Sarga 12
अगस्त्याश्रमप्रवेशः तथा दिव्यायुधप्रदानम् (Entry into Agastya’s Hermitage and the Gift of Divine Weapons)
आरण्यकाण्ड
లక్ష్మణుడు అగస్త్యాశ్రమ ప్రాంగణంలో ప్రవేశించి అగస్త్యుని శిష్యునికి తన పరిచయం చెప్పి, పితృఆజ్ఞవలన వనవాసులైన రాముడు, సీత, తానూ దర్శనానికి అనుమతి కోరుతాడు. శిష్యుడు మునికి నివేదించగా, అగస్త్యుడు దీర్ఘకాలంగా ఎదురుచూసిన రామాగమనాన్ని విని తక్షణమే అతిథి సత్కారాన్ని ఆదేశిస్తాడు. రాముడు లోనికి ప్రవేశించి ఆశ్రమంలోని పవిత్ర భూవ్యవస్థను దర్శిస్తాడు—వివిధ దేవతలతో సంబంధమైన వేదికలు, స్థలాలు—తపోవనంలో సమన్విత యజ్ఞలోకంలా ప్రతీతమవుతుంది. అగస్త్యుడు శిష్యులతో కలిసి బయటకు వచ్చి, రాముడు ఆయనను తపస్సు నిధిగా గుర్తించి సాష్టాంగ నమస్కారం చేస్తాడు; సీతా-లక్ష్మణులు కూడా అంజలి బద్ధులై నిలుస్తారు. ముని ఆసనం, అర్ఘ్య-పాద్యాదులతో స్వాగతించి వానప్రస్థ విధానానుసారం భోజనం పెట్టి, అతిథిధర్మాన్ని ఉపదేశిస్తాడు—అగ్నికి హవనం చేయడం, అతిథిని యథావిధిగా గౌరవించడం నిత్యకర్తవ్యం; నిర్లక్ష్యం చేస్తే దోషఫలం తప్పదు. తదనంతరం విశ్వకర్మ నిర్మితమైన వైష్ణవ ధనుస్సు, బ్రహ్మదత్తమైన అమోఘ శరం, అక్షయ శరాలతో నిండిన రెండు తూణీరాలు, ఇంద్రప్రదత్తమైన మడుగుతో కూడిన ఖడ్గాన్ని ప్రసాదిస్తాడు. వనరక్షణకు ధర్మసమ్మత సాధనాలుగా ఈ దివ్యాయుధాలను ఇచ్చి రాముని కార్యసిద్ధికి ఆశీర్వదిస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
सप्रविश्याऽश्रमपदं लक्ष्मणो राघवानुजः।अगस्त्यशिष्यमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह।।।।
రాఘవుని అనుజుడైన లక్ష్మణుడు ఆశ్రమస్థలంలో ప్రవేశించి, అగస్త్యముని శిష్యుణ్ని కలసి ఈ మాటలు పలికెను।
Verse 2
राजा दशरथो नाम ज्येष्ठस्तस्य सुतो बली।रामः प्राप्तो मुनिं द्रष्टुं भार्यया सह सीतया।।।।
దశరథనామ రాజుని జ్యేష్ఠపుత్రుడైన పరాక్రమశాలి రాముడు, భార్య సీతతో కలిసి మునిని దర్శించుటకు వచ్చెను।
Verse 3
लक्ष्मणो नाम तस्याहं भ्राता त्ववरजो हितः।अनुकूलश्च भक्तश्च यदि ते श्रोत्रमागतः।।।।
నేను ఆయనకు తమ్ముడైన లక్ష్మణుడను—హితైషి, సదా అనుకూలుడు, భక్తుడను—నా పేరు మీ చెవికి చేరి ఉంటే.
