Sarga 40
मारीचोपदेश-प्रतिषेधः / Ravana Rejects Maricha’s Counsel and Orders the Golden Deer Deception
अरण्यकाण्ड
అరణ్యకాండ 40వ సర్గంలో మంత్రసలహా, రాజధర్మం, బలప్రయోగాత్మక రాజనీతి—ఇవన్నీ సాంద్రంగా ప్రతిఫలిస్తాయి. మారీచుడు ప్రజాహితకరమైన, సమర్థమైన ఉపదేశం ఇస్తాడు; కాని రావణుడు దానిని ‘మరణం కోరుకునే వాడు ఔషధాన్ని తిరస్కరించునట్లు’ నిర్దాక్షిణ్యంగా తోసిపుచ్చి కఠినమైన తృణీకార వాక్యాలు పలుకుతాడు. మంత్రి వాక్యధర్మాన్ని కూడా అతడు నిర్దేశిస్తాడు—అడిగినప్పుడే, అంజలి బద్ధంగా, మర్యాదతో మాట్లాడాలి—అని; కానీ అదే నియమాన్ని అసౌకర్యకరమైన నీతివాక్యాన్ని నిశ్శబ్దం చేయడానికి ఆయుధంగా మలచుకుంటాడు. తదుపరి రాజస్వరూప సిద్ధాంతాన్ని చెబుతాడు—రాజులు ఐదు రూపాలు ధరించువారట: అగ్ని, ఇంద్రుడు, చంద్రుడు, వరుణుడు, యముడు; అంటే తేజస్సు, వీర్యం, సౌమ్యత, ఆజ్ఞాశక్తి, దండ-కృప. అందువల్ల ఏ పరిస్థితిలోనైనా రాజునకు గౌరవం తప్పనిసరి అని తన ఆధిపత్యాన్ని స్థాపిస్తాడు. ఆపై కార్యనిర్దేశం: మారీచుడు వెండి మచ్చలతో మెరిసే అద్భుత స్వర్ణమృగంగా మారి రామాశ్రమం వద్ద సీత ముందర కనిపించి, రాముణ్ణి ఆకర్షించి దూరంగా తీసుకుపోవాలి. రాముడు వెళ్లిన తరువాత మారీచుడు రామసదృశ స్వరంతో “హా సీతా, హా లక్ష్మణా” అని కేక వేయాలి; సీత ప్రేరణతో లక్ష్మణుడూ వెళ్లిపోవాలి. అప్పుడు రావణుడు ఇంద్రుడు శచీని అపహరించినట్లు వైదేహిని అపహరించాలనుకుంటాడు. విధేయతకు ప్రతిఫలంగా మారీచునికి అర్ధరాజ్యాన్ని వాగ్దానం చేస్తాడు; కానీ చివరికి తక్షణ మరణభయంతో అతడిని బలవంతపెడతాడు. ఈ సర్గ బోధ: అహంకారం, హఠం, భయబలాత్కారం సలహాను అణచినప్పుడు నీతిరాజ్యం కూలిపోతుంది.
