Sarga 28
खररामयुद्धम् — The Battle of Khara and Rama (Aranya Kanda, Sarga 28)
अरण्यकाण्ड
ఈ సర్గలో ఖరుడు తన సేన నాశనమును, దూషణుడు మరియు త్రిశిరసుడు పతనమును చూచి భయక్రోధాలతో రామునితో పరాకాష్ఠ యుద్ధానికి ముందుకు వస్తాడు. అతడు ఘనమైన బాణవర్షంతో ఆకాశాన్ని నింపి సూర్యుడే మరుగున పడినట్లు చేస్తాడు; నాళీక, వికర్ణి వంటి విశిష్ట శస్త్రబాణాలతో రాముని గాయపరచి, పాశధారి యముడివలె భయంకరంగా కనిపిస్తాడు. రాముడు అలసిపోయాడని భావించి ఖరుడు దాడిని మరింత పెంచి, ధనుస్సు పట్టుబాగం వద్దనే కోసి, కవచాన్ని కొట్టి పడేసేలా చేస్తాడు. అప్పుడు శ్రీరాముడు మరో మహాధనుస్సును ఎక్కించి, అగస్త్యుని దానపరంపరతో అనుబంధమైన వైష్ణవ ధనుస్సును ధరించి యుద్ధరంగంలో ముందుకు సాగుతాడు. తంత్రపూర్వక ప్రతిఘాతంగా రాముడు ముందుగా ఖరుని రథధ్వజాన్ని విరిచివేసి, తరువాత యుగం, అశ్వాలు, సారథి, దండం, అక్షం మొదలైన రథవ్యవస్థను క్రమంగా నిర్వీర్యం చేస్తాడు; ఖరుని ధనుస్సును కూడా చూర్ణం చేసి, చివరికి పదమూడవ బాణంతో నిర్ణాయకంగా ఖరుని ఛేదిస్తాడు. రథచ్యుతుడైన ఖరుడు గదను పట్టుకొని నేలపై నిలుస్తాడు; దేవతలు, మహర్షులు విమానాలలో వచ్చి రాముని ధర్మయుక్త పరాక్రమాన్ని స్తుతిస్తారు. ఈ అధ్యాయం నియమిత వీర్యం, బాణవర్ష మధ్యలోనూ స్పష్టమైన వ్యూహబుద్ధి, మరియు ధర్మబలానికి దివ్యసాక్ష్యం అనే భావాన్ని ప్రతిపాదిస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
निहतं दूषणं दृष्ट्वा रणे त्रिशिरसा सह।खरस्याप्यभवत्त्रासो दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम्।।।।
యుద్ధంలో త్రిశిరాతో కూడ దూషణుడు హతుడైనదాన్ని చూసి, రాముని విక్రమాన్ని చూచి ఖరుడికూడా భయపడెను।
Verse 2
स दृष्ट्वा राक्षसं सैन्यमविसह्यं महाबलः।हतमेकेन रामेण त्रिशिरोदूषणावपि।।।।तद्बलं हतभूयिष्ठं विमनाः प्रेक्ष्य राक्षसः।आससाद खरो रामं नमुचिर्वासवं यथा।।।।
మహాబలుడైన ఆ రాక్షసుడు చూచాడు—తనకు అజేయంగా తోచిన రాక్షససైన్యాన్ని ఒక్కడే రాముడు సంహరించాడు; త్రిశిరుడు, దూషణుడూ హతులయ్యారు. తన బలం ఎక్కువగా నశించినదాన్ని చూసి మనస్సు కుంగినా, ఖరుడు రామునిపై దూసుకొచ్చాడు—నముచి ఒకనాడు వాసవుడైన ఇంద్రునిపై దాడి చేసినట్లుగా।
Verse 3
स दृष्ट्वा राक्षसं सैन्यमविसह्यं महाबलः।हतमेकेन रामेण त्रिशिरोदूषणावपि।।3.28.2।।तद्बलं हतभूयिष्ठं विमनाः प्रेक्ष्य राक्षसः।आससाद खरो रामं नमुचिर्वासवं यथा।।3.28.3।।