Verse 4
ते वयं वनमत्युग्रं प्रविष्टाः पितृशासनात्।द्रष्टुमिच्छामहे सर्वे भगवन्तं निवेद्यताम्।।।।
పితృఆజ్ఞవల్ల మేము ఈ అత్యంత భయంకరమైన అరణ్యంలో ప్రవేశించాము. మేమందరం భగవంతుడైన మునిని దర్శించదలచాము; దయచేసి మా విషయాన్ని నివేదించండి।
Verse 5
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य तपोधनः।तथेत्युक्त्वाऽग्निशरणं प्रविवेश निवेदितुम्।।।।
లక్ష్మణుని ఆ వచనమును విని తపోధనుడు ‘తథాస్తు’ అని పలికి, నివేదించుటకు అగ్నిశరణములో ప్రవేశించెను।
Verse 6
स प्रविश्य मुनिश्रेष्ठं तपसा दुष्प्रधर्षणम्।कृताञ्जलिरुवाचेदं रामागमनमञ्जसा।।।।यथोक्तं लक्ष्मणेनैव शिष्योऽगस्त्यस्य सम्मतः।
అగస్త్యునకు సమ్మతుడైన శిష్యుడు త్వరగా లోనికి ప్రవేశించి, తపోబలముచే దుర్ధర్షుడైన మునిశ్రేష్ఠుని సమక్షమున కృతాంజలిగా, లక్ష్మణుడు చెప్పినట్లే రామాగమనమును యథార్థంగా నివేదించెను।
Verse 7
पुत्रौ दशरथस्येमौ रामो लक्ष्मण एव च।।।।प्रविष्टावाश्रमपदं सीतया सह भार्यया।
దశరథుని ఈ ఇద్దరు కుమారులు—రాముడు మరియు లక్ష్మణుడు—రాముని భార్య సీతతో కలిసి ఆశ్రమప్రదేశములో ప్రవేశించిరి।
Verse 8
द्रष्टुं भवन्तमायातौ शुश्रूषार्थमरिन्दमौ।।।।यदत्रानन्तरं तत्त्वमाज्ञापयितुमर्हसि।
భగవన్! ఈ ఇద్దరు శత్రుదమనులు మీ దర్శనం పొందుటకును, మీ సేవ చేయుటకును వచ్చారు. ఈ విషయంలో ఇకపై యథార్థంగా చేయవలసినది ఏదో ఆజ్ఞాపించవలసినదిగా కృపచేయండి.
Verse 9
ततश्शिष्यादुपश्रुत्य प्राप्तं रामं सलक्ष्मणम्।।।।वैदेहीं च महाभागामिदं वचनमब्रवीत्।
అనంతరం శిష్యుని ద్వారా లక్ష్మణసహితుడైన రాముడు వచ్చాడని, మహాభాగ్యవతి వైదేహీ కూడా ఉన్నదని విని, ముని ఈ వచనములు పలికెను.
Verse 10
दिष्ट्या रामश्चिरस्याद्य द्रष्टुं मां समुपागतः।।।।मनसा काङ्क्षितं ह्यस्य मयाप्यागमनं प्रति।
దైవానుగ్రహంతో నేడు చాలా కాలానంతరం రాముడు నన్ను దర్శించుటకు వచ్చెను; అతని రాకను నేనూ మనసులో కోరుకొనియున్నాను।
Verse 11
गम्यतां सत्कृतो रामस्सभार्यस्सहलक्ष्मणः।।।।प्रवेश्यतां समीपं मे किं चासौ न प्रवेशितः।
వెళ్లండి; రాముని—భార్యతో, లక్ష్మణునితో కూడ—యథోచితంగా సత్కరించి నా సమీపానికి తీసికొని రండి. అతడు ఇప్పటివరకు ఎందుకు లోపలికి రాలేదు?
