Sarga 23
महोत्पात-लक्षणानि (Omens before Khara’s Assault)
अरण्यकाण्ड
ఈ సర్గంలో జనస్థానంనుండి బయలుదేరిన ఖరుని రాక్షససేన ముందర వరుసగా మహోత్పాత లక్షణాలు కనబడతాయి—రక్తవర్ణ జలవృష్టి, సూర్యపరివేషం, రాహుగ్రాసం, కేతుదర్శనం, అకాలంలో తారోదయం, చేపలు–పక్షులు దాగిపోవడం, సరస్సుల్లో కమలాలు ఎండిపోవడం, గాలి లేకుండానే ధూళి ఎగసిపడటం, ఉల్కాపాతం, భూకంపం, అలాగే శివ/గోమాయు మరియు గృధ్రాల భయసూచక కేకలు। ఇవన్నీ యుద్ధపూర్వ దైవచిహ్నాలుగా రాక్షసులకు సమీప వినాశాన్ని సూచిస్తాయి। కానీ స్వబలవీర్య గర్వంతో ఖరుడు ఈ నిమిత్తాలను తృణీకరిస్తాడు—“నేను చింతించను” అని ప్రకటిస్తూ తన శక్తిని అతిశయంగా వర్ణిస్తాడు; తారలను కూడా పడగొట్టగలనని, మరణాన్నికూడా మానవధర్మంలో బంధించగలనని అంటాడు। అనంతరం దేవ–ఋషి–గంధర్వ–సిద్ధ–చారణులు యుద్ధదర్శన కోరికతో చేరి రాఘవునికి జయాశీస్సులు ఇస్తారు; విమానస్థ దేవతలు రాక్షసవాహినిని గడచిన ఆయుష్కుల్లా చూస్తారు। సర్గాంతంలో ఖరుడు ద్వాదశ వీరులతో చుట్టుముట్టబడి, దూషణుడు నాలుగు సేనానాయకులతో కలిసి, అకస్మాత్తుగా రామ–లక్ష్మణులపై దాడికి వస్తాడు—గ్రహమాలలతో చుట్టబడిన చంద్రసూర్యుల వలె।
Shlokas
Verse 1
तस्मिन्याते बले घोरमशिवं शोणितोदकम्।अभ्यवर्षन्महामेघस्तुमुलो गर्दभारुणः।।।।
ఆ భయంకర సేన కదలగానే, గర్దభవర్ణముగల ఘనఘోర మహామేఘం గర్జిస్తూ ఉప్పొంగి, రక్తవర్ణ జలంతో అశుభమైన భయానక వర్షాన్ని కురిపించింది।
Verse 2
निपेतुस्तुरगास्तस्य रथयुक्ता महाजवाः।समे पुष्पचिते देशे राजमार्गे यदृच्छया।।।।
రథానికి కట్టబడ్డ మహావేగశాలైన అతని గుర్రాలు, సమతలంగా పుష్పాలతో పరచిన రాజమార్గంలోనే యథేచ్ఛగా తడబడిపడ్డాయి।
Verse 3
श्यामं रुधिरपर्यन्तं बभूव परिवेषणम्।अलातचक्रप्रतिमं परिगृह्य दिवाकरम्।।।।
అప్పుడు సూర్యుని చుట్టుముట్టినట్లు శ్యామవర్ణ పరివేషణం కనబడెను; దాని అంచులు రుధిరవర్ణమై, తిరిగే అగ్నిశలాక చక్రంలా దివాకరబింబాన్ని పట్టుకున్నట్లు తోచెను।
Verse 4
ततो ध्वजमुपागम्य हेमदण्डं समुच्छ्रितम्।समाक्रम्य महाकायस्तस्थौ गृध्रस्सुदारुणः।।।।
తరువాత హేమదండంతో ఎత్తుగా నిలిచిన ధ్వజమునకు సమీపించి, మహాకాయుడైన అతి భయంకర గృధ్రుడు దాని శిఖరాన్ని పట్టుకొని అక్కడే నిలిచెను—ఆపదకు సూచకముగా।
Verse 5
जनस्थानसमीपे तु समागम्य खरस्वनाः।विस्वरान्विविधांश्चक्रुर्मांसादा मृगपक्षिणः।।।।
