Sarga 45
सीतया लक्ष्मणप्रेषणम् — Sita urges Lakshmana to seek Rama (The crisis of the ‘distressed voice’)
अरण्यकाण्ड
అరణ్యంలో రాముని స్వరంలా వినిపించిన కరుణ ఆర్తనాదాన్ని విని సీత భయాక్రాంతురాలై, లక్ష్మణుని వెంటనే వెళ్లి రాముని స్థితిని తెలుసుకొని రావాలని ఆజ్ఞాపిస్తుంది. లక్ష్మణుడు సీతను ఒంటరిగా వదలలేనని చెప్పి, రాముడు అజేయుడని—దేవులు, గంధర్వులు, మనుషులు, జంతువులు లేదా రాక్షసులు ఎవ్వరూ ఆయనను జయించలేరని వివరిస్తాడు. ఆ కేక మాయతో సృష్టించిన భ్రమ కావచ్చని, గంధర్వనగరంలా అసత్యమై ఉండవచ్చని కూడా సూచిస్తాడు. సీత భయం క్రమంగా ఆరోపణగా మారుతుంది. లక్ష్మణుని ఆలస్యం దాచిన శత్రుత్వమని భావించి, భరతునితో కుమ్మక్కు చేశాడని అనుమానిస్తుంది; అంతేకాదు తనపై కోరిక ఉందని కూడా సూచించి, వెంటనే రామునిపై తన అచంచల పతివ్రత నిష్ఠను ప్రతిజ్ఞలతో ప్రకటిస్తుంది. లక్ష్మణుడు మొదట సంయమనం పాటించినా, తరువాత కఠిన వాక్యాల దోషాన్ని గట్టిగా చెప్పి అరణ్యాన్ని సాక్షిగా పిలుస్తాడు; అరణ్యదేవతలను సీత రక్షణకు ప్రార్థించి రాముని వైపు వెళ్లాలని నిర్ణయిస్తాడు. భయంకర అపశకునాలు, మళ్లీ కలయికపై అనిశ్చితి గురించి చెప్పి బయలుదేరుతాడు. రాముడు లేకుండా జీవించనని సీత విలపిస్తూ తనను తానే కొట్టుకుంటుంది; లక్ష్మణుడు ఆమెను ఓదార్చి నమస్కరించి, పదేపదే వెనుదిరిగి చూస్తూ రాముని సమీపానికి సాగిపోతాడు.
Shlokas
Verse 1
आर्तस्वरं तु तं भर्तुर्विज्ञाय सदृशं वने।उवाच लक्ष्मणं सीता गच्छ जीनीहि राघवम्।।3.45.1।।
అడవిలో భర్త స్వరంలా వినిపించిన ఆ ఆర్తనాదాన్ని గుర్తించిన సీత లక్ష్మణునితో—“వెళ్ళు, రాఘవుడు (శ్రీరాముడు) ఏమయ్యాడో తెలుసుకో” అని చెప్పింది।
Verse 2
न हि मे हृदयं स्थाने जीवितं वाऽवतिष्ठति।क्रोशतः परमार्तस्य श्रुतश्शब्दो मया भृशम्।।3.45.2।।आक्रन्दमानं तु वने भ्रातरं त्रातुमर्हसि।
నా హృదయం—నా ప్రాణమూ—స్థిరంగా ఉండటం లేదు; పరమ వేదనతో కేకలేసిన శబ్దాన్ని నేను స్పష్టంగా విన్నాను। అడవిలో విలపిస్తున్న నీ అన్నను రక్షించుటకు నీవు వెళ్లవలసిందే।
Verse 3
तं क्षिप्रमभिधाव त्वं भ्रातरं शरणैषिणम्।।3.45.3।।रक्षसां वशमापन्नं सिंहानामिव गोवृषम्।