మహాబలవంతుడైన ఖరుడు చూశాడు—రాముడు ఒక్కడే ఆ అజేయమైన రాక్షససేనను సంహరించాడు; త్రిశిరుడు, దూషణుడూ హతులయ్యారు. తన బలం ఎక్కువగా నశించినదాన్ని చూసి ఖరుడు మనసు కుంగిపోయి, నముచీ వాసవుడు (ఇంద్రుడు) వైపు యుద్ధార్థం దూసుకెళ్లినట్లే, సమరంలో రాముని వైపు దూసుకొచ్చాడు।
Verse 4
विकृष्य बलवच्चापं नाराचान्रक्तभोजनान्।खरश्चिक्षेप रामाय क्रुद्धानाशीविषानिव।।।।
బలమైన ధనుస్సును పూర్తిగా లాగి, ఖరుడు కోపంతో రామునిపై రక్తాన్ని కోరే నారాచ బాణాలను విసిరాడు—క్రోధించిన విషసర్పాల వలె॥
Verse 5
ज्यां विधून्वंसुबहुशश्शिक्षयास्त्राणि दर्शयन्।चचार समरे मार्गाञ्छरै रथगतः खरः।।।।
రథంలో ఉన్న ఖరుడు పదేపదే ధనుస్సు జ్యాను ఝంకారింపజేస్తూ, తన శిక్షణతో సిద్ధమైన అస్త్రనైపుణ్యాన్ని ప్రదర్శిస్తూ, యుద్ధరంగంలో మార్గాలన్నిటా బాణాలతో సంచరించాడు॥
Verse 6
स सर्वाश्च दिशो बाणैः प्रदिशश्च महारथः।पूरयामास तं दृष्ट्वा रामोऽपि सुमहद्धनुः।।।।
అతనిని చూసి, మహాధనుస్సు ధరించిన రాముడూ—మహారథి—తన బాణాలతో అన్ని దిక్కులనూ, మధ్యదిక్కులనూ నింపసాగాడు॥
Verse 7
स सायकैर्दुर्विसहैस्सस्फुलिङ्गैरिवाग्निभिः।नभश्चकाराविवरं पर्जन्य इव वृष्टिभिः।।।।
అతడు అగ్నికణాలవలె మెరుస్తూ, తట్టుకోలేని బాణాలతో ఆకాశాన్ని పూర్తిగా నింపి ఖాళీ లేకుండా చేశాడు—ముసలివాన కురిపించే మేఘం మధ్యలో చీలిక లేకుండా కురిపించినట్లుగా।
Verse 8
तद्बभूव शितैर्बाणैः खररामविसर्जितैः।पर्याकाशमनाकाशं सर्वतश्शरसङ्कुलम्।।।।
అప్పుడు ఖరుడు, రాముడు విడిచిన పదునైన బాణాలతో చుట్టూ ఉన్న ఆకాశం అంతటా శరాలతో నిండిపోయి, ఆకాశమే లేనట్టుగా కనిపించింది।
Verse 9
शरजालावृतस्सूर्यो न तदा स्म प्रकाशते।अन्योन्यवधसंरम्भादुभयोस्संप्रयुध्यतोः।।।।
ఇద్దరూ పరస్పర వధాభిలాషతో యుద్ధం చేస్తుండగా బాణజాలం సూర్యుణ్ని కప్పివేసింది; ఆ సమయంలో సూర్యుడు ప్రకాశించలేదు।
Verse 10
ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः।आजघान खरो रामं तोत्रैरिव महाद्विपम्।।।।
అనంతరం ఖరుడు నాళీక-నారాచములు మరియు వికర్ణి అనే పదునైన అస్త్రములతో రామునిపై దాడి చేసెను—తోత్రాలతో మహాగజాన్ని తొలిచినట్లు।
Verse 11
तं रथस्थं धनुष्पाणिं राक्षसं पर्यवस्थितम्।ददृशुस्सर्वभूतानि पाशहस्तमिवान्तकम्।।।।
రథస్థుడై ధనుస్సు చేతబట్టి నిలిచిన ఆ రాక్షసుని సమస్త భూతములు చూచిరి—పాశహస్తుడైన అంతకుని వలె.