Shlokas
Verse 1
मारीचेन तु तद्वाक्यं क्षमं युक्तं च निशाचरः।उक्तो न प्रतिजग्राह मर्तुकाम इवौषधम्।।3.40.1।।
మారీచుడు చెప్పిన మాట యుక్తమైనదీ, సముచితమైనదీ అయినప్పటికీ, నిశాచరుడు (రావణుడు) దానిని స్వీకరించలేదు—మరణకాంక్షి మనిషి ఔషధాన్ని తిరస్కరించినట్లుగా॥
Verse 2
तं पथ्यहितवक्तारं मारीचं राक्षसाधिपः।अब्रवीत्परुषं वाक्यमयुक्तं कालचोदितः।।3.40.2।।
పథ్యమూ హితమూ చెప్పిన మారీచుని పట్ల, కాలప్రేరణతో రాక్షసాధిపతి కఠినమైన, అనుచితమైన మాటలు పలికాడు।
Verse 3
यत्किलैतदयुक्तार्थं मारीच मयि कथ्यते।वाक्यं निष्फलमत्यर्थमुप्तं बीजमिवोषरे।।3.40.3।।
మారీచా, నీవు నాకు చెప్పేది అనుచితమూ నిరర్థకమూ—అత్యంత నిష్ఫలము, ఉప్పు పడి బంజరమైన నేలలో విత్తిన విత్తనంలా।
Verse 4
त्वद्वाक्यैर्न तु मां शक्यं भेत्तुं रामस्य संयुगे।पापशीलस्य मूर्खस्य मानुषस्य विशेषतः।।3.40.4।।
నీ మాటలతో నన్ను రామునితో యుద్ధానికి వెళ్లకుండా మళ్లించలేవు—అతడిని నేను పాపస్వభావుడిగా, మూర్ఖుడిగా, ముఖ్యంగా కేవలం మనిషిగానే భావిస్తున్నాను।
Verse 5
यस्त्यक्त्वा सुहृदो राज्यं मातरं पितरं तथा।स्त्रीवाक्यं प्राकृतं श्रुत्वा वनमेकपदे गतः।।3.40.5।।
సుహృదులను, రాజ్యాన్ని, తల్లిని, తండ్రిని విడిచి, స్త్రీ యొక్క సాధారణ మాట విన్న వెంటనే, ఒక్క క్షణంలోనే అరణ్యానికి వెళ్లినవాడు।
Verse 6
अवश्यन्तु मया तस्य संयुगे खरघातिनः।प्राणैः प्रियतरा सीता हर्तव्या तव सन्निधौ।।3.40.6।।
నిశ్చయంగా, నీ సన్నిధిలోనే నేను ఖరుని సంహరించిన రామునికి ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైన సీతను అపహరిస్తాను।
Verse 7
एवं मे निश्चिता बुद्धिर्हृदि मारीच वर्तते।न व्यावर्तयितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः।।3.40.7।।
ఓ మారీచా, నా హృదయంలో ఈ సంకల్పం దృఢంగా నిలిచింది; ఇంద్రునితో కూడిన దేవాసురులెవరూ దీనిని మార్చలేరు।
Verse 8
दोषं गुणं वा सम्पृष्टस्त्वमेवं वक्तुमर्हसि।अपायं वाप्युपायं वा कार्यस्यास्य विनिश्चये।।3.40.8।।
ఈ కార్య నిర్ణయంలో దోషం-గుణం గానీ, అపాయం-ఉపాయం గానీ గురించి నిన్ను అడిగితేనే, నీవు ఇలా చెప్పడం సముచితం అయ్యేది।
Verse 9
सम्पृष्टेन तु वक्तव्यं सचिवेन विपश्चिता।उद्यताञ्जलिना राज्ञे य इच्छेद्भूतिमात्मनः।।3.40.9।।
తన క్షేమాన్ని కోరే వివేకవంతుడైన మంత్రి, రాజు అడిగినప్పుడే—అప్పుడూ అంజలి ఘటించి—మాట్లాడాలి।
Verse 10
वाक्यमप्रितकूलं तु मृदुपूर्वं हितं शुभम्।उपचारेण युक्तं च वक्तव्यो वसुधाधिपः।।3.40.10।।
భూపతిని సంభోదించేటప్పుడు ప్రతికూలం కాని మాటలే పలకాలి—మృదువుగా, హితకరంగా, శుభప్రదంగా—మరియు తగిన మర్యాదా-ఉపచారాలతో యుక్తంగా॥
Verse 11
सावमर्दं तु यद्वाक्यं मारीच हितमुच्यते।नाभिनन्दति तद्राजा मानार्हो मानवर्जितम्।।3.40.11।।
