Sarga 50
जटायुरुपदेशः — Jatāyu Confronts Rāvaṇa (Ethical Admonition and Challenge)
अरण्यकाण्ड
అరణ్యకాండ 50వ సర్గంలో జటాయువు ఆర్తనాదం విని వెంటనే వైదేహి సీతను మోసుకెళ్తున్న రావణుణ్ణి చూస్తాడు. వృక్షశిఖరంపై నిలిచి గృధ్రరాజు తాను సత్యసంశ్రయుడు—సనాతన ధర్మానుగత రక్షకుడు—అని పరిచయం చేసుకొని, సీత శ్రీరాముని ధర్మపత్ని అని ప్రకటించి, ఆమె అపహరణం రాజధర్మానికీ లోకరక్షణ నియమాలకీ ఘోర అతిక్రమమని చెప్పాడు. రాజులే పుణ్యపాపాలకు మూలమని, వారి ఆచారమే ప్రజలకు ధర్మ-అర్థ-కామాలలో ప్రమాణమని ఉపదేశించాడు. రావణుని చంచలమైన పాపబుద్ధిని గర్హించి, దుష్టమనస్సుతో సంపద నిలవదని హెచ్చరించాడు. “రాముడు నీకు ఏ అపరాధం చేశాడు?” అని ప్రశ్నించి, ఖరుని మరణం ఖరుని స్వయంకృత అతిక్రమ ఫలమేనని గుర్తు చేశాడు. తరువాత నిరోధం మరింత కఠినమై—సీతను విడిచిపెట్టు, లేకపోతే వినాశనం తప్పదని; ఇది విషసర్పాన్ని బంధించినట్లూ, మరణపాశాన్ని బిగించినట్లూ ఉందని ఉపమానించాడు. చివరికి జటాయువు రామ-దశరథులకు ప్రియకార్యం చేయుటకు ప్రాణత్యాగానికైనా సిద్ధమని ప్రకటించి, రావణుణ్ణి యుద్ధానికి సవాలు చేసి, “రథం నుండి నిన్ను కాండం నుండి ఫలాన్ని లాగినట్లు లాగి పడేస్తాను” అని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు.
Shlokas
Verse 1
तं शब्दमवसुप्तस्तु जटायुरथ शुश्रुवे।निरीक्ष्य रावणं क्षिप्रं वैदेहीं च ददर्श सः।।।।
విశ్రాంతిలోనున్న జటాయువు ఆ కేకను వినెను; వెంటనే పైకి చూచి రావణుని మరియు వైదేహిని (సీతను) చూచెను।
Verse 2
ततः पर्वतकूटाभस्तीक्ष्णतुण्डः खगोत्तमः।वनस्पतिगतश्श्रीमान्व्याजहार शुभां गिरम्।।।।
అప్పుడు పర్వతశిఖరసమాన రూపముగల, తీక్ష్ణతుండుడైన పక్షిశ్రేష్ఠుడు శ్రీమాన్ జటాయువు వృక్షశిఖరంపై నిలిచి శుభవాక్యాలు పలికెను.
Verse 3
दशग्रीव स्थितो धर्मे पुराणे सत्यसंश्रयः।जटायुर्नाम नाम्नाहं गृध्रराजो महाबलः।।।।
హే దశగ్రీవా! నేను జటాయువు అనే నామముగల మహాబలశాలి గృధ్రరాజును; ప్రాచీన ధర్మంలో స్థితుడను, సత్యాన్ని ఆశ్రయించినవాడను।
Verse 4
राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्रवरुणोपमः।लोकानां च हिते युक्तो रामो दशरथात्मजः।।।।
దశరథపుత్రుడు రాముడు సమస్త లోకాలకు రాజు—ఇంద్రుడు, వరుణుడులా; సర్వజన హితంలో ఎల్లప్పుడూ నిమగ్నుడై ఉంటాడు।
Verse 5
तस्यैषा लोकनाथस्य धर्मपत्नी यशस्विनी।सीता नाम वरारोहा यां त्वं हर्तुमिहेच्छसि।।।।
ఈమె లోకనాథుడైన రాముని యశస్వినీ ధర్మపత్ని—వరారోహా సీత—నీవు ఇక్కడి నుండి అపహరించదలచినది.