Verse 12
हन्तारं सर्वसैन्यस्य पौरुषे पर्यवस्थितम्।परिश्रान्तं महासत्वं मेने रामं खरस्तदा।।।।
తన సమస్త సైన్యాన్ని సంహరించిన, పౌరుషంలో స్థిరమైన మహాసత్త్వుడు రాముడు ఇక శ్రమించి ఉన్నాడని ఖరుడు అప్పుడు భావించెను।
Verse 13
तं सिंहमिव विक्रान्तं सिंहविक्रान्तगामिनम्।दृष्ट्वा नोद्विजते रामः सिंहः क्षुद्रमृगं यथा।।।।
సింహంలా విక్రమంతో, సింహవిక్రమగతితో ముందుకు దూసుకొచ్చిన వానిని చూచినా శ్రీరాముడు చలించలేదు—సింహం చిన్న మృగాన్ని చూసి భయపడనట్లే।
Verse 14
ततः सूर्यनिकाशेन रथेन महता खरः।आससाद रणे रामं पतङ्ग इव पावकम्।।।।
అనంతరం సూర్యసమ కాంతితో ప్రకాశించే మహారథంపై ఉన్న ఖరుడు యుద్ధంలో రాముని చేరి దాడి చేశాడు—పతంగం అగ్నిలోకి దూసుకెళ్లినట్లుగా।
Verse 15
ततोऽस्य सशरं चापं मुष्टिदेशे महात्मनः।खरश्चिच्छेद रामस्य दर्शयन्पाणिलाघवम्।।।।
అప్పుడు చేతి చురుకుదనాన్ని ప్రదర్శిస్తూ ఖరుడు, మహాత్ముడైన రాముని ధనుస్సును—బాణం అమర్చిన స్థితిలోనే—పట్టు భాగం వద్ద విరిచివేశాడు।
Verse 16
स पुनस्त्वपरान्सप्त शरानादाय वर्मणि।निजघान खरः क्रुद्धश्शक्राशनिसमप्रभान्।।।।
మళ్లీ కోపంతో ఖరుడు మరో ఏడు బాణాలను తీసుకొని—ఇంద్రుని వజ్రంలా ప్రకాశించే వాటితో—రాముని కవచంపై బలంగా కొట్టాడు।
Verse 17
ततस्तत्प्रहतं बाणैः खरमुक्तैस्सुपर्वभिः।पपात कवचं भूमौ रामस्यादित्यवर्चसः।।।।
అప్పుడు ఖరుడు విడిచిన సుసంధాన బాణాల దెబ్బకు, సూర్యసమ తేజస్సుగల శ్రీరాముని కవచము నేలపై పడిపోయెను।
Verse 18
ततश्शरसहस्रेण राममप्रतिमौजसम्।अर्दयित्वा महानादं ननाद समरे खरः।।।।
తరువాత ఖరుడు సహస్ర బాణాలతో అపరిమిత బలముగల శ్రీరాముని బాధించి, యుద్ధభూమిలో మహాగర్జన చేసెను।
Verse 19
स शरैरर्दितः क्रुद्धस्सर्वगात्रेषु राघवः।रराज समरे रामो विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्।।।।
బాణాలతో సర్వాంగములలో గాయపడిన రాఘవుడు క్రోధించెను; యుద్ధంలో శ్రీరాముడు ధూమరహితంగా జ్వలించే అగ్నివలె ప్రకాశించెను।
Verse 20
ततो गम्भीरनिर्ह्रादं रामश्शत्रुनिबर्हणः।चकारान्ताय स रिपोस्सज्यमन्यन्महद्धनुः।।।।
అప్పుడు శత్రునిబర్హణుడైన శ్రీరాముడు శత్రువు అంతమునకై గంభీర నాదమిచ్చే మరొక మహాధనుస్సును ఎక్కుపెట్టెను।
Verse 21
सुमहद्वैष्णवं यत्तदतिसृष्टं महर्षिणा।वरं तद्धनुरुद्यम्य खरं समभिधावत।।।।
మహర్షి ప్రసాదించిన ఆ పరమోత్తమ వైష్ణవ ధనుస్సును ఎత్తుకొని శ్రీరాముడు ఖరుని వైపు నేరుగా దూసుకెళ్లెను।
Verse 22
ततः कनकपुङ्खैस्तु शरैस्सन्नतपर्वभिः।बिभेद रामस्सङ्क्रुद्धः खरस्य समरे ध्वजम्।।।।
అప్పుడు క్రోధంతో ఉగ్రుడైన శ్రీరాముడు కనకపుంఖములుగల, సునతపర్వములైన శరములతో సమరమందు ఖరుని ధ్వజమును ఛేదించాడు।
Verse 23
स दर्शनीयो बहुधा विकीर्णः काञ्चनध्वजः।जगाम धरणीं सूर्यो देवतानामिवाज्ञया।।।।