ఓ మారీచా! హితవాక్యమయినప్పటికీ అది దమనకరంగా, అవమానకరంగా పలికితే, గౌరవార్హుడైన రాజు దానిని ఆనందంగా స్వీకరించడు; మర్యాదలేని మాట అతనికి నచ్చదు।
Verse 12
पञ्च रूपाणि राजानो धारयन्त्यमितौजसः।अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य वरुणस्य यमस्य च।।3.40.12।।
అపార తేజస్సుగల రాజులు ఐదు స్వరూపాలను ధరిస్తారు—అగ్ని, ఇంద్ర, సోమ (చంద్ర), వరుణ, యమ స్వరూపాలను।
Verse 13
औष्ण्यं तथा विक्रमं च सौम्यं दण्डं प्रसन्नताम्।धारयन्ति महात्मानो राजानः क्षणदाचर।।3.40.13।।तस्मात्सर्वास्ववस्थासु मान्याः पूज्याश्च पार्थिवाः।
ఓ నిశాచరా! మహాత్ములైన రాజులు తేజస్సు, పరాక్రమం, సౌమ్యత, దండనీతి, ప్రసన్నానుగ్రహం—ఇవన్నీ ధరిస్తారు. అందువల్ల అన్ని పరిస్థితులలోనూ భూపతులు గౌరవనీయులు, పూజనీయులు।
Verse 14
त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं मोहमास्थितः।अभ्यागतं मां दौरात्म्यात्परुषं वक्तुमिच्छसि।।3.40.14।।
కానీ నీవు ధర్మాన్ని గ్రహించక కేవలం మోహంలో మునిగిపోయి, దుర్బుద్ధితో నీ వద్దకు వచ్చిన అతిథి అయిన నన్ను కఠినంగా పలకాలని కోరుతున్నావు।
Verse 15
गुणदोषौ न पृच्छामि क्षमं चात्मनि राक्षस।मयोक्तं तव चैतावत्संप्रत्यमितविक्रमः।।3.40.15।।
ఓ రాక్షసా, అపార పరాక్రమశాలీ! నేను ఇప్పుడు గుణదోషాల తూకం వేయమని అడగను, నీకు ఏది సమంజసం అనిపిస్తుందో కూడా కాదు; ఈ సమయంలో నీకు ఇంతటితోనే చెప్పాను।
Verse 16
अस्मिंस्तु त्वं महाकृत्ये साहाय्यं कर्तुमर्हसि।शृणु तत्कर्म साहाय्ये यत्कार्यं वचनान्मम।।3.40.16।।
ఈ మహాకార్యంలో నీవు నాకు సహాయం చేయవలసినవాడవు. నా ఆజ్ఞ ప్రకారం సహాయార్థం చేయవలసిన కార్యాన్ని విను।
Verse 17
सौवर्णस्त्वं मृगो भूत्वा चित्रो रजतबिन्दुभिः । आश्रमे तस्य रामस्य सीतायाः प्रमुखे चर ।।3.40.17 ।।
నీవు స్వర్ణమయ మృగమై, రజత బిందువులతో విచిత్రంగా మెరిసి, ఆ రాముని ఆశ్రమంలో సీతాదేవి ముందర సంచరించు।
Verse 18
सौवर्णस्त्वं मृगो भूत्वा चित्रो रजतबिन्दुभिः।आश्रमे तस्य रामस्य सीतायाः प्रमुखे चर।प्रलोभयित्वा वैदेहीं यथेष्टं गन्तुमर्हसि।।3.40.18।।
నీవు స్వర్ణమయ మృగమై, రజత బిందువులతో విచిత్రంగా మెరిసి, ఆ రాముని ఆశ్రమంలో సీతాదేవి ముందర సంచరించు। వైదేహిని ప్రలోభపెట్టి, తరువాత నీకు ఇష్టమైన చోటికి వెళ్లవచ్చు।
Verse 19
त्वां तु मायामृगं दृष्ट्वा काञ्चनं जातविस्मया।आनयैनमिति क्षिप्रं रामं वक्ष्यति मैथिली।।3.40.19।।
నిన్ను—మాయామయ స్వర్ణమృగాన్ని—చూసి మైథిలి ఆశ్చర్యంతో మునిగిపోతుంది; వెంటనే రామునితో—“ఇదిని తీసుకురండి” అని చెప్పుతుంది।
Verse 20
अपक्रान्ते तु काकुत्स्थे दूरं यात्वाप्युदाहर।हा सीते लक्ष्मणेत्येवं रामवाक्यानुरूपकम्।।3.40.20।।
కాకుత్స్థవంశీయుడైన రాముడు దూరమై వెళ్లిన తరువాత నీవు కొంత దూరం వెళ్లి, రాముని స్వరానుగుణంగా—“హా సీతే! హా లక్ష్మణా!” అని విలపిస్తూ పిలువు.
