Sarga 42
मायामृगप्रकरणम् (The Illusory Deer Episode: Ravana and Maricha at Rama’s Hermitage)
अरण्यकाण्ड
అరణ్యకాండ 42వ సర్గంలో రావణుని మాయా-కుట్ర కార్యరూపం దాల్చిన విధానం వర్ణించబడుతుంది. ముందుగా భయంతో వెనుకాడిన మారీచుడు, రాముని కంటపడతాననే ఆందోళనతో కలతచెందినా చివరకు రావణునితో బయలుదేరేందుకు అంగీకరిస్తాడు. ఇద్దరూ రత్నాలతో అలంకరించిన రథంలో, గాడిదల వంటి వికృత జంతువులు జూకిన రథంపై నగరాలు, అడవులు, పర్వతాలు, నదులు, జనపదాలు, పురాలు దాటి దండకారణ్యంలో రామాశ్రమానికి చేరుతారు; ఆ ఆశ్రమం అరటి చెట్లతో చుట్టుముట్టబడి ఉందని చెప్పబడుతుంది. రావణుడు రథం దిగి మారీచుని చేతిని పట్టుకొని వెంటనే కార్యం ప్రారంభించమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. అప్పుడు మారీచుడు మాయాబలంతో అత్యంత విచిత్రంగా అలంకరించిన జింకరూపం ధరిస్తాడు—పద్మవర్ణ కాంతి, ఇంద్రధనుస్సు వంటి తోక, రత్నఖచిత కొమ్ములు, వెండి చుక్కల మచ్చలు, ఖనిజవర్ణాల మెరుపు. ఆ జింక ఆశ్రమద్వార సమీపంలో ఉద్దేశ్యపూర్వకంగా ఇటూ అటూ తిరుగుతూ, గుంపుల్లో కలిసిపోతూ, వలయాలుగా దూకుతూ, కోమల ఆకులు మేస్తూ ఉంటుంది; కానీ ఇతర జంతువులకు హాని చేయకుండా తన క్రూర ఉద్దేశాన్ని దాచుకుంటుంది. సీత కర్ణికార, అశోక, మామిడి చెట్ల నుండి పూలు ఏరుకుంటూ ఆ అపూర్వ రత్నమయ జింకను చూసి ఆశ్చర్యంతో, స్నేహంతో తిలకిస్తుంది. ఆ మాయామృగం అడవిని ప్రకాశింపజేసినట్లుగా కనిపించి, రావణుని యోజనలోని ప్రధాన ఆకర్షణ విజయవంతమవుతుంది.
Shlokas
Verse 1
एवमुक्त्वा तु वचनं मारीचो रावणं ततः।गच्छावेत्यब्रवीद्दीनो भयाद्रात्रिंचरप्रभोः।।3.42.1।।
ఇలా రావణునితో మాటలు చెప్పిన తరువాత, రాత్రిచరాధిపతియైన అతని భయంతో దుఃఖితుడైన మారీచుడు—“రండి, మనిద్దరం వెళ్లుదాం” అని అన్నాడు.
Verse 2
दृष्टश्चाहं पुनस्तेन शरचापासिधारिणा।मद्वधोद्यतशस्त्रेऽण विनष्टं जीवितं च मे।।3.42.2।।
నేను మళ్లీ ఆ శరచాపాసిధారియైన, నా వధకై శస్త్రం ఎత్తినవాడి దృష్టికి పడితే, నా జీవితం నిశ్చయంగా నశించును.