ఆ దర్శనీయమైన కాంచనధ్వజము అనేక భాగములుగా చిందరించబడి భూమిపై పడెను—దేవతల ఆజ్ఞవలన సూర్యుడే ధరణికి దిగినట్లుగా।
Verse 24
तं चतुर्भिः खरः क्रुद्धो रामं गात्रेषु मार्गणैः।विव्याध युधि मर्मज्ञो मातङ्गमिव तोमरैः।।।।
అప్పుడు క్రోధించిన ఖరుడు, మర్మస్థానములు తెలిసినవాడై, యుద్ధమందు రాముని అవయవములలో నాలుగు బాణములతో గాయపరచెను—తోమరములతో మాతంగమును పొడిచినట్లు।
Verse 25
स रामो बहुभिर्बाणैः खरकार्मुकनिस्सृतैः।विद्धो रुधिरसिक्ताङ्गो बभूव रुषितो भृशम्।।।।
ఖరుని ధనుస్సు నుండి విడిచిన అనేక బాణములతో గాయపడిన రాముడు, రక్తసిక్తమైన అవయవములతో, అత్యంతంగా కోపోద్రిక్తుడయ్యెను।
Verse 26
स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठः प्रगृह्य परमाहवे।मुमोच परमेष्वासष्षट्छरानभिलक्षितान्।।।।
అప్పుడు ధనుర్ధరులలో శ్రేష్ఠుడైన పరమేష్వాసుడు రాముడు మహాసమరమందు ధనుస్సు గ్రహించి లక్ష్యమును నిర్ధారించి ఆరు సునిశిత శరములను విడిచెను।
Verse 27
शिरस्येकेन बाणेन द्वाभ्यां बह्वोरथार्दयत्।त्रिभिश्चन्द्रार्धवक्त्रैश्च वक्षस्यभिजघान ह।।।।
ఒక బాణంతో అతడు శిరస్సును తాకాడు; రెండు బాణాలతో భుజాలను/భుజసంధులను బలంగా బాధించాడు; అర్ధచంద్రముఖమైన మూడు బాణాలతో వక్షస్థలాన్ని ఘాటుగా కొట్టాడు।
Verse 28
ततः पश्चान्महातेजा नाराचान्भास्करोपमान्।जिघांसू राक्षसङ्कृद्धस्त्रयोदश समाददे।।।।
ఆ తరువాత మహాతేజస్సుగల రాముడు, రాక్షసుని సంహరించాలనే సంకల్పంతో క్రోధించి, సూర్యసమానంగా దగ్ధమయ్యే పదమూడు నారాచ బాణాలను తీసుకున్నాడు।
Verse 29
ततोऽस्य युगमेकेन चतुर्भिश्चतुरो हयान्।षष्ठेन तु शिरस्सङ्ख्ये खरस्य रथसारथेः।।।।त्रिभिस्त्रिवेणुं बलवान्द्वाभ्यामक्षं महाबलः।द्वादशेन तु बाणेन खरस्य सशरं धनुः।।।।छित्वा वज्रनिकाशेन राघवः प्रहसन्निव।त्रयोदशेनेन्द्रसमो बिभेद समरे खरम्।।।।
అప్పుడు ఇంద్రసమాన పరాక్రమశాలియైన రాఘవుడు ఒక బాణంతో ఖర రథపు యుగాన్ని విరిచాడు; నాలుగు బాణాలతో నాలుగు గుర్రాలను సంహరించాడు; ఆరవ బాణంతో యుద్ధమధ్యంలో ఖర రథసారథి శిరస్సును ఛేదించాడు। మూడు బాణాలతో రథదండం/త్రివేణువును విరిచాడు, రెండు బాణాలతో అక్షాన్ని విరిచాడు; పన్నెండవ బాణంతో ఖరుని ధనుస్సును దానిపై ఉన్న బాణంతో సహా వజ్రసమాన వేగంతో చీల్చివేశాడు—నవ్వుతున్నట్టుగా. ఆపై పదమూడవ బాణంతో సమరంలో ఖరుని భేదించాడు।
Verse 30
ततोऽस्य युगमेकेन चतुर्भिश्चतुरो हयान्।षष्ठेन तु शिरस्सङ्ख्ये खरस्य रथसारथेः।।3.28.29।।त्रिभिस्त्रिवेणुं बलवान्द्वाभ्यामक्षं महाबलः।द्वादशेन तु बाणेन खरस्य सशरं धनुः।।3.28.30।।छित्वा वज्रनिकाशेन राघवः प्रहसन्निव।त्रयोदशेनेन्द्रसमो बिभेद समरे खरम्।।3.28.31।।