Verse 21
तच्छ्रुत्वा रामपदवीं सीतया च प्रचोदितः।अनुगच्छति सम्भ्रान्तः सौमित्रिरपि सौहृदात्।।3.40.21।।
ఆ కేక విని, సీత ప్రేరేపించగా, స్నేహవశాత్ కలవరపడిన సౌమిత్రి లక్ష్మణుడూ రాముడు వెళ్లిన దారినే అనుసరిస్తాడు.
Verse 22
अपक्रान्ते च काकुत्स्थे लक्ष्मणे च यथासुखम्।आनयिष्यामि वैदेहीं सहस्राक्षश्शचीमिव।।3.40.22।।
కాకుత్స్థవంశీయుడైన రాముడూ, లక్ష్మణుడూ దూరమై వెళ్లినప్పుడు, నేను వైదేహిని సులభంగా తీసుకువస్తాను—సహస్రాక్ష ఇంద్రుడు శచీదేవిని తీసుకువెళ్లినట్లే.
Verse 23
एवं कृत्वा त्विदं कार्यं यथेष्टं गच्छ राक्षस।राज्यस्यार्धं प्रयच्छामि मारीच तव सुव्रत।।3.40.23।।
ఈ విధంగా ఈ కార్యాన్ని చేసి, ఓ రాక్షసా, నీకు నచ్చిన చోటికి వెళ్లిపో. ఓ దృఢవ్రతుడైన మారీచా, నా రాజ్యంలోని సగభాగాన్ని నీకు ప్రసాదిస్తాను.
Verse 24
गच्छ सौम्य शिवं मार्गं कार्यस्यास्य विवृद्धये।अहं त्वानुगमिष्यामि सरथो दण्डकावनम्।।3.40.24।।
ఓ సౌమ్యా, ఈ కార్యసిద్ధి వృద్ధి చెందుటకు మంగళకరమైన మార్గంలో నీవు వెళ్లు. నేను రథారూఢుడనై నీ వెనుక దండకారణ్యానికి వస్తాను.
Verse 25
प्राप्य सीतामयुद्धेन वञ्चयित्वा तु राघवम्।लङ्कां प्रतिगमिष्यामि कृतकार्यस्सह त्वया।।3.40.25।।
యుద్ధం లేకుండానే సీతను పొందించి, రాఘవుణ్ణి మోసగించి, కార్యం సిద్ధించుకున్నవాడనై నీతో కలిసి లంక వైపు తిరిగి వెళ్తాను।
Verse 26
न चेत्करोषि मारीच हन्मि त्वामहमद्य वै।एतत्कार्यमवश्यं मे बलादपि करिष्यसि।राज्ञो हि प्रतिकूलस्थो न जातु सुखमेधते।।3.40.26।।
నీవు ఇది చేయకపోతే, మారీచా, ఈ రోజే నిన్ను నేను సంహరిస్తాను। ఈ పని నాకు తప్పనిసరి; బలవంతంగానైనా నీవు దీన్ని చేయాల్సిందే। రాజుకు ప్రతికూలంగా నిలిచేవాడు ఎప్పుడూ సుఖంగా వర్ధిల్లడు।
Verse 27
आसाद्य तं जीवितसंशयस्ते मृत्युर्ध्रुवो ह्यद्य मया विरुध्य।एतद्यथावत्प्रतिगृह्य बुद्ध्या यदत्र पथ्यं कुरु तत्तथा त्वम्।।3.40.27।।
అతనిని ఎదుర్కొంటే నీ జీవితం సందేహంలో పడుతుంది; కానీ ఈ రోజు నన్ను వ్యతిరేకిస్తే నీ మరణం నిశ్చితం. దీనిని బుద్ధితో యథార్థంగా గ్రహించి, ఇక్కడ నీకు హితమైనదే అలాగే చేయి।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Ravana’s coercive command that Maricha become the illusory golden deer and lure Rama away; the ethical dilemma centers on counsel versus compulsion—Maricha’s prudence is overridden by threats, showing how power can force participation in adharma.
The chapter teaches that even correct advice becomes ineffective when a ruler is governed by delusion and ego; governance collapses when respect and decorum are used to suppress truth, and when intimidation replaces deliberation.
Key landmarks include Rama’s forest hermitage in the Dandaka region and the strategic destination of Lanka; culturally, the sarga highlights norms of courtly counsel (minister addressing the king) and the symbolic comparison to Indra and Sachi to frame abduction as a power-claim.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.