Verse 3
न हि रामं पराक्रम्य जीवन्प्रतिनिवर्तते।वर्तते प्रतिरूपोऽसौ यमदण्डहतस्य ते।।3.42.3।।
రామునితో పోటీ పడి ఆయనకు ఎదిరి పరాక్రమం చూపినవాడు జీవించి తిరిగి రాడు। నీవు యమదండంతో కొట్టబడినవాడివలె; నీ పట్ల రాముడు యముని మరొక రూపంగా నిలుస్తున్నాడు।
Verse 4
किं नु शक्यं मया कर्तुमेवं त्वयि दुरात्मनि।एष गच्छाम्यहं तात स्वस्ति तेऽस्तु निशाचर।।3.42.4।।
ఇలా దురాత్ముడవైన నీవు దుష్ట సంకల్పంలో నిలిచినప్పుడు నేను ఏమి చేయగలను? తాత, నేను వెళ్తున్నాను; ఓ నిశాచరా, నీకు శుభం కలుగుగాక।
Verse 5
प्रहृष्टस्त्वभवत्तेन वचनेन स रावणः।परिष्वज्य सुसंश्लिष्टमिदं वचनमब्रवीत्।।3.42.5।।
ఆ మాటలతో రావణుడు ఎంతో ఆనందించాడు। అతనిని బిగిగా ఆలింగనం చేసి ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 6
एतच्छौण्डीर्ययुक्तं ते मच्छन्दवशवर्तिनः।इदानीमसि मारीचः पूर्वमन्यो निशाचरः।।3.42.6।।
ఇది నీ శౌండీర్యానికి తగినదే; ఎందుకంటే ఇప్పుడు నీవు నా ఇష్టానుసారంగా నడుచుకుంటున్నావు. ఇప్పుడు నీవే నిజంగా ‘మారీచుడు’; ముందుగా నీవు మరొక నిశాచరుడివి.
Verse 7
आरुह्यतामयं शीघ्रं रथो रत्नविभूषितः।मया सह तथा युक्तः पिशाचवदनैः खरैः।।3.42.7।।
“ఈ రత్నవిభూషిత రథమును వెంటనే ఎక్కుము; ఇది పిశాచసదృశ ముఖముల గాడిదలతో యుక్తమై యున్నది. నా వెంట త్వరగా రా.”
Verse 8
प्रलोभयित्वा वैदेहीं यथेष्टं गन्तुमर्हसि।तां शून्ये प्रसभं सीतामानयिष्यामि मैथिलीम्।।3.42.8।।
“వైదేహిని ప్రలోభపెట్టి నీవు ఇష్టమొచ్చిన చోటికి పోవచ్చును; ఆమె రక్షణలేని ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు, ఆ మైథిలిని నేను బలాత్కారముగా పట్టుకొని తీసికొనిపోవుదును।”
Verse 9
ततो रावणमारीचौ विमानमिव तं रथम्।आरुह्य ययतुश्शीघ्रं तस्मादाश्रममण्डलात्।।3.42.9।।
అనంతరం రావణుడు మరియు మారీచుడు విమానమువలె కనిపించు ఆ రథమును ఎక్కి, ఆ ఆశ్రమమండలమునుండి శీఘ్రముగా బయలుదేరిరి।
Verse 10
तथैव तत्र पश्यन्तौ पत्तनानि वनानि च।गीरींश्च सरितस्सर्वा राष्ट्राणि नगराणि च।।3.42.10।।
అలాగే అక్కడ ప్రయాణిస్తూ వారు పట్టణాలు, వనాలు, పర్వతాలు, సమస్త నదులు, అలాగే దేశాలు మరియు నగరాలను చూశారు.
Verse 11
समेत्य दण्डकारण्यं राघवस्याश्रमं ततः।ददर्श सह मारीचो रावणो राक्षसाधिपः।।3.42.11।।
అనంతరం మారీచునితో కలిసి దండకారణ్యానికి చేరిన రాక్షసాధిపతి రావణుడు రాఘవుని (శ్రీరాముని) ఆశ్రమాన్ని చూశాడు.
Verse 12
अवतीर्य रथात्तस्मात्ततः काञ्चनभूषणात्।हस्ते गृहीत्वा मारीचं रावणो वाक्यमब्रवीत्।।3.42.12।।
తర్వాత బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించిన ఆ రథం నుండి దిగిన రావణుడు, మారీచుని చేతిని పట్టుకొని అతనితో ఇలా అన్నాడు.