Verse 12
एवमुक्तस्तु मुनिना धर्मज्ञेन महात्मना।। ।।अभिवाद्याब्रवीच्छिष्यस्तथेति नियताञ्जलिः।
ధర్మజ్ఞుడైన మహాత్మ ముని ఇలా ఆజ్ఞాపించగా, శిష్యుడు కరజోడించి నమస్కరించి “తథాస్తు” అని పలికెను।
Verse 13
ततो निष्क्रम्य सम्भ्रान्तश्शिष्यो लक्ष्मणमब्रवीत्।।।।क्वासौ रामो मुनिं द्रष्टुमेतु प्रविशतु स्वयम्।
అప్పుడు శిష్యుడు ఆతురతతో బయటికి వచ్చి లక్ష్మణునితో అన్నాడు— “రాముడు ఎక్కడ? మునిని దర్శించుటకు ఆయన రాగలడు; స్వయంగా లోనికి ప్రవేశించుగాక।”
Verse 14
ततो गत्वाऽऽश्रमपदं शिष्येण सह लक्ष्मणः।। ।।दर्शयामास काकुत्स्थं सीतां च जनकात्मजाम्।
తర్వాత లక్ష్మణుడు శిష్యునితో కలిసి ఆశ్రమప్రదేశానికి వెళ్లి కాకుత్స్థ రాముని, అలాగే జనకాత్మజ సీతను చూపించాడు।
Verse 15
तं शिष्यः प्रश्रितो वाक्यमगस्त्यवचनं ब्रुवन्।।।।प्रावेशयद्यथान्यायं सत्कारार्हं सुसत्कृतम्।
అగస్త్యుని సందేశాన్ని వినయంతో పలుకుతూ, శిష్యుడు సత్కారార్హుడైన అతనిని నియమానుసారం లోనికి ప్రవేశింపజేసి సముచితంగా గౌరవించాడు।
Verse 16
प्रविवेश ततो रामस्सीतया सहलक्ष्मणः।।।।प्रशान्तहरिणाकीर्णमाश्रमं ह्यवलोकयन्।
అప్పుడు రాముడు సీతా లక్ష్మణులతో కలిసి, ప్రశాంతంగా సంచరించే జింకలతో నిండిన ఆశ్రమాన్ని తిలకిస్తూ లోనికి ప్రవేశించాడు।
Verse 17
स तत्र ब्रह्मणः स्थानमग्नेः स्थानं तथैव च।।।।विष्णोः स्थानं महेन्द्रस्य स्थानं चैव विवस्वतः।सोमस्थानं भगस्थानं स्थानं कौबेरमेव च।।।।दातुर्विधातुः स्थानेच वायोः स्थानं तथैव च।नागराजस्य च स्थानमनन्तस्य महात्मनः।।।।स्थानं तथैव गायत्र्या वसूनां स्थानमेव च।स्थानं च पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः।।।।कार्तिकेयस्य च स्थानं धर्मस्थानं च पश्यति।
అక్కడ ఆయన బ్రహ్మ స్థానాన్ని, అగ్ని స్థానాన్ని, విష్ణు స్థానాన్ని, మహేంద్రుని మరియు వివస్వానుని స్థానాన్ని చూశాడు; సోముని, భగుని, కుబేరుని స్థానాలను; ధాతా-విధాతల స్థానాన్ని, అలాగే వాయు స్థానాన్ని; మహాత్ముడైన అనంత నాగరాజు స్థానాన్ని; గాయత్రీ స్థానాన్ని, వసువుల స్థానాన్ని; పాశహస్తుడైన మహాత్మ వరుణుని స్థానాన్ని; అలాగే కార్తికేయుని స్థానం మరియు ధర్మస్థానాన్ని కూడా దర్శించాడు।
Verse 18
स तत्र ब्रह्मणः स्थानमग्नेः स्थानं तथैव च।।3.12.17।। विष्णोः स्थानं महेन्द्रस्य स्थानं चैव विवस्वतः। सोमस्थानं भगस्थानं स्थानं कौबेरमेव च।।3.12.18।। धातुर्विधातुः स्थानं च वायोः स्थानं तथैव च। नागराजस्य च स्थानमनन्तस्य महात्मनः।।3.12.19।। स्थानं तथैव गायत्र्या वसूनां स्थानमेव च। स्थानं च पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः।।3.12.20।। कार्तिकेयस्य च स्थानं धर्मस्थानं च पश्यति।
అక్కడ ఆయన బ్రహ్మా, అగ్ని యొక్క పవిత్ర స్థానాలను; విష్ణు, మహేంద్రుడు, సూర్యుని స్థానాలను; సోముడు, భగుడు, కుబేరుని స్థానాలను; ధాతా‑విధాతా మరియు వాయువు స్థానాలను; మహాత్ముడైన అనంత నాగరాజుని స్థానాన్ని; గాయత్రీ మరియు వసువుల స్థానాలను; పాశహస్తుడైన మహాత్మ వరుణుని స్థానాన్ని; అలాగే కార్తికేయుని, ధర్మస్థానాన్ని కూడా దర్శించాడు।
