Sarga 22
खरस्य सैन्योद्योगः — Khara Mobilizes the Janasthana Host
अरण्यकाण्ड
ఈ సర్గలో జనస్థానంలో సైన్య సమీకరణం, ఆజ్ఞల అమలు వర్ణించబడుతుంది. శూర్పణఖ ఫిర్యాదుతో రాక్షసుల మధ్య ఖరుడు అవమానంతో మండిపడి, రాముడు కేవలం మానవుడే అని నిర్ణయించి అతన్ని సంహరించాల్సిందేనని ప్రకటిస్తాడు. శూర్పణఖ ఆనందించి మళ్లీ అతన్ని స్తుతిస్తుంది; అప్పుడు ఖరుడు సేనాపతి దూషణునికి ప్రతిచర్యను కార్యరూపం దాల్చేలా ఆజ్ఞాపిస్తాడు. ఆదేశాలు ఇలా వస్తాయి—వ్యాఘ్రసమానమైన, దర్పిష్టమైన, బలవంతులైన రాక్షసులను సమీకరించు; రథాన్ని సిద్ధం చేయు; ధనుస్సులు, బాణాలు, ఖడ్గాలు, శక్తులు మరియు నానావిధ క్షిపణాస్త్రాలతో ఆయుధాగారాన్ని సిద్ధం చేయు. దూషణుడు సూర్యవర్ణ మహారథం సిద్ధమని నివేదిస్తాడు. గ్రంథం మేరువులాంటి ఆ రథాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తుంది—సువర్ణాలంకారాలు, వైడూర్యఖచిత ఉపకరణాలు, గంటలు, పతాకాలు, అలాగే చేప, పుష్ప, వృక్ష, దివ్యచిహ్నాల వంటి మంగళలేఖనాలు. ఖరుడు రథారూఢుడై సేనకు కూచ్ ఆజ్ఞ ఇస్తాడు. పద్నాలుగు వేల భీకర రాక్షసులు నానావిధ ఆయుధాలు ధరించి బయలుదేరుతారు. చివరికి సేన ఉద్ధృతంగా ముందుకు దూసుకెళ్తుంది; ఖరుని రథం దిక్కులన్నింటా గర్జిస్తుంది; యమసమానుడై, వడగండ్ల మేఘంలా ఖరుడు శత్రువధార్థం దూసుకుపోయి జనస్థాన సంగ్రామానికి నిర్ణాయక ఉద్ధృతిని సూచిస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
एवमाधर्षितश्शूरश्शूर्पणख्या खरस्ततः।उवाच रक्षसां मध्ये खरः खरतरं वचः।।3.22.1।।
ఇలా శూర్పణఖ చేత అవమానింపబడి ప్రేరేపింపబడిన వీరుడు ఖరుడు, రాక్షసుల మధ్య మరింత కఠినమైన మాటలు పలికాడు.
Verse 2
तवावमानप्रभवः क्रोधोऽयमतुलो मम।न शक्यते धारयितुं लवणाम्भ इवोल्बणम्।।3.22.2।।
నీ అవమానంవల్ల పుట్టిన నా ఈ అతుల క్రోధం ఆపలేనిది—లవణసముద్రపు ఉప్పొంగే జలంలా దాన్ని నిలువరించలేం।
Verse 3
न रामं गणये वीर्यान्मानुषं क्षीणजीवितम्।आत्मदुश्चरितैः प्राणान्हतोयोऽद्य विमोक्ष्यते।।3.22.3।।
“రాముని వీర్యాన్ని నేను ఏమాత్రం లెక్కచేయను; అతడు స్వల్పాయుష్కుడైన మనిషి మాత్రమే. తన స్వయంకృత దుష్కర్మాల ఫలంగా, హతుడై ఈ రోజు ప్రాణాలను విడిచిపెడతాడు।”
Verse 4
बाष्पस्संह्रियतामेष सम्भ्रमश्च विमुच्यताम्।अहं रामं सह भ्रात्रा नयामि यमसादनम्।।3.22.4।।
ఈ కన్నీళ్లను ఆపుకో, ఈ కలవరాన్ని విడిచిపెట్టు. నేను రాముణ్ణి అతని సోదరునితో కలిసి యమసదనానికి పంపిస్తాను।
Verse 5
परश्वथहतस्याद्य मन्दप्राणस्य संयुगे।रामस्य रुधिरं रक्तमुष्णं पास्यसि राक्षसि।।3.22.5।।
ఈ రోజు యుద్ధంలో నా పరశు దెబ్బతో గాయపడి ప్రాణం క్షీణించిన రాముని వేడి, ఎర్ర రక్తాన్ని నీవు త్రాగుతావు—ఓ రాక్షసీ।