Verse 13
एतदाश्रमपदं दृश्यते कदलीवृतम्।क्रियतां तत्सखे शीघ्रं यदर्थं वयमागताः।।3.42.13।।
చూడు, అరటిచెట్లతో చుట్టుముట్టబడిన ఈ ఆశ్రమస్థలం కనిపిస్తోంది. కాబట్టి, ఓ సఖా, మనం ఏ కార్యార్థం వచ్చామో దానిని త్వరగా నిర్వహించు.
Verse 14
स रावणवचश्श्रुत्वा मारीचो राक्षसस्तदा।मृगो भूत्वाऽश्रमद्वारि रामस्य विचचार ह।।3.42.14।।
రావణుని మాటలు విని రాక్షసుడు మారీచుడు అప్పుడు మృగరూపం ధరించి శ్రీరాముని ఆశ్రమద్వారమున సంచరించసాగెను।
Verse 15
स तु तद्रूपमास्थाय महदद्भुतदर्शनम्।मणिप्रवरशृङ्गाग्रस्सितासितमुखाकृतिः।।3.42.15।।
అతడు ఆ రూపమును ధరించెను—అతి విశాలమై అద్భుత దర్శనముగలది; శృంగాగ్రాలు శ్రేష్ఠ మణులతో అలంకృతమై, ముఖాకృతి శ్వేత-శ్యామ వర్ణములతో మిశ్రమమై యుండెను।
Verse 16
रक्तपद्मोत्पलमुख इन्द्रनीलोत्पलश्रवाः।किंचिदभ्युन्नतग्रीव इंद्रनीलदलाधरः।।3.42.16।।
దాని ముఖము రక్తపద్మమువలె, చెవులు ఇంద్రనీలోత్పలములవలె; గ్రీవ కొద్దిగా ఎత్తుగా, అధరములు నీలకమలదళములవలె యుండెను।
Verse 17
कुन्देन्दुवज्रसङ्काशमुदरं चास्य भास्वरम्।मधूकनिभपार्श्वश्च पद्मकिञ्जल्कसन्निभः।।3.42.17।।वैडूर्यसङ्काशखुरस्तनुजङ्घस्सुसंहतः।
దాని ఉదరము కుందపుష్పము, చంద్రుడు, వజ్రమువలె ప్రకాశించెను; పార్శ్వములు మధూకపుష్పసమానములు; పద్మకేశరసదృశ శోభ కలిగినది; ఖురములు వైడూర్యమణివలె, జంఘలు సన్నగా, దేహము సుసంహతముగా యుండెను।
Verse 18
इन्द्रायुधसवर्णेन पुच्छेनोर्ध्वं विराजता।।3.42.18।।मनोहरस्स्निग्धवर्णो रत्नैर्नानाविधैर्वृतः।
ఇంద్రాయుధమువలె విచిత్రవర్ణముగల పైకెత్తిన తోకతో అది విరాజిల్లెను; మనోహరమై, స్నిగ్ధవర్ణముతో, నానావిధ రత్నములతో ఆవరితమై యుండెను।
Verse 19
क्षणेन राक्षसो जातो मृगः परमशोभनः।।3.42.19।।वनं प्रज्वलयन्रम्यं रामाश्रमपदं च तत्।
క్షణమాత్రంలో ఆ రాక్షసుడు పరమశోభనమైన మృగముగా మారెను. అతని కాంతివల్ల ఆ రమ్యమైన వనం, రామాశ్రమస్థానమూ జ్యోతితో ప్రజ్వలించినట్లుగా భాసించెను.