నీవు వెంటనే పరుగెత్తి పో—శరణం కోరుతున్న నీ అన్న వద్దకు; అతడు రాక్షసుల వశమైపోయాడు, సింహాల చేతిలో చిక్కిన ఎద్దులా।
Verse 4
न जगाम तथोक्तस्तु भ्रातुराज्ञाय शासनम्।।3.45.4।।तमुवाच ततस्तत्र कुपिता जनकात्मजा।
అన్న ఆజ్ఞను, ఆదేశాన్ని తెలిసికొన్నప్పటికీ, అలా చెప్పబడినా అతడు వెళ్లలేదు। అప్పుడు అక్కడే కోపించిన జనకాత్మజ సీత అతనితో పలికింది।
Verse 5
सौमित्रे मित्ररूपेण भ्रातुस्त्वमसि शत्रुवत्।।3.45.5।।यस्त्वमस्यामवस्थायां भ्रातरं नाभिपत्स्यसे।
హే సౌమిత్రీ! మిత్రుని రూపం ధరించినా నీవు అన్నకు శత్రువువలె ఉన్నావు; ఎందుకంటే ఈ సంకటస్థితిలో నీవు నీ అన్న దగ్గరకు వెళ్లడం లేదు।
Verse 6
इच्छसि त्वं विनश्यन्तं रामं लक्ष्मण मत्कृते।।3.45.6।।लोभात्त्वं मत्कृते नूनं नानुगच्छसि राघवम्।
హే లక్ష్మణా! నా కారణంగా రాముడు నశించాలనుకుంటున్నావు. నిశ్చయంగా నాపై ఉన్న లోభంతోనే నీవు రాఘవుని అనుసరించడం లేదు।
Verse 7
व्यसनं ते प्रियं मन्ये स्नेहो भ्रातरिनास्तिते।।3.45.7।।तेन तिष्ठसि विश्रब्धंतमपश्यन्महाद्युतिम्।
నీకు అతని వ్యసనమే ప్రియమని నేను భావిస్తున్నాను; నీ అన్నపై నీకు స్నేహం లేదు। అందుకే నీవు నిశ్చింతగా నిలుచున్నావు, ఆ మహాతేజస్సుగలవానిని చూడకుండానే।
Verse 8
किं हि संशयमापन्ने तस्मिन्निह मया भवेत्।।3.45.8।।कर्तव्यमिह तिष्ठन्त्या यत्प्रधानस्त्वमागतः।
ఆయన అపాయంలో పడినప్పుడు, నేను ఇక్కడ ఉండటం వల్ల ఏమి ప్రయోజనం? నీవు ప్రధానంగా ఆయన కోసమే వచ్చావు; మరి నాతో ఇక్కడ ఉండటం వల్ల ఏ కర్తవ్యం నెరవేరుతుంది?
Verse 9
इति ब्रुवाणां वैदेहीं बाष्पशोकपरिप्लुताम्।।3.45.9।।अब्रवील्लक्ष्मणस्त्रस्तां सीतां मृगवधूमिव।
ఇలా పలుకుతున్న వైదేహి కన్నీళ్లు, శోకంతో మునిగిపోయింది; జింకపిల్లలా భయపడిన సీతతో అప్పుడు లక్ష్మణుడు ఇలా అన్నాడు।
Verse 10
पन्नगासुरगन्धर्वदेवमानुषराक्षसैः।।3.45.10।।अशक्यस्तव वैदेहि भर्ता जेतुं न संशयः।
ఓ వైదేహీ, సందేహం లేదు—నాగులు, అసురులు, గంధర్వులు, దేవులు, మనుష్యులు లేదా రాక్షసులు ఎవ్వరూ నీ భర్తను జయించలేరు।
Verse 11
देवि देवमनुष्येषु गन्धर्वेषु पतत्रिषु।।3.45.11।।राक्षसेषु पिशाचेषु किन्नरेषु मृगेषु च।दानवेषु च घोरेषु स न विद्येत शोभने।।3.45.12।।यो रामं प्रतियुध्येत समरे वासवोपमम्।