Verse 6
कथं राजास्थितो धर्मे परदारान्परामृशेत्।रक्षणीया विशेषेण राजदारा महाबल।।।।
ధర్మంలో స్థితుడైన రాజు పరస్త్రీని ఎలా అపహరించగలడు? ఓ మహాబలుడా, ముఖ్యంగా రాజపత్నిని విశేషంగా రక్షించవలెను।
Verse 7
निवर्तय मतिं नीचां परदाराभिमर्शनात्।न तत्समाचरेद्धीरो यत्परोऽस्य विगर्हयेत्।।।।यथात्मनस्तथान्येषां दारा रक्ष्या विपश्चिता।
ఇతరుని భార్యను అపహాస్యం చేయాలనే నీచబుద్ధిని విడిచిపెట్టు. ధీరుడు ఇతరులు న్యాయంగా నిందించే పనిని చేయడు. తన భార్యను ఎలా కాపాడుతాడో, అలాగే జ్ఞాని ఇతరుల భార్యలను కూడా కాపాడాలి।
Verse 8
धर्ममर्थं वा कामं वा शिष्टाश्शास्त्रेष्वनागतम्।।।।व्यवस्यन्त्यनु राजानं धर्मं पौलस्त्यनन्दन।
ఓ పౌలస్త్యనందనా! శాస్త్రాలలో స్పష్టంగా చెప్పబడని నియమం ఉన్నా లేకపోయినా, శిష్టులు రాజుని ఆచరణను ప్రమాణంగా తీసుకొని ధర్మం, అర్థం, కామం ఏమిటో నిర్ణయిస్తారు।
Verse 9
राजा धर्मस्य कामस्य द्रव्याणां चोत्तमो निधिः।।।।धर्मश्शुभं वा पापं वा राजमूलं प्रवर्तते।
రాజు ధర్మం, కామం, ధనములకు శ్రేష్ఠ నిధి. ధర్మం శుభరూపమైనా పాపరూపమైనా—లోకంలో దాని ప్రవాహం రాజునే మూలంగా చేసుకొని సాగుతుంది।
Verse 10
पापस्वभावश्चपलः कथं त्वं रक्षसां वर।।।।ऐश्वर्यमभिसम्प्राप्तो विमानमिव दुष्कृतिः।
“పాపస్వభావుడవు, చపలుడవు—ఓ రాక్షసశ్రేష్ఠా! దుష్కర్మములు చేయుచుండి కూడా నీవు ఇంత ఐశ్వర్యాన్ని ఎలా పొందితివి, దివ్య విమానమువలె?”
Verse 11
कामं स्वभावो यो यस्य न शक्यः परिमार्जितुम्।।।।न हि दुष्टात्मनामार्यमावसत्यालये चिरम्।
ఎవరి సహజ స్వభావమో అది సులభంగా తుడిచివేయలేం. దుష్టమనస్సు గలవారి గృహంలో ఆర్యసంపద ఎక్కువకాలం నిలవదు.
Verse 12
विषये वा पुरे वा ते यदा रामो महाबलः।।।।नापराध्यति धर्मात्मा कथं तस्यापराध्यसि।
నీ దేశంలో గానీ నగరంలో గానీ—మహాబలుడు ధర్మాత్ముడు రాముడు నీకు ఏ అపరాధమూ చేయనప్పుడు, నీవు ఆయనపై ఎలా అపరాధం చేస్తావు?
Verse 13
यदि शूर्पणखाहेतोर्जनस्थानगतः खरः।।।।अतिवृत्तो हतः पूर्वं रामेणाक्लिष्टकर्मणा।अत्र ब्रूहि यथातत्त्वं को रामस्य व्यतिक्रमः।।।।यस्य त्वं लोकनाथस्य भार्यां हृत्वा गमिष्यसि।
శూర్పణఖ కారణంగా జనస్థానానికి వచ్చిన, హద్దులు దాటిన ఖరుడు పూర్వమే అక్లిష్టకర్ముడైన రామునిచే హతుడయ్యాడు. అయితే నిజముగా చెప్పు—రాముని అపరాధం ఏమిటి, నీవు ఆ లోకనాథుని భార్యను హరించి తీసుకుపోవడానికి?