Verse 19
स तत्र ब्रह्मणः स्थानमग्नेः स्थानं तथैव च।।3.12.17।। विष्णोः स्थानं महेन्द्रस्य स्थानं चैव विवस्वतः। सोमस्थानं भगस्थानं स्थानं कौबेरमेव च।।3.12.18।। दातुर्विधातुः स्थानेच वायोः स्थानं तथैव च। नागराजस्य च स्थानमनन्तस्य महात्मनः।।3.12.19।। स्थानं तथैव गायत्र्या वसूनां स्थानमेव च। स्थानं च पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः।।3.12.20।। कार्तिकेयस्य च स्थानं धर्मस्थानं च पश्यति।
ఆ ఆశ్రమంలో ఆయన బ్రహ్మా‑అగ్ని, విష్ణు‑మహేంద్ర‑సూర్య, సోమ‑భగ‑కుబేర, ధాతా‑విధాతా‑వాయువు, మహాత్మ అనంత నాగరాజు, గాయత్రీ‑వసువులు, పాశహస్త మహాత్మ వరుణుడు, కార్తికేయుడు—ఇవన్నీ అంకితమైన పవిత్ర స్థానాలను దర్శించాడు; చివరికి ధర్మస్థానాన్నికూడా చూశాడు—ఆ తపోవనం ధర్మబద్ధంగా, అభిషిక్తంగా ఏర్పాటైనదని సూచిస్తూ।
Verse 20
स तत्र ब्रह्मणः स्थानमग्नेः स्थानं तथैव च।।3.12.17।। विष्णोः स्थानं महेन्द्रस्य स्थानं चैव विवस्वतः। सोमस्थानं भगस्थानं स्थानं कौबेरमेव च।।3.12.18।। दातुर्विधातुः स्थानेच वायोः स्थानं तथैव च। नागराजस्य च स्थानमनन्तस्य महात्मनः।।3.12.19।। स्थानं तथैव गायत्र्या वसूनां स्थानमेव च। स्थानं च पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः।।3.12.20।। कार्तिकेयस्य च स्थानं धर्मस्थानं च पश्यति।
అక్కడ ఆయన గాయత్రీకూ వసువులకూ అంకితమైన పవిత్ర స్థానాలను, అలాగే పాశహస్తుడైన మహాత్మ వరుణుని స్థానాన్ని చూశాడు. కార్తికేయుని స్థానాన్ని, ధర్మస్థానాన్ని కూడా దర్శించాడు।
Verse 21
ततश्शिष्यैः परिवृतो मुनिरप्यभिनिष्पतत्।।।।तं ददर्शाग्रतो रामो मुनीनां दीप्ततेजसाम्।
అనంతరం శిష్యులతో పరివృతుడైన ముని బయటికి వచ్చాడు. ప్రకాశమయ తేజస్సుగల మునుల ముందుభాగంలో ముందుకు వస్తున్న అతనిని రాముడు చూశాడు।
Verse 22
अब्रवीद्वचनं वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम्। ।।एष लक्ष्मण निष्क्रामत्यगस्त्यो भगवानृषिः।औदार्येणावगच्छामि निधानं तपसामिमम्।। ।।
వీరుడైన రాముడు లక్ష్మివర్ధనుడైన లక్ష్మణునితో అన్నాడు—“చూడు లక్ష్మణా! భగవాన్ ఋషి అగస్త్యుడు బయటికి వస్తున్నాడు. ఆయన ఔదార్య లక్షణం చూసి, ఇతడు తపస్సుల మహానిధి అని నేను గ్రహిస్తున్నాను.”
Verse 23
अब्रवीद्वचनं वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम्। 3.12.22।। एष लक्ष्मण निष्क्रामत्यगस्त्यो भगवानृषिः। औदार्येणावगच्छामि निधानं तपसामिमम्।। 3.12.23।।
అప్పుడు వీరుడైన రాముడు లక్ష్మివర్ధకుడైన లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు— “చూడు లక్ష్మణా! భగవాన్ ఋషి అగస్త్యుడు బయటకు వస్తున్నాడు. ఆయన ఔదార్యమయమైన తేజస్సు చూసి, ఇతడు తపస్సుల నిధి అని నేను గ్రహిస్తున్నాను.”