Verse 6
सा प्रहृष्टा वचश्श्रुत्वा खरस्य वदनाच्च्युतम्।प्रशशंस पुनर्मौर्ख्याद्भ्रातरं रक्षसां वरम्।।3.22.6।।
ఈ కన్నీళ్లను ఆపుకో, ఈ కలవరాన్ని విడిచిపెట్టు. నేను రాముణ్ణి అతని సోదరునితో కలిసి యమసదనానికి పంపిస్తాను।
Verse 7
तया परुषितः पूर्वं पुनरेव प्रशंसितः।अब्रवीद्दूषणं नाम खरस्सेनापतिं तदा।।3.22.7।।
ఈ రోజు యుద్ధంలో నా పరశు దెబ్బతో గాయపడి ప్రాణం క్షీణించిన రాముని వేడి, ఎర్ర రక్తాన్ని నీవు త్రాగుతావు—ఓ రాక్షసీ।
Verse 8
चतुर्दश सहस्राणि मम चित्तानुवर्तिनाम्।रक्षसां भीमवेगानां समरेष्वनिवर्तिनाम्।।3.22.8।।
నా సంకల్పానుసారంగా నడిచే, భయంకర వేగముగల, యుద్ధంలో ఎప్పుడూ వెనుదిరగని పద్నాలుగు వేల రాక్షసులు ఉన్నారు।
Verse 9
नीलजीमूतवर्णानां घोराणां क्रूरकर्मणाम्।लोकहिंसाविहाराणां बलिनामुग्रतेजसाम्।।3.22.9।।
నీల వర్షమేఘ వర్ణముగల, ఘోరమైన, క్రూరకర్మలలో నిమగ్నమైన, లోకహింసలో విహరించే, బలవంతులైన ఉగ్రతేజస్సులు।
Verse 10
तेषां शार्दूलदर्पाणां महास्यानां महौजसाम्।सर्वोद्योग मुदीर्णानां रक्षसां सौम्य कारय।।3.22.10।।
హే సౌమ్యా, ఆ రాక్షసుల సంపూర్ణ సమీకరణం చేయించు—పులిలా గర్విష్ఠులు, మహాముఖులు, మహాబలవంతులు, ఇప్పటికే కార్యానికి ఉత్సాహితులైనవారు.
Verse 11
उपस्थापय मे क्षिप्रं रथं सौम्य धनूंषि च।शरांश्चित्रांश्च खङ्गांश्च शक्तीश्च विविधाश्शिताः।।3.22.11।।
హే సౌమ్యా! త్వరగా నా రథమును, ధనుస్సులను సిద్ధం చేయుము; చక్కగా తయారైన బాణములు, ఖడ్గములు, నానావిధములైన పదునైన శక్తులును సమర్పించుము।
Verse 12
अग्रे निर्यातुमिच्छामि पौलस्त्यानां महात्मनाम्।वधार्थं दुर्विनीतस्य रामस्य रणकोविदः।।3.22.12।।
మహాత్ములైన పౌలస్త్యుల ముందుభాగంలో నేను బయలుదేరదలచుకున్నాను; యుద్ధనిపుణుడనై ఆ దుర్వినీతుడైన రాముని వధించుటకై।
Verse 13
इति तस्य ब्रुवाणस्य सूर्यवर्णं महारथम्।सदश्वैश्शबलैर्युक्तमाचचक्षेऽथ दूषणः।।3.22.13।।
ఖరుడు ఇలా పలుకుతుండగా, దూషణుడు సూర్యవర్ణముగల ఆ మహారథమును చూపించాడు; అది రంగురంగుల ఉత్తమ అశ్వములతో యుక్తమై సిద్ధంగా నిలిచింది।
Verse 14
तं मेरुशिखराकारं तप्तकाञ्चनभूषणम्।हेमचक्रमसम्बाधं वैदूर्यमयकूबरम्।।3.22.14।।मत्स्यैः पुष्पैर्द्रुमैश्शैलैश्चन्द्रसूर्यैश्च काञ्चनैः।मङ्गलैः पक्षिसङ्घैश्च ताराभिरभिसंवृतम्।।3.22.15।।ध्वजनिस्त्रिंशसम्पन्नं किङ्किणीकविराजितम्।सदश्वयुक्तं सोऽमर्षादारुरोह खरो रथम्।।3.22.16।।
ఆ రథము మేరుశిఖరాకారముగా, తప్తకాంచనాభరణములతో విభూషితముగా, హేమచక్రములతో యుక్తముగా, దృఢముగా సుసంఘటితముగా, వైదూర్యమణిమయ కూబరముతో (యుగదండముతో) ఉన్నది।
Verse 15