జనస్థాన సమీపమున మాంసాహారి మృగపక్షులు కూడి, అనేక విధాల కఠినమైన, అస్వరమైన కేకలు వేసిరి—సమీప వినాశానికి హెచ్చరికగా।
Verse 6
व्याजह्रुश्च प्रदीप्तायां दिशि वै भैरवस्वनम्।अशिवं यातुधानानां शिवा घोरा महास्वनाः।।।।
మరియు ఘోరమైన మహాస్వనములతో శివాలు (నక్కలు) మండుచున్న దిశవైపు భైరవధ్వని చేసిరి; అది యాతుధానులకెంతో అశుభ సూచనగా నిలిచెను।
Verse 7
प्रभिन्नगिरिसङ्काशास्तोयशोणितधारिणः।आकाशं तदनाकाशं चक्रुर्भीमा वलाहकाः।।।।
చీలిపోయిన పర్వతాలవలె భయంకరమైన మేఘాలు కమ్ముకున్నాయి. రక్తధారలవలె కనిపించే జలధారలను కురిపించి, ఆకాశాన్నే ఆకాశం కానట్టుగా విచిత్రంగా, భయానకంగా చేశాయి॥
Verse 8
बभूव तिमिरं घोरमुद्धतं रोमहर्षणम्।दिशो वा विदिशो वापि न च व्यक्तं चकाशिरे।।।।
భయంకరమైన, ఉద్ధతమైన, రోమాంచం కలిగించే చీకటి వ్యాపించింది. ప్రధాన దిక్కులూ ఉపదిక్కులూ ఏవీ స్పష్టంగా ప్రకాశించలేదు॥
Verse 9
क्षतजार्द्रसवर्णाभा सन्ध्याकालं विना बभौ।खरस्याभिमुखा नेदुस्तदा घोरमृगाः खगाः।।।।कङ्कगोमायुगृध्राश्च चुक्रुशुर्भयशंसिनः।
సంధ్యాకాలం రాకముందే తాజా తడిచిన గాయపు రంగువలె ఒక గోధూళి కమ్ముకుంది. అప్పుడు ఖరుని ఎదురుగా నిలిచి భయంకరమైన మృగాలు, పక్షులు అరవసాగాయి; కంకపక్షులు, నక్కలు, గద్దలు భయానక అనిష్టాన్ని సూచిస్తూ కేకలు వేశాయి॥
Verse 10
नित्याशुभकरा युद्धे शिवा घोरनिदर्शनाः।।।।नेदुर्बलस्याभिमुखं ज्वालोद्गारिभिराननैः।
యుద్ధంలో నిత్యమూ అశుభం కలిగించే శివాలు భయంకర అపశకునాలుగా దర్శనమిచ్చాయి; సేనకు ఎదురుగా, జ్వాలలు ఉగిరే ముఖాలున్నట్లుగా అవి ఘోరంగా కేకలు వేసాయి।
Verse 11
कबन्धः परिघाभासो दृश्यते भास्करान्तिके।।।।जग्राह सूर्यं स्वर्भानुरपर्वणि महाग्रहः।प्रवाति मारुतश्शीघ्रं निष्प्रभोऽभूद्दिवाकरः।।।।
సూర్యుని సమీపంలో ఇనుప దండంలా ప్రకాశించే కేతువు కనబడెను; పర్వదినం కాకపోయినా మహాగ్రహమైన స్వర్భాను (రాహు) సూర్యుణ్ని గ్రహించాడు. వేగంగా గాలి వీచి, దివాకరుడు కాంతిహీనుడయ్యాడు।
Verse 12
कबन्धः परिघाभासो दृश्यते भास्करान्तिके।।3.23.11।।जग्राह सूर्यं स्वर्भानुरपर्वणि महाग्रहः।प्रवाति मारुतश्शीघ्रं निष्प्रभोऽभूद्दिवाकरः।।3.23.12।।