ఓ దేవి, ఓ శోభనే! దేవులు-మనుష్యులు, గంధర్వులు-పక్షులు, రాక్షసులు, పిశాచులు, కిన్నరులు, మృగాలు, భయంకర దానవులలో కూడా యుద్ధంలో వాసవసముడైన శ్రీరాముని ఎదుర్కొనగలవాడు ఎవరూ లేడు।
Verse 12
देवि देवमनुष्येषु गन्धर्वेषु पतत्रिषु।।3.45.11।।राक्षसेषु पिशाचेषु किन्नरेषु मृगेषु च।दानवेषु च घोरेषु स न विद्येत शोभने।।3.45.12।।यो रामं प्रतियुध्येत समरे वासवोपमम्।
ఓ దేవి, ఓ శోభనే! దేవులు-మనుష్యులు, గంధర్వులు-పక్షులు, రాక్షసులు, పిశాచులు, కిన్నరులు, మృగాలు, భయంకర దానవులలో కూడా యుద్ధంలో వాసవసముడైన శ్రీరాముని ఎదుర్కొనగలవాడు ఎవరూ లేడు।
Verse 13
अवध्यस्समरे रामो नैवं त्वं वक्तुमर्हसि।।3.45.13।।न त्वामस्मिन्वने हातुमुत्सहे राघवं विना।
యుద్ధంలో రాముడు అవధ్యుడు; నీవు ఇలా పలకడం తగదు. రాఘవుడు లేకుండా ఈ అరణ్యంలో నిన్ను ఒంటరిగా విడిచిపెట్టేందుకు నాకు ధైర్యం లేదు।
Verse 14
अनिवार्यं बलं तस्य बलैर्बलवतामपि।।3.45.14।।त्रिभिर्लोकैस्समुद्युक्तैस्सेश्वरैरपि सामरैः।
అతని బలం నిరోధించలేనిది; బలవంతుల సమస్త బలమూ దానిని ఆపలేను. మూడు లోకాలు తమ తమ అధిపతులతో, దివ్య సేనలతో సమేతంగా సముద్యుక్తమైనా కూడా కాదు।
Verse 15
हृदयं निर्वृतं तेऽस्तुसन्तापस्त्यज्यतामयम्।।3.45.15।।आगमिष्यति ते भर्ता श्रीघ्रं हत्वा मृगोत्तमम्।
నీ హృదయం ప్రశాంతంగా ఉండుగాక; ఈ దుఃఖాన్ని విడిచిపెట్టు. ఆ శ్రేష్ఠ మృగాన్ని సంహరించి నీ భర్త త్వరలోనే తిరిగి వస్తాడు।
Verse 16
न च तस्य स्वरो व्यक्तं मायया केन चित्कृतः।गन्धर्वनगरप्रख्या माया सा तस्य रक्षसः।।3.45.16।।
అది అతని నిజమైన స్వరం కాదు; ఎవరో మాయచేత దానిని నిర్మించారు. అది ఆ రాక్షసుని మాయ—గంధర్వనగరంలా, నిజంలా కనిపించి అసత్యమైనది।
Verse 17
न्यासभूतासि वैदेहि न्यस्ता मयि महात्मना।।3.45.17।।रामेण त्वं वरारोहे न त्वां त्यक्तुमिहोत्सहे।
హే వైదేహీ, హే సుందర నితంబినీ! మహాత్ముడైన రాముడు నిన్ను నాకు పవిత్ర న్యాసంగా అప్పగించాడు; ఇక్కడ నిన్ను విడిచిపెట్టేందుకు నాకు ధైర్యం లేదు।
Verse 18
कृतवैराश्च वैदेहि वयमेतैर्निशाचरैः।।3.45.18।।खरस्य निधनादेव जनस्थानवधं प्रति।
హే వైదేహీ, ఖరుని సంహారం మరియు జనస్థాన విధ్వంసం వలన ఈ నిశాచర రాక్షసులతో మనకు వైరం ఏర్పడింది।
