహి జీవించి ఉందా లేదా? నీవు నిర్లక్ష్యంగా ఉన్న వేళ ఆ తపస్వినిని రాక్షసులు భక్షించారా?
Verse 12
सुकुमारी च बाला च नित्यं चादुःखदर्शिनी।मद्वियोगेन वैदेही व्यक्तं शोचति दुर्मनाः।।।।
వైదేహి సుకుమారిణి, బాలిక, నిత్యం దుఃఖం చూడని ఆమె. నాతో వియోగమై నిశ్చయంగా శోకిస్తోంది; ఆమె మనస్సు వ్యాకులమైంది.
Verse 13
सर्वदा रक्षसा तेन जिह्मेन सुदुरात्मना।वदता लक्ष्मणेत्युच्चैस्तवापि जनितं भयम्।।।।
ఆ వంకరబుద్ధి, అత్యంత దురాత్ముడైన రాక్షసుడు గట్టిగా “లక్ష్మణా!” అని కేకలేసి, నిశ్చయంగా నీలో కూడా భయాన్ని కలిగించి ఉంటాడు।
Verse 14
श्रुतस्तु शङ्के वैदेह्या स स्वरस्सदृशो मम।त्रस्तया प्रेषितस्त्वं च द्रष्टुं मां शीघ्रमागतः।।।।
వైదేహి నా స్వరంలాంటి ధ్వనిని విన్నదని నాకు అనుమానం; భయపడిన ఆమె నిన్ను నన్ను చూడమని పంపగా, నీవు త్వరగా వచ్చావు।
Verse 15
सर्वथा तु कृतं कष्टं सीतामुत्सृजता वने।प्रतिकर्तुं नृशंसानां रक्षसां दत्तमन्तरं।।।।
అరణ్యంలో సీతను ఒంటరిగా వదిలివేయడం ద్వారా మనం ఘోరమైన తప్పు చేశాం; దయలేని రాక్షసులకు ప్రతీకారం తీర్చుకునే అవకాశం ఇచ్చాం।
Verse 16
दुःखिताः खरघातेन राक्षसाः पिशिताशनाः।तैस्सीता निहता घोरैर्भविष्यति न संशयः।।।
ఖరుని సంహారంతో దుఃఖించిన మాంసభక్షక రాక్షసులు భయంకరులు; వారి చేతనే సీత హతమై ఉంటుందని సందేహం లేదు।
Verse 17
अहोऽस्मिन् व्यसने मग्नस्सर्वथा शत्रुसूदन।किं न्विदानीं करिष्यामि शङ्के प्राप्तव्यमीदृशम्।।।।
అయ్యో, హే శత్రుసూదన! నేను పూర్తిగా ఈ విపత్తులో మునిగిపోయాను. ఇప్పుడు నేను ఏమి చేయాలి? ఇలాంటి దుఃఖం నాకు విధిగా వచ్చిందేమో అని భయపడుతున్నాను।
Verse 18
इति सीतां वरारोहां चिन्तयन्नेव राघवः।आजगाम जनस्थानं त्वरया सह लक्ष्मणः।।।।
ఇట్లు వరారోహా సీతనే మనసులో ధ్యానించుచు రాఘవుడు లక్ష్మణునితో కలిసి వేగంగా జనస్థానమునకు చేరెను।
Verse 19
विगर्हमाणोऽनुजमार्तरूपं क्षुधा श्रमाच्चैव पिपासया च।विनिश्श्वसन् शुष्कमुखो विवर्णः प्रतिश्रयं प्राप्य समीक्ष्य शून्यम्।।।।स्वमाश्रमं सम्प्रविगाह्य वीरो विहारदेशाननुसृत्य कांश्चित्।एतत्तदित्येव निवासभूमौ प्रहृष्टरोमा व्यथितो बभूव।।।।
ఆర్తరూపుడైన తమ్ముడిని గర్హిస్తూ, ఆకలి, శ్రమ, దాహములతో బాధపడుతూ, భారంగా నిశ్వసిస్తూ, ఎండిన ముఖముతో వర్ణహీనుడై ఉన్న వీర రాముడు నివాసస్థానమునకు చేరి అది శూన్యమై ఉన్నదని చూచెను. తరువాత ఆశ్రమములోనికి ప్రవేశించి, ఆమె విహరించిన స్థలములను అనుసరించి వెదకెను; చివరకు నివాసభూమిపై ‘ఇదే అది’ అని గ్రహించి, రోమాంచితుడైయూ అంతరంగమున తీవ్రంగా వ్యథితుడై నిలిచెను।
Frequently Asked Questions
The pivotal dilemma is guardianship versus responsiveness: Lakṣmaṇa’s departure (prompted by a perceived crisis) results in Sītā being left unprotected, and Rāma frames this lapse (pramāda) as enabling rākṣasas to exploit an opportunity.
The sarga illustrates how grief can both cloud and sharpen judgment: righteous persons must discipline emotion to avoid unjust blame, yet also convert distress into reasoned inquiry, hypothesis-testing, and duty-bound action.
Janasthāna and the forest of Daṇḍakāraṇya are foregrounded, along with the āśrama as a cultural-religious space; the ‘empty hermitage’ functions as a narrative landmark marking the transition from domestic exile-life to the epic’s search campaign.