సూర్యుని దగ్గర ఇనుప దండంలా కేతువు దర్శనమిచ్చెను; తగిన పర్వకాలం కాకపోయినా రాహు సూర్యుణ్ని గ్రహణంగా గ్రహించాడు. వేగంగా గాలి వీచి, సూర్యుని కాంతి మసకబారింది।
Verse 13
उत्पेतुश्च विना रात्रिं ताराः खद्योतसप्रभाः।संलीनमीनविहगा नलिन्यश्शुष्कपङ्कजाः।।।।तस्मिन् क्षणे बभूवुश्च विना पुष्पफलैर्द्रुमाः।
రాత్రి రాకముందే ఖద्योతాలవలె మెరుస్తూ నక్షత్రాలు ఉదయించాయి. చేపలు, జలపక్షులు దాగిపోయాయి; కమలినుల్లో కమలాలు ఎండిపోయాయి. అదే క్షణంలో వృక్షాలు పుష్పఫలరహితమయ్యాయి।
Verse 14
उद्धूतश्च विना वातं रेणुर्जलधरारुणः।।।।वीचीकूचीति वाश्यन्त्यो बभूवुस्तत्र शारिकाः।
గాలి లేకపోయినా మేఘవర్ణమైన ధూళి ఎగసింది. అక్కడ శారిక పక్షులు మత్తుగా ‘వీచీకూచీ’ అని అర్థంలేని కేకలతో అరవసాగాయి।
Verse 15
उल्काश्चापि सनिर्घाता निपेतुर्घोरदर्शनाः।।।।प्रचचाल मही सर्वा सशैलवनकानना।
గర్జనతో కూడిన భయంకర ఉల్కలు పడిపోయాయి; పర్వతాలు, ఉపవనాలు, అరణ్యాలతో కూడిన సమస్త భూమి కంపించింది।
Verse 16
खरस्य च रथस्थस्य नर्दमानस्य धीमतः।।।।प्राकम्पत भुजस्सव्यस्स्वरश्चास्यावसज्जत।
రథస్థుడై గర్జిస్తున్న ధీమంతుడైన ఖరుని ఎడమ భుజం బలంగా కంపించింది; అతని స్వరం గొంతులోనే ఆగిపోయింది।
Verse 17
सास्रा सम्पद्यते दृष्टिः पश्यमानस्य सर्वतः।।।।ललाटे च रुजा जाता न च मोहान्यवर्तत।
అటూ ఇటూ చూస్తూ ఉండగా అతని చూపు కన్నీళ్లతో నిండింది; నుదుట నొప్పి పుట్టింది, అయినా మోహవశాత్తు అతడు వెనుదిరగలేదు।
Verse 18
तान्समीक्षय महोत्पातानुत्थितान्रोमहर्षणान्।।।।अब्रवीद्राक्षसान्सर्वान्प्रहसन्सखरस्तदा।
ఆ భయంకరమైన, రోమాంచకరమైన మహోత్పాతాలు ఉద్భవించడాన్ని చూసి ఖరుడు నవ్వుతూ, అప్పుడు సమస్త రాక్షసులతో ఇలా అన్నాడు।
Verse 19
महोत्पातानिमान्सर्वानुत्थितान्घोरदर्शनान्।।।।न चिन्तयाम्यहं वीर्याद्बलवान्दुर्बलानिव।
భయంకర దర్శనములైన ఈ మహోత్పాతములు ఉద్భవించినా నేను వాటిని చింతించను; నా వీర్యబలముచేత, బలవంతుడు బలహీనులను లెక్కచేయనట్లు।
Verse 20
तारा अपि शरैस्तीक्ष्णैः पातयामि नभस्स्थलात्।।।।मृत्युं मरणधर्मेण सङ्क्रुद्धो योजयाम्यहम्।
నా తీక్ష్ణ శరములతో ఆకాశస్థ తారలనుకూడ నేలకూల్చగలను; కోపోద్రిక్తుడనై మృత్యువునుకూడ మరణధర్మమునకు లోబరచగలను।
Verse 21
राघवं तं बलोत्सिक्तं भ्रातरं चास्य लक्ष्मणम्।।।।अहत्वा सायकैस्तीक्ष्णैर्नोपावर्तितुमुत्सहे।