Verse 14
यदि शूर्पणखाहेतोर्जनस्थानगतः खरः।।3.50.13।।अतिवृत्तो हतः पूर्वं रामेणाक्लिष्टकर्मणा।अत्र ब्रूहि यथातत्त्वं को रामस्य व्यतिक्रमः।।3.50.14।।यस्य त्वं लोकनाथस्य भार्यां हृत्वा गमिष्यसि।
శూర్పణఖ కారణంగా జనస్థానానికి వచ్చిన, హద్దులు దాటిన ఖరుడు పూర్వమే అక్లిష్టకర్ముడైన రామునిచే హతుడయ్యాడు. అయితే నిజముగా చెప్పు—రాముని అపరాధం ఏమిటి, నీవు ఆ లోకనాథుని భార్యను హరించి తీసుకుపోవడానికి?
Verse 15
क्षिप्रं विसृज वैदेहीं मा त्वा घोरेण चक्षुषा।।।।दहेद्दहनभूतेन वृत्रमिन्द्राशनिर्यथा।
వెంటనే వైదేహిని విడిచిపెట్టు; లేకపోతే ఆమె ఘోరదృష్టి దహనాగ్నిగా మారి, ఇంద్రవజ్రం వృత్రాసురుని దహించినట్లే నిన్ను దహించును.
Verse 16
सर्पमाशीविषं बद्ध्वा वस्त्रान्ते नावबुध्यसे।।।।ग्रीवायां प्रतिसक्तं च कालपाशं न पश्यसि।
నీవు వస్త్రపు అంచుకు విషసర్పాన్ని కట్టుకున్నట్లే ఉన్నావు, అయినా గ్రహించడంలేదు; నీ మెడకు బిగుసుకుంటున్న కాలపాశమును కూడా చూడడం లేదు।
Verse 17
स भारस्सौम्य भर्तव्यो यो नरं नावसादयेत्।।।।तदन्नमपि भोक्तव्यं जीर्यते यदनामयम्।
హే సౌమ్యా, మనిషిని క్షీణింపజేయని భారమే మోయాలి; అలాగే హాని లేకుండా సులభంగా జీర్ణమయ్యే నిరామయమైన అన్నమే భుజించాలి।
Verse 18
यत्कृत्वा न भवेद्धर्मो न कीर्तिर्न यशो भुवि।।।।शरीरस्य भवेत्खेदः कस्तत्कर्म समाचरेत्।
చేసినద్వారా ధర్మమూ కాదు, కీర్తీ కాదు, లోకయశస్సూ కాదు; శరీరానికి కేవలం శ్రమ మాత్రమే కలిగితే—అటువంటి కార్యాన్ని ఎవరు ఆచరిస్తారు?