Verse 20
मनोहरं दर्शनीयं रूपं कृत्वा स राक्षसः।।3.42.20।।प्रलोभनार्थं वैदेह्या नानाधातुविचित्रितम्।विचरन्गच्छते तस्माच्छाद्वलानि समन्ततः।।3.42.21।।
ఆ రాక్షసుడు మనోహరమైన, దర్శనీయమైన రూపమును ధరించి,
Verse 21
मनोहरं दर्शनीयं रूपं कृत्वा स राक्षसः।।3.42.20।।प्रलोभनार्थं वैदेह्या नानाधातुविचित्रितम्।विचरन्गच्छते तस्माच्छाद्वलानि समन्ततः।।3.42.21।।
వైదేహిని ప్రలోభపెట్టుటకై నానాధాతువర్ణవిచిత్రముగా అలంకృతుడై, అక్కడ చుట్టూరా ఉన్న పచ్చిక మైదానాలలో మేత మేస్తూ సంచరించెను.
Verse 22
रूप्यैर्बिन्दुशतैश्चित्रो भूत्वा स प्रियदर्शनः।विटपीनां किसलयान्भङ्त्क्वाऽदन्विचचार ह।।3.42.22।।
వందలాది వెండి బిందువులతో విచిత్రమై, చూడటానికి మధురముగా ఉండి, వృక్షాల కోమల కిసలయాలను విరిచి తింటూ సంచరించెను.
Verse 23
कदलीगृहकं गत्वा कर्णिकारानितस्ततः।समाश्रयन्मन्दगतिस्सीतासन्दर्शनं तथा।।3.42.23।।
అతడు కదళీ వనంలోకి వెళ్లి, అక్కడక్కడా కర్ణికార వృక్షాల వైపు తిరుగుతూ, మెల్లగా నడుచుచూ—సీతాదేవి తనను గమనించి దర్శించునట్లు ఉద్దేశించి సాగెను।
Verse 24
राजीवचित्रपृष्ठस्स विरराज महामृगः।रामाश्रमपदाभ्याशे विचचार यथासुखम्।।3.42.24।।
నీలపద్మంలా చిత్రితమైన వెన్నుతో ఆ మహామృగము రామాశ్రమ సమీపంలో ప్రకాశించి, స్వేచ్ఛగా యథాసుఖంగా సంచరించెను।
Verse 25
पुनर्गत्वा निवृत्तश्च विचचार मृगोत्तमः।गत्वा मुहूर्तं त्वरया पुनः प्रतिनिवर्तते।।3.42.25।।
ఆ శ్రేష్ఠ మృగము మళ్లీ ముందుకు వెళ్లి తిరిగి వచ్చుచూ సంచరించెను; కొద్దిసేపు వేగంగా వెళ్లి, మరల త్వరగా వెనుదిరిగెను।
Verse 26
विक्रीडंश्च क्वचिद्भूमौ पुनरेव निषीदति।आश्रमद्वारमागम्य मृगयूथानि गच्छति।।3.42.26।।
కొన్నిసార్లు నేలపై ఆడుతూ మళ్లీ కూర్చుండెను; ఆశ్రమ ద్వారానికి వచ్చి, ఆపై మృగయూథాలతో కలిసి సాగెను।
Verse 27
मृगयूथैरनुगतः पुनरेव निवर्तते।सीतादर्शनमाकांक्षन्राक्षसो मृगतां गतः।।3.42.27।।परिभ्रमति चित्राणि मण्डलानि विनिष्पतन्।
మృగయూథాలు అనుసరించగా అది మళ్లీ మళ్లీ తిరిగి వచ్చెను. సీతాదేవి దర్శనాన్ని కోరుతూ మృగరూపం ధరించిన ఆ రాక్షసుడు ఎగిరెగిరి, విచిత్ర వలయాలుగా తిరుగుచూ సంచరించెను।
Verse 28
समुद्वीक्ष्य च ते सर्वे मृगा ह्यन्ये वनेचराः।।3.42.28।।उपागम्य समाघ्राय विद्रवन्ति दिशो दश।
అతనిని చూసి అడవిలో సంచరించే ఇతర అన్ని జింకలు దగ్గరకు వచ్చాయి; కానీ సమీపించి వాసన చూసిన వెంటనే అవి పది దిక్కులకూ పారిపోయాయి।
Verse 29
राक्षसस्सोऽपि तान्वन्यान्मृगान्मृगवधे रतः।।3.42.29।।प्रच्छादनार्थं भावस्य न भक्षयति संस्पृशन्।
మృగవధలో ఆసక్తుడైన ఆ రాక్షసుడు కూడా ఇతర జింకలను కేవలం తాకి వదిలాడు; తన నిజమైన ఉద్దేశాన్ని దాచుకోవడానికి వాటిని భక్షించలేదు।
Verse 30
तस्मिन्नेव ततः काले वैदेही शुभलोचना।।3.42.30।।कुसुमावचयव्यग्रा पादपानभ्यवर्तत।
అదే సమయంలో శుభలోచనా వైదేహి, పుష్పాలు ఏరుకోవడంలో నిమగ్నమై, వృక్షాల వైపు చేరింది.