అప్పుడు ఇంద్రసమాన పరాక్రమశాలియైన రాఘవుడు ఒక బాణంతో ఖర రథపు యుగాన్ని విరిచాడు; నాలుగు బాణాలతో నాలుగు గుర్రాలను సంహరించాడు; ఆరవ బాణంతో యుద్ధమధ్యంలో ఖర రథసారథి శిరస్సును ఛేదించాడు। మూడు బాణాలతో రథదండం/త్రివేణువును విరిచాడు, రెండు బాణాలతో అక్షాన్ని విరిచాడు; పన్నెండవ బాణంతో ఖరుని ధనుస్సును దానిపై ఉన్న బాణంతో సహా వజ్రసమాన వేగంతో చీల్చివేశాడు—నవ్వుతున్నట్టుగా. ఆపై పదమూడవ బాణంతో సమరంలో ఖరుని భేదించాడు।
Verse 31
ततोऽस्य युगमेकेन चतुर्भिश्चतुरो हयान्।षष्ठेन तु शिरस्सङ्ख्ये खरस्य रथसारथेः।।3.28.29।।त्रिभिस्त्रिवेणुं बलवान्द्वाभ्यामक्षं महाबलः।द्वादशेन तु बाणेन खरस्य सशरं धनुः।।3.28.30।।छित्वा वज्रनिकाशेन राघवः प्रहसन्निव।त्रयोदशेनेन्द्रसमो बिभेद समरे खरम्।।3.28.31।।
అప్పుడు ఇంద్రసమాన పరాక్రమశాలియైన రాఘవుడు ఒక బాణంతో ఖర రథపు యుగాన్ని విరిచాడు; నాలుగు బాణాలతో నాలుగు గుర్రాలను సంహరించాడు; ఆరవ బాణంతో యుద్ధమధ్యంలో ఖర రథసారథి శిరస్సును ఛేదించాడు। మూడు బాణాలతో రథదండం/త్రివేణువును విరిచాడు, రెండు బాణాలతో అక్షాన్ని విరిచాడు; పన్నెండవ బాణంతో ఖరుని ధనుస్సును దానిపై ఉన్న బాణంతో సహా వజ్రసమాన వేగంతో చీల్చివేశాడు—నవ్వుతున్నట్టుగా. ఆపై పదమూడవ బాణంతో సమరంలో ఖరుని భేదించాడు।
Verse 32
प्रभग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः।गदापाणिरवप्लुत्य तस्थौ भूमौ खरस्तदा।।।।
ధనుస్సు విరిగిపోయి, రథం కోల్పోయి, గుర్రాలు చనిపోయి, సారథి హతుడై—ఖరుడు అప్పుడు గదను చేతబట్టి దూకి దిగివచ్చి నేలపై నిలిచాడు।
Verse 33
तत्कर्म रामस्य महारथस्य समेत्य देवाश्च महर्षयश्च।अपूजयन्प्राञ्जलयः प्रहृष्टाः तदा विमानाग्रगतास्समेताः।।।।
అప్పుడు విమానములలో ఉన్న దేవతలు మరియు మహర్షులు గుమిగూడి, మహారధుడైన రాముని ఆ కార్యమును చూసి సంతోషముతో చేతులు జోడించి స్తుతించారు.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is dharma-guided escalation: after Khara’s aggression intensifies into overwhelming projectile warfare, Rāma chooses decisive, proportionate force—transitioning to a superior bow and disabling the enemy’s chariot system—to end the threat efficiently rather than prolonging violence.
Though largely non-dialogic, the chapter teaches that true prowess is not mere ferocity but composure and method: even when wounded and surrounded by fear-inducing spectacle, Rāma acts with clarity, and the narrative frames such disciplined power as worthy of cosmic (deva-ṛṣi) recognition.
The setting is the forest war-theatre of Araṇya Kāṇḍa (daṇḍakāraṇya context), culturally marked by the presence of ṛṣi traditions (Agastya’s weapon-gift lineage) and the motif of aerial chariots (vimāna) as a narrative device signaling divine surveillance of righteous action.