Verse 19
षष्टिर्वर्षसहस्राणि मम जातस्य रावण।।।।पितृपैतामहं राज्यं यथावदनुतिष्ठतः।
హే రావణా, నా జన్మించి అరవై వేల సంవత్సరాలు గడిచాయి; ఈ కాలమంతా నేను పితృ–పైతామహిక రాజ్యాన్ని యథావిధిగా పాలించాను।
Verse 20
वृद्धोऽहं त्वं युवा धन्वी सशरः कवची रथी।।।।तथाप्यादाय वैदेहीं कुशली न गमिष्यसि।
నేను వృద్ధుడను; నీవు యువకుడవు—ధనుర్ధరుడవు, శరాలతో, కవచధారిగా, రథారూఢుడవు. అయినా వైదేహిని అపహరించి నీవు క్షేమంగా వెళ్లలేవు।
Verse 21
न शक्तस्त्वं बलाद्धर्तुं वैदेहीं मम पश्यतः।।।।हेतुभिर्न्यायसंसिद्धैद्धृवां वेदश्रुतीमिव।
నేను చూస్తుండగానే నీవు బలవంతంగా వైదేహిని అపహరించలేవు. న్యాయసిద్ధమైన కారణాలతో స్థిరపడిన ధ్రువమైన వేదశ్రుతిని కేవలం తర్కంతో ఎవ్వరూ దోచలేనట్లే।
Verse 22
युद्ध्यस्व यदि शूरोऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण।।।।शयिष्यसे हतो भूमौ यथापूर्वं खरस्तथा।
నీవు నిజంగా శూరుడవైతే యుద్ధం చేయి; ఓ రావణా, క్షణమాత్రం నిలుచు. హతుడై నీవు భూమిపై అలాగే పడివుంటావు, పూర్వం ఖరుడు పడినట్లే।
Verse 23
असकृत्संयुगे येन निहता दैत्यदानवाः।।।।नचिराच्चीरवासास्त्वां रामो युधि वधिष्यति।
యుద్ధంలో పునఃపునః దైత్యదానవులను సంహరించిన రాముడు, చీరవస్త్రధారియైనప్పటికీ, అచిరకాలంలోనే యుద్ధంలో నిన్ను వధించును।
Verse 24
किं नु शक्यं मया कर्तुं गतौदूरं नृपात्मजौ।।।।क्षिप्रं त्वं नश्यसे नीच तयोर्भीतो न संशयः।
ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులు చాలా దూరం వెళ్లిపోయినప్పుడు నేను ఇంకేమి చేయగలను? ఓ నీచుడా, నీవు త్వరలోనే నశించిపోతావు; వారి భయంతోనే నీవు ఇలా చేశావు—సందేహమే లేదు।
Verse 25
न हि मे जीवमानस्य नयिष्यसि शुभामिमाम्।।।।सीतां कमलपत्राक्षीं रामस्य महिषीं प्रियाम्।
నేను జీవించి ఉన్నంతవరకు నీవు ఈ శుభమయి—కమలపత్రాక్షి, రాముని ప్రియ మహిషి సీతను—తీసుకుపోలేవు।
Verse 26
अवश्यं तु मया कार्यं प्रियं तस्य महात्मनः।।।।जीवितेनापि रामस्य तथा दशरथस्य च।
ఆ మహాత్ముడు రామునకు ప్రియమైనదీ యుక్తమైనదీ అయిన కార్యాన్ని నేను తప్పక చేయాలి; దశరథునికీ అలాగే—ప్రాణం పోయినా సరే।
Verse 27
तिष्ठ तिष्ठ दशग्रीव मुहूर्तं पश्य रावण।।।।युद्धातिथ्यं प्रदास्यामि यथाप्राणं निशाचर।वृन्तादिव फलं त्वां तु पातयेयं रथोत्तमात्।।।।
ఆగు, ఆగు, ఓ దశగ్రీవ రావణా! క్షణమొకటి ఇక్కడ చూడు. ఓ నిశాచరా, ప్రాణం ఉన్నంతవరకు నీకు యుద్ధమనే ‘ఆతిథ్యం’ ఇస్తాను; కాడనుండి జారిన పండులా నీ శ్రేష్ఠ రథం నుండి నిన్ను కింద పడవేస్తాను।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s forceful removal of Sītā; the dilemma is framed as an explicit breach of राजधर्म—how a king can violate another’s lawful पत्नी and thereby destabilize public morality that follows royal conduct.
Jatāyu teaches that character (svabhāva) and governance ethics are inseparable: prosperity does not remain with the wicked, and a ruler becomes the root of societal virtue or vice; therefore, desire must be restrained by dharma, especially regarding others’ spouses.
Janasthāna appears as the prior conflict-site tied to Khara and Śūrpaṇakhā, functioning as a narrative landmark for causality; culturally, the Sarga foregrounds norms of protecting rājadārā (a king’s wife) and the didactic tradition of nīti within epic discourse.