Verse 19
राक्षसा विविधा वाचो विसृजन्ति महावने।।3.45.19।।हिंसाविहारा वैदेहि न चिन्तयितुमर्हसि।
ఈ మహావనంలో హింసలో విహరించే రాక్షసులు రకరకాల మాటలు వ్యాపింపజేస్తారు; హే వైదేహీ, అటువంటి మాటలను నీవు చింతించవలసిన అవసరం లేదు।
Verse 20
लक्ष्मणेनैवमुक्ता सा क्रुद्धा संरक्तलोचना।।3.45.20।।अब्रवीत्परुषं वाक्यं लक्ष्मणं सत्यवादिनम्।
లక్ష్మణుడు ఇలా చెప్పగా ఆమె కోపంతో కళ్లెర్రబడి, సత్యవాది లక్ష్మణునితో కఠినమైన మాటలు పలికింది।
Verse 21
अनार्याकरणारम्भ नृशंस कुलपांसन।।3.45.21।।अहं तव प्रियं मन्ये रामस्य व्यसनं महत्।
అనార్యకర్మకు ఆరంభకుడా, క్రూరుడా, కులకలంకమా! రామునికి వచ్చిన ఈ మహావ్యసనం నీకు ప్రియమని నేను భావిస్తున్నాను।
Verse 22
रामस्य व्यसनं दृष्ट्वा तेनैतानि प्रभाषसे।।3.45.22।।नैतच्चित्रं सपत्नेषु पापं लक्ष्मण यद्भवेत्।त्वद्विधेषु नृशंसेषु नित्यं प्रच्छन्नचारिषु।।3.45.23।।
రాముని వ్యసనాన్ని చూసి అందుకే నీవీ మాటలు పలుకుతున్నావా? లక్ష్మణా, ప్రత్యర్థుల మధ్య పాపం పుట్టడం ఆశ్చర్యం కాదు—ప్రత్యేకించి నీ వంటి క్రూరులు, ఎల్లప్పుడూ దాగి సంచరించేవారు।
Verse 23
रामस्य व्यसनं दृष्ट्वा तेनैतानि प्रभाषसे।।3.45.22।।नैतच्चित्रं सपत्नेषु पापं लक्ष्मण यद्भवेत्।त्वद्विधेषु नृशंसेषु नित्यं प्रच्छन्नचारिषु।।3.45.23।।
రాముని వ్యసనాన్ని చూసి అందుకే నీవీ మాటలు పలుకుతున్నావా? లక్ష్మణా, ప్రత్యర్థుల మధ్య పాపం పుట్టడం ఆశ్చర్యం కాదు—ప్రత్యేకించి నీ వంటి క్రూరులు, ఎల్లప్పుడూ దాగి సంచరించేవారు।
Verse 24
सुदुष्टस्त्वं वने राममेकमेकोऽनुगच्छसि।मम हेतोः प्रतिच्छन्नः प्रयुक्तोभरतेन वा।।3.45.24।।
నీవు అత్యంత దుష్టుడవు—అరణ్యంలో ఒంటరిగా ఉన్న రాముని వెంటే నీవు కూడా ఒంటరిగా వెళ్తున్నావు; నా విషయమై గుప్త ఉద్దేశంతో, లేదా భరతుడు పంపినవాడివై ఉండవచ్చు।
Verse 25
तन्नसिध्यति सौमित्रे तव वा भरतस्य वा।कथमिन्दीवरश्यामं पद्मपत्रनिभेक्षणम्।।3.45.25।।उपसंश्रित्य भर्तारं कामयेयं पृथग्जनम्।
సౌమిత్రీ, నీదైనా భరతునిదైనా—ఆ యత్నం సిద్ధించదు। నీలకమలవర్ణుడు, పద్మపత్రసమాన నేత్రాలున్న నా భర్త రాముని శరణు పొందిన నేను, మరొక పురుషుని ఎలా కోరగలను?