బలమదముతో ఉప్పొంగిన ఆ రాఘవుని, అతని సహోదరుడు లక్ష్మణుని కూడ, తీక్ష్ణ శరములతో సంహరించక నేను తిరిగి వెళ్లను।
Verse 22
सकामा भगिनी मेऽस्तु पीत्वा तु रुधिरं तयोः।।।।यन्निमित्तस्तु रामस्य लक्ष्मणस्य विपर्ययः।
రామలక్ష్మణుల రుధిరము త్రాగి నా సోదరి తన కోరిక నెరవేర్చుకొనుగాక; వారి కారణముగానే మాకు ఈ విపత్తు కలిగింది।
Verse 23
न क्वचित्प्राप्तपूर्वो मे संयुगेषु पराजयः।।।।युष्माकमेतत्प्रत्यक्षं नानृतं कथयाम्यहम्।
యుద్ధములలో నాకు ఎప్పుడూ పరాజయము కలగలేదు; ఇది మీకు ప్రత్యక్షమే—నేను అసత్యము పలుకుటలేదు।
Verse 24
देवराजमपि क्रुद्धो मत्तैरावतयायिनम्।।।।वज्रहस्तं रणे हन्यां किं पुनस्तौ कुमानुषौ।
నేను కోపించితే, మత్త ఐరావతంపై అధిరోహించి వజ్రహస్తుడైన దేవరాజ ఇంద్రునికూడా యుద్ధంలో సంహరిస్తాను; మరి ఆ ఇద్దరు అల్ప మానవులు ఎంత?
Verse 25
सा तस्य गर्जितं श्रुत्वा राक्षसस्य महाचमूः।।।।प्रहर्षमतुलं लेभे मृत्युपाशावपाशिता।
ఆ రాక్షసుని గర్జన విని, మరణపాశంలో ఇప్పటికే బంధింపబడిన ఆ మహాసేన అపారమైన హర్షంతో ఉప్పొంగింది।
Verse 26
समीयुश्च महात्मानो युद्धदर्शनकाङ्क्षिणः।।।।ऋषयो देवगन्दर्वास्सिद्धाश्च सहचारणैः।
యుద్ధాన్ని దర్శించాలనే ఆకాంక్షతో మహాత్ములైన ఋషులు, దేవులు, గంధర్వులు, సిద్ధులు మరియు చారణులతో కూడి అందరూ సమేతంగా చేరారు।
Verse 27
समेत्य चोचुस्सहितास्तेऽन्योन्यं पुण्यकर्मणः।स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्योऽस्तु लोकानां येऽभिसङ्गताः।।।।
ఆ పుణ్యకర్ములు సమేతంగా చేరి పరస్పరం ఇలా పలికారు—“గోవులకు, బ్రాహ్మణులకు శుభం కలుగుగాక; ఇక్కడ సమాగమమైన సమస్త లోకాలకు కూడా మంగళం కలుగుగాక।”
Verse 28
जयतां राघवस्संख्ये पौलस्त्यान् रजनीचरान्।।।।चक्रहस्तो यथा युद्धे सर्वानसुरपुङ्गवान्।
“యుద్ధంలో రాఘవుడు రాత్రిచరులైన పౌలస్త్య రాక్షసులను జయించుగాక; చక్రహస్తుడైన భగవంతుడు యుద్ధంలో సమస్త ప్రధాన అసురులను జయించినట్లే।”
Verse 29
एतच्चान्यच्च बहुशो ब्रुवाणाः परमर्षयः।।।।जातकौतूहलास्तत्र विमानस्थाश्च देवताः।ददृशुर्वाहिनीं तेषां राक्षसानां गतायुषाम्।।।।
ఇలా పరమర్షులు అనేక విధాలుగా పదేపదే పలుకుచుండగా, అక్కడ కుతూహలంతో విమానస్థులైన దేవతలు, ఆయుష్షు క్షీణించి వినాశసన్నిహితమైన ఆ రాక్షసుల సేనను దర్శించారు.