तं मेरुशिखराकारं तप्तकाञ्चनभूषणम्।हेमचक्रमसम्बाधं वैदूर्यमयकूबरम्।।3.22.14।।मत्स्यैः पुष्पैर्द्रुमैश्शैलैश्चन्द्रसूर्यैश्च काञ्चनैः।मङ्गलैः पक्षिसङ्घैश्च ताराभिरभिसंवृतम्।।3.22.15।।ध्वजनिस्त्रिंशसम्पन्नं किङ्किणीकविराजितम्।सदश्वयुक्तं सोऽमर्षादारुरोह खरो रथम्।।3.22.16।।
అది స్వర్ణమయమైన మత్స్య, పుష్ప, వృక్ష, శైల, చంద్ర, సూర్య రూపాలతో, అలాగే మంగళచిహ్నాలతో, పక్షిసంఘాలతో, తారలవంటి అలంకారాలతో చుట్టూరా ఆవరించబడి శోభిల్లింది।
Verse 16
तं मेरुशिखराकारं तप्तकाञ्चनभूषणम्।हेमचक्रमसम्बाधं वैदूर्यमयकूबरम्।।3.22.14।।मत्स्यैः पुष्पैर्द्रुमैश्शैलैश्चन्द्रसूर्यैश्च काञ्चनैः।मङ्गलैः पक्षिसङ्घैश्च ताराभिरभिसंवृतम्।।3.22.15।।ध्वजनिस्त्रिंशसम्पन्नं किङ्किणीकविराजितम्।सदश्वयुक्तं सोऽमर्षादारुरोह खरो रथम्।।3.22.16।।
ధ్వజాలు, నిస్త్రింశాలతో సుసజ్జితమై, కింకిణీ శ్రేణులతో విరాజిల్లి, ఉత్తమ అశ్వయుక్తమైన ఆ రథాన్ని అసహనక్రోధంతో ఖరుడు అధిరోహించాడు।
Verse 17
निशाम्य तु रथस्थं तं राक्षसा भीमविक्रमाः।तस्थुस्संपरिवार्यैनं दूषणं च महाबलम्।।3.22.17।।
అతడు రథస్థుడై ఉన్నదాన్ని చూసి భీమపరాక్రములైన రాక్షసులు అతనిని చుట్టుముట్టి నిలిచారు; మహాబలుడు దూషణుడూ వారితో సిద్ధంగా ఉన్నాడు।
Verse 18
खरस्तु तान्महेष्वासान्घोरवर्मायुधध्वजान्।निर्यातेत्यब्रवीद्दृष्ट्वा रथस्थस्सर्वराक्षसान्।।3.22.18।।
రథస్థుడైన ఖరుడు ఘోర కవచాలు, ఆయుధాలు, ధ్వజాలు ధరించిన మహాధనుర్ధరులైన సమస్త రాక్షసులను చూసి—“నిర్యాత! బయలుదేరండి!” అని ఆజ్ఞాపించాడు।
Verse 19
ततस्तद् राक्षसं सैन्यं घोरचर्मायुधध्वजम्।निर्जगाम जनस्थानान्महानादं महाजवम्।।3.22.19।।
అప్పుడు ఘోర చర్మాలు (ఢాళ్లు), ఆయుధాలు, ధ్వజాలు ధరించిన ఆ రాక్షస సైన్యం జనస్థానంనుండి మహానాదంతో, మహావేగంతో బయలుదేరింది।
Verse 20
मुद्गरैः पट्टिसैश्शूलैस्सुतीक्ष्णैश्च परश्वधैः।खङ्गैश्चक्रैश्च हस्तस्थैर्भ्राजमानैश्च तोमरैः।।3.22.20।।शक्तिभिः परिघैर्घोरैरतिमात्रैश्च कार्मुकैः।गदासिमुसलैर्वज्रैर्गृहीतैर्भीमदर्शनैः।।3.22.21।।राक्षसानां सुघोराणां सहस्राणि चतुर्दश।निर्यातानि जनस्थानात्खरचित्तानुवर्तिनाम्।।3.22.22।।
వారి చేతుల్లో ముద్గరాలు, పట్టిశాలు, శూలాలు, అత్యంత తీక్ష్ణమైన పరశుధారలు, ఖడ్గాలు, చక్రాలు మరియు ప్రకాశించే తోమరాలు మెరిసేవి।
Verse 21
मुद्गरैः पट्टिसैश्शूलैस्सुतीक्ष्णैश्च परश्वधैः।खङ्गैश्चक्रैश्च हस्तस्थैर्भ्राजमानैश्च तोमरैः।।3.22.20।।शक्तिभिः परिघैर्घोरैरतिमात्रैश्च कार्मुकैः।गदासिमुसलैर्वज्रैर्गृहीतैर्भीमदर्शनैः।।3.22.21।।राक्षसानां सुघोराणां सहस्राणि चतुर्दश।निर्यातानि जनस्थानात्खरचित्तानुवर्तिनाम्।।3.22.22।।