Verse 26
समक्षं तव सौमित्रे प्राणांस्त्यक्षे न संशयः।रामं विना क्षणमपि न हि जीवामि भूतले।।3.45.26।।
సౌమిత్రీ, నీ సమక్షంలోనే నేను ప్రాణత్యాగం చేస్తాను—సందేహం లేదు। రాముడు లేకుండా ఈ భూమిపై నేను క్షణమాత్రమూ జీవించలేను।
Verse 27
इत्युक्तः परुषं वाक्यं सीतया रोमहर्षणम्।।3.45.27।।अब्रवील्लक्ष्मणस्सीतां प्राञ्जलिर्विजितेन्द्रियः।
సీత చెప్పిన కఠినమైన, రోమాంచం కలిగించే మాటలు విని, జితేంద్రియుడైన లక్ష్మణుడు అంజలి పెట్టి సీతతో ఇలా పలికెను।
Verse 28
उत्तरं नोत्सहे वक्तुं दैवतं भवती मम।।3.45.28।।वाक्यमप्रतिरूपं तु न चित्रं स्त्रीषु मैथिलि।स्वभावस्त्वेष नारीणामेवं लोकेषु दृश्यते।।3.45.29।।
నేను ప్రతివచనం చెప్పడానికి ధైర్యం చేయను; నాకు మీరు దేవతాసమానంగా పూజ్యులు।
Verse 29
उत्तरं नोत्सहे वक्तुं दैवतं भवती मम।।3.45.28।।वाक्यमप्रतिरूपं तु न चित्रं स्त्रीषु मैथिलि।स्वभावस्त्वेष नारीणामेवं लोकेषु दृश्यते।।3.45.29।।
హే మైథిలీ, స్త్రీలలో ఇలాంటి అనుచిత మాటలు రావడం ఆశ్చర్యం కాదు; ఇదే స్త్రీల స్వభావమని లోకంలో కనిపిస్తుంది।
Verse 30
विमुक्तधर्माश्चपलास्तीक्ष्णा भेदकराः स्त्रियः।न सहे हीदृशं वाक्यं वैदेहि जनकात्मजे।।3.45.30।।श्रोत्रयोरुभयोर्मेद्य तप्तनाराचसन्निभम्।
ధర్మాన్ని విడిచిన స్త్రీలు చంచలులు, కఠినులు, గాయపరచువారై మారుతారు. ఓ వైదేహీ, జనకాత్మజా! రెండు చెవులను ఎర్రగా కాలిన బాణాలవలె చీల్చే ఇటువంటి మాటలను నేను సహించలేను।
Verse 31
उपशृण्वन्तु मे सर्वे साक्षिभूता वनेचराः।।3.45.31।।न्यायवादी यथान्यायमुक्तोऽहं परुषं त्वया।
సాక్షులుగా ఉన్న సమస్త వనచరులు నా మాట వినుగాక. నేను న్యాయానుసారమే మాట్లాడుతున్నాను; అయినా నీవు నన్ను అన్యాయంగా కఠిన వాక్యాలతో దూషించావు।
Verse 32
धिक्त्वामद्य प्रणश्य त्वं यन्मामेवं विशङ्कसे।स्त्रीत्वलदुष्टं स्वभावेन गुरुवाक्ये व्यवस्थितम्।।3.45.32।।
ధిక్కారం నీకు—నేడు నీవు నశించుగాక; నన్ను ఇలా అనుమానిస్తున్నావు కదా. నేను పెద్దల ఆజ్ఞలో స్థిరంగా నిలిచాను; అయినా నీవు స్త్రీత్వజన్య దుష్ట స్వభావం వలన నన్ను అనుమానిస్తున్నావు।
Verse 33
गमिष्ये यत्र काकुत्स्थ स्वस्ति तेऽस्तु वरानने।।3.45.33।।रक्षन्तु त्वां विशालाक्षि समग्रा वनदेवताः।
కాకుత్స్థుడు (శ్రీరాముడు) ఎక్కడికి వెళ్తాడో అక్కడికే నేను వెళ్తాను. ఓ వరాననే, నీకు శుభం కలుగుగాక. ఓ విశాలాక్షీ, సమస్త వనదేవతలు నిన్ను రక్షించుగాక।
Verse 34
निमित्तानि च घोराणि यानि प्रादुर्भवन्ति मे।।3.45.34।।अपि त्वां सह रामेण पश्येयं पुनरागतः।न वेत्येतन्न जानामि वैदेहि जनकात्मजे।।3.45.35।।
నాకు భయంకరమైన అపశకునాలు ప్రత్యక్షమవుతున్నాయి।
Verse 35
निमित्तानि च घोराणि यानि प्रादुर्भवन्ति मे।।3.45.34।।अपि त्वां सह रामेण पश्येयं पुनरागतः।न वेत्येतन्न जानामि वैदेहि जनकात्मजे।।3.45.35।।