Verse 30
एतच्चान्यच्च बहुशो ब्रुवाणाः परमर्षयः।।3.23.29।।जातकौतूहलास्तत्र विमानस्थाश्च देवताः।ददृशुर्वाहिनीं तेषां राक्षसानां गतायुषाम्।।3.23.30।।
పరమర్షులు ఇలానే ఇది మరియు మరెన్నో విషయాలను పదేపదే పలికారు. అప్పుడు అక్కడ కుతూహలంతో, విమానాలలో ఉన్న దేవతలు, ఆయుష్షు అంత్యానికి చేరువైన ఆ రాక్షససేనను చూశారు.
Verse 31
रथेन तु खरो वेगादुग्रसैन्यो विनिस्सृतः।तं दृष्ट्वा राक्षसं भूयो राक्षसाश्च विनिस्सृताः।।।।
అప్పుడు ఉగ్రసేనతో కూడిన ఖరుడు వేగంగా రథంపై బయలుదేరాడు. ఆ రాక్షసనాయకుణ్ని చూచి మరిన్ని రాక్షసులు కూడా బయటికి దూసుకొచ్చారు.
Verse 32
श्येनगामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुर्विहङ्गमः।दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः।।।।मेघमाली महामाली सर्वास्यो रुधिराशनः।द्वादशैते महावीर्याः प्रतस्थुरभितः खरम्।।।।
శ్యేనగామి, పృథుగ్రీవ, యజ్ఞశత్రు, విహంగమ, దుర్జయ, కరవీరాక్ష, పరుష, కాలకార్ముక, మేఘమాలి, మహామాలి, సర్వాస్య, రుధిరాశన—ఈ పన్నెండు మహావీరులు ఖరుణ్ని చుట్టుముట్టి ముందుకు కదిలారు.
Verse 33
श्येनगामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुर्विहङ्गमः।दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः।।3.23.32।।मेघमाली महामाली सर्वास्यो रुधिराशनः।द्वादशैते महावीर्याः प्रतस्थुरभितः खरम्।।3.23.33।।
శ్యేనగామి, పృథుగ్రీవ, యజ్ఞశత్రు, విహంగమ, దుర్జయ, కరవీరాక్ష, పరుష, కాలకార్ముక, మేఘమాలి, మహామాలి, సర్వాస్య, రుధిరాశన—ఈ పన్నెండు పరాక్రమశాలులు ఖరుణ్ని సమీపంగా చుట్టుముట్టే రక్షకబలంగా ముందుకు సాగారు.
Verse 34
महाकपालिस्स्थूलाक्षः प्रमाथी त्रिशिरास्तथा।चत्वार एते सेनान्यो दूषणं पृष्ठतो ययुः।।।।
దూషణుని వెనుకగా నాలుగు సేనానాయకులు సాగిరి—మహాకపాలి, స్థూలాక్షుడు, ప్రమాథీ, త్రిశిరుడు—అతని పృష్టభాగాన అనుసరించుచు వెళ్లిరి।
Verse 35
सा भीमवेगा समराभिकामा महाबला राक्षसवीरसेना।तौ राजपुत्रौ सहसाभ्युपेता माला ग्रहाणामिव चन्द्रसूर्यौ।।।।
భయంకర వేగముతో, యుద్ధాభిలాషతో, మహాబల రాక్షసవీరసేన అకస్మాత్తుగా ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులను చుట్టుముట్టింది—గ్రహమాల సూర్యచంద్రులను ఆవరించినట్లు।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Khara’s conscious rejection of warning signs (mahotpāta) and his decision to proceed to violence against Rama and Lakshmana, illustrating an ethical failure: pride-driven agency overriding prudent restraint and moral reflection.
The sarga contrasts cosmic संकेत (omens) with human choice: when adharma is pursued, the world’s order appears inverted, yet the decisive factor remains the actor’s intention; Khara’s boasts exemplify how hubris can convert signs meant for correction into fuel for self-deception.
Janasthana is the key geographic marker, functioning as the rākṣasa operational base; culturally, the sarga foregrounds omen-literacy (nimitta traditions), celestial witnessing (vimāna-stha devas), and public benedictions for ‘go-brāhmaṇa’ welfare as a civilizational value-statement.