వారు శక్తులు, భయంకరమైన పరిఘాలు, అతివిశాలమైన కార్ముకాలు, అలాగే గద, ఖడ్గం, ముసలం, వజ్రసమాన ఆయుధాలను ధరించి—చూడగానే భీతిని కలిగించేవారు।
Verse 22
मुद्गरैः पट्टिसैश्शूलैस्सुतीक्ष्णैश्च परश्वधैः।खङ्गैश्चक्रैश्च हस्तस्थैर्भ्राजमानैश्च तोमरैः।।3.22.20।।शक्तिभिः परिघैर्घोरैरतिमात्रैश्च कार्मुकैः।गदासिमुसलैर्वज्रैर्गृहीतैर्भीमदर्शनैः।।3.22.21।।राक्षसानां सुघोराणां सहस्राणि चतुर्दश।निर्यातानि जनस्थानात्खरचित्तानुवर्तिनाम्।।3.22.22।।
జనస్థానము నుండి ఖరుని సంకల్పాన్ని అనుసరించే అత్యంత ఘోర రాక్షసుల పద్నాలుగు వేల మంది బయలుదేరారు।
Verse 23
तांस्त्वभिद्रवतो दृष्ट्वा राक्षसान् भीमविक्रमान्।खरस्यापि रथः किञ्चिज्जगाम तदनन्तरम्।।3.22.23।।
భయంకర పరాక్రమముగల రాక్షసులు దాడికి దూసుకువస్తున్నట్లు చూసి, ఖరుని రథమూ వారి వెనుక కొద్దిగా ముందుకు సాగింది।
Verse 24
ततस्ताञ्छबलानश्वास्तप्तकाञ्चनभूषितान्।खरस्य मतिमाज्ञाय सारथिस्समचोदयत्।।3.22.24।।
అనంతరం ఖరుని అభిప్రాయాన్ని గ్రహించిన సారథి, తప్తకాంచనాభరణాలతో అలంకరించబడిన చారల గుర్రాలను వేగంగా నడిపించాడు।
Verse 25
स चोदितो रथश्शीघ्रं खरस्य रिपुघातिनः।शब्देनापूरयामास दिशश्च प्रदिशस्तदा।।3.22.25।।
ప్రేరేపింపబడిన శత్రుఘాతి ఖరుని వేగవంతమైన రథం చేసిన ఘోషతో, ఆ సమయంలో దిక్కులూ ఉపదిక్కులూ అన్నీ నిండిపోయాయి।
Verse 26
प्रवृद्धमन्युस्तु खरः खरस्वनो रिपोर्वधार्थं त्वरितो यथान्तकः।अचूचुदत्सारथिमुन्नदन्घनं महाबलो मेघ इवाश्मवर्षवान्।।3.22.26।।
క్రోధం పెరిగి, కఠిననాదముగల ఖరుడు శత్రువధార్థం అంతకునివలె వేగంగా దూసుకెళ్లాడు। శిలావృష్టి కురిపించే ఘనమైన మహాబల మేఘంలా గర్జిస్తూ, సారథిని మరింత వేగంగా నడపమని తొందరపెట్టాడు।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Khara’s choice to convert personal humiliation into state-level violence: he frames the insult as justification for killing Rama, demonstrating how krodha (anger) can override discernment and distort the rhetoric of duty into vengeance.
The sarga illustrates a classical moral psychology: anger arising from avamāna (insult) becomes ‘uncontainable’ and drives rash commitments. The implied upadesha is that leadership without self-restraint amplifies harm by mobilizing collective force for private grievance.
Janasthana functions as the operational base of the forest rākṣasas, while the ornate mahāratha—described with Meru and solar imagery—serves as a cultural marker of royal-military spectacle and auspicious iconography within epic warfare narration.