Verse 31
कर्णिकारानशोकांश्च चूतांश्च मदिरेक्षणा।।3.42.31।।कुसुमान्यवचिन्वन्ती चचार रुचिरानना।
మదిరేక్షణా, రుచిరాననా సీత కర్ణికార, అశోక, మామిడి వృక్షాల నుండి పుష్పాలు ఏరుకుంటూ అటూ ఇటూ సంచరించింది.
Verse 32
अनर्हाऽरण्यवासस्य सा तं रत्नमयं मृगम्।।3.42.32।।मुक्तामणि विचित्राङ्गं ददर्श परमाङ्गना।
అరణ్యవాసానికి అనర్హమైన ఆ పరమాంగనా, ముత్యాలు మణులతో విచిత్రంగా అలంకరితమైన అవయవాలుగల, రత్నమయమైన ఆ మృగాన్ని దర్శించింది.
Verse 33
सा तं रुचिरदन्तोष्ठी रूप्यधातुतनूरुहम्।।3.42.33।।विस्मयोत्फुल्लनयना सस्नेहं समुदैक्षत।
రుచిర దంతోష్ఠాలుగల సీత, వెండి-ధాతువుల వలె మెరుస్తున్న రోమాలతో ఉన్న ఆ మృగాన్ని చూసింది; ఆశ్చర్యంతో ఆమె కళ్ళు విప్పారగా, స్నేహంతో దానిని తిలకించింది.
Verse 34
स च तां रामदयितां पश्यन्मायामयो मृगः।।3.42.34।।विचचार पुनश्चित्रं दीपयन्निव तद्वनम्।
ఆ మాయామయ మృగము రామప్రియమైన సీతను చూచి, మరల విచిత్రంగా సంచరించెను; ఆ వనమంతటిని దీప్తింపజేయుచున్నట్లుగా కనబడెను।
Verse 35
अदृष्टपूर्वं तं दृष्ट्वा नानारत्नमयं मृगम्।।3.42.35।।विस्मयं परमं सीता जगाम जनकात्मजा।
ఎప్పుడూ చూడని, నానారత్నములతో మెరిసే ఆ మృగమును చూచి జనకాత్మజ సీత పరమ విస్మయమునకు లోనయ్యెను।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the deliberate use of māyā: Mārīca assumes a dazzling deer-form to provoke attraction and distraction in Sītā, enabling Rāvaṇa’s coercive plan. The ethical dilemma centers on how sensory allure and curiosity can be weaponized against a virtuous household in exile, creating conditions for separation and harm.
The sarga underscores that adharma often advances through persuasion and spectacle rather than open force. It cautions that discernment (viveka) must accompany perception: beauty can be engineered, and intention can be concealed (as when the deer refrains from predation to mask its nature).
Daṇḍakāraṇya and Rāma’s hermitage precinct form the core setting, framed by banana groves and flowering trees (karnikara, aśoka, mango). The travel catalogue—towns, forests, mountains, rivers, states, and cities—functions as a cultural-geographic sweep situating the hermitage within a broader inhabited landscape.