హే వైదేహీ, జనకాత్మజా! నేను తిరిగి వచ్చినప్పుడు నిన్ను రామునితో కలిసి మళ్లీ చూడగలనో లేదో—అది నాకు తెలియదు।
Verse 36
लक्ष्मणेनैवमुक्ता सा रुदन्ती जनकात्मजा।प्रत्युवाच ततो वाक्यं तीव्रं बाष्पपरिप्लुता।।3.45.36।।
లక్ష్మణుడు ఇలా పలికినప్పుడు జనకాత్మజ సీత కన్నీరు పెట్టుకుంది; కన్నీళ్లతో నిండిపోయి ఆమె ఆపై తీవ్రంగా, కఠినంగా ప్రతివచనం పలికింది।
Verse 37
गोदावरीं प्रवेक्ष्यामि विना रामेण लक्ष्मण।अबन्धिष्येऽथवा त्यक्ष्ये विषमे देहमात्मनः।।3.45.37।।
లక్ష్మణా! రాముడు లేకుండా నేను గోదావరిలో ప్రవేశిస్తాను। లేదా ఉరివేసుకుంటాను; లేక ప్రమాదకరమైన ఎత్తునుంచి పడిపడి నా దేహాన్ని త్యజిస్తాను।
Verse 38
पिबाम्यहं विषं तीक्ष्णं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्।न त्वहं राघवादन्यं पदापि पुरुषं स्पृशे।।3.45.38।।
నేను తీవ్రమైన విషం త్రాగుతాను, అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను। కానీ రాఘవుని తప్ప మరే పురుషుని—పాదంతో కూడ—స్పర్శించను।
Verse 39
इति लक्ष्मणमाक्रुश्य सीता दुःखसमन्विता।पाणिभ्यां रुदती दुःखादुदरं प्रजघान ह।।3.45.39।।
ఇలా లక్ష్మణుని గద్దించి, దుఃఖంతో నిండిన సీత ఏడుస్తూ, శోకవశంగా రెండు చేతులతో తన ఉదరాన్ని కొట్టుకుంది।
Verse 40
तामार्तरूपां विमना रुदन्तीं सौमित्रिरालोक्य विशालनेत्राम्।आश्वासयामास न चैव भर्तु स्तं भ्रातरंकिञ्चिदुवाच सीता।।3.45.40।।
విశాలనేత్రాల సీతను దయనీయ స్థితిలో, విమనస్కురాలై ఏడుస్తూ ఉండగా చూసిన సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు) ఆమెను ఓదార్చాడు; అయినా సీత తన భర్త సోదరునితో మరల ఏమీ పలకలేదు।
Verse 41
అప్పుడు సంయతాత్ముడైన లక్ష్మణుడు కరజోడించి భక్తితో నమస్కరించి సీతకు వీడ్కోలు చెప్పాడు; మిథిలా రాజకుమారిని మళ్లీ మళ్లీ తిరిగి చూసుకుంటూ రాముని సమీపానికి వెళ్లాడు।
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dharma-conflict between delegated guardianship (Lakṣmaṇa’s obligation to protect Sītā as entrusted by Rāma) and urgent fraternal rescue (Sītā’s demand that he run to Rāma upon hearing a distress cry).
It highlights how perception can be destabilized by māyā and fear, and how speech ethics matter under crisis: suspicion and harsh accusation fracture trust, while duty must be weighed against incomplete knowledge and competing obligations.
Godāvarī is invoked as a concrete riverine landmark tied to exile geography and Sītā’s threatened self-harm; the ‘gandharva-city’ serves as a cultural-literary emblem for illusion; Janasthāna and Khara anchor the prior conflict that shapes current rākṣasa enmity.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.