Verse 24
एवमुक्त्वा महाबाहुरगस्त्यं सूर्यवर्चसम्।जग्राह परमप्रीतस्तस्य पादौ परन्तपः।।।।
ఇలా చెప్పి మహాబాహువైన, శత్రువులను దహించే రాముడు సూర్యసమాన తేజస్సు గల భగవాన్ అగస్త్యుని పాదాలను పరమప్రీతితో పట్టుకున్నాడు।
Verse 25
अभिवाद्य तु धर्मात्मा तस्थौ रामः कृताञ्जलिः।सीतया सह वैदेह्या तदा रामः सलक्ष्मणः।।।।
ధర్మాత్ముడైన రాముడు అభివాదం చేసి కృతాంజలిగా నిలిచాడు— ఆ సమయంలో విదేహకుమారి సీతతో కూడి, లక్ష్మణునితో సహా ఉన్నాడు।
Verse 26
प्रतिजग्राह काकुत्स्थमर्चयित्वासनोदकैः।कुशलप्रश्नमुक्त्वा च आस्यतामिति चाब्रवीत्।। ।।
అగస్త్యుడు కాకుత్స్థ రాముని సాదరంగా స్వీకరించాడు; ఆసనం, జలంతో ఆరాధించి కుశలప్రశ్న చేసి, “దయచేసి కూర్చోండి” అని అన్నాడు।
Verse 27
अग्निं हुत्वा प्रदायार्घ्यमतिथीन् प्रतिपूज्य च।वानप्रस्थ्येन धर्मेण स तेषां भोजनं ददौ।। ।।
అగ్నిలో ఆహుతులు సమర్పించి, అర్ఘ్యాన్ని ఇచ్చి, వానప్రస్థ ధర్మానుసారం అతిథులను యథావిధిగా పూజించి, తరువాత వారికి భోజనం సమర్పించాడు।
Verse 28
प्रथमं चोपविश्याथ धर्मज्ञो मुनिपुङ्गवः।उवाच राममासीनं प्राञ्जलिं धर्मकोविदम्।।।।
అప్పుడు ధర్మజ్ఞుడైన మునిపుంగవుడు ముందుగా ఆసనం గ్రహించి, అంజలి ముద్రతో కూర్చున్న ధర్మకోవిదుడైన రామునితో పలికెను।
Verse 29
अग्निं हुत्वा प्रदायार्घ्यमतिथिं प्रतिपूजयेत्।अन्यथा खलु काकुत्स्थ तपस्वी समुदाचरन्।।।।दुःसाक्षीव परे लोके स्वानि मांसानि भक्षयेत्।
“అగ్నిలో హవిస్సు సమర్పించి, అర్ఘ్యాన్ని అర్పించిన తరువాతనే అతిథిని పూజించాలి. లేకపోతే, ఓ కాకుత్స్థ! తపస్వి అయినా విరుద్ధంగా ప్రవర్తించినవాడు పరలోకంలో అబద్ధసాక్షిలా తన మాంసమే భక్షించవలసి వస్తుంది.”
Verse 30
राजा सर्वस्य लोकस्य धर्मचारी महारथः।।।।पूजनीयश्च मान्यश्च भवान् प्राप्तः प्रियातिथिः।
మీరు సమస్త లోకాలకు రాజు—ధర్మాచారుడు, మహారథుడు, పూజనీయుడు మరియు గౌరవనీయుడు. మీరు నా వద్దకు ప్రియ అతిథిగా వచ్చారు।
Verse 31
एवमुक्त्वा फलैर्मूलैः पुष्पैरन्यैश्च राघवम्।। ।।पूजयित्वा यथाकामं पुनरेव ततोऽब्रवीत्।
ఇలా చెప్పి అతడు ఫలాలు, మూలాలు, పుష్పాలు మరియు ఇతర నైవేద్యాలతో రాఘవుని యథేచ్ఛగా పూజించి, ఆపై మళ్లీ ఆయనను సంబోధించాడు।
Verse 32
इदं दिव्यं महच्चापं हेमरत्नविभूषितम्।।।।वैष्णवं पुरुषव्याघ्र निर्मितं विश्वकर्मणा।अमोघस्सूर्यसङ्काशो ब्रह्मदत्तश्शरोत्तमः।।।।
హే పురుషవ్యాఘ్రా! ఇది స్వర్ణరత్నాలతో అలంకరించబడిన మహాదివ్య ధనుస్సు—వైష్ణవమైనది, విశ్వకర్మ నిర్మించినది. ఇదిగో ఈ ఉత్తమ శరం అమోఘం, సూర్యసమాన కాంతిమంతం, బ్రహ్మదేవుడు ప్రసాదించినది।
Verse 33
इदं दिव्यं महच्चापं हेमरत्नविभूषितम्।।3.12.32।। वैष्णवं पुरुषव्याघ्र निर्मितं विश्वकर्मणा। अमोघस्सूर्यसङ्काशो ब्रह्मदत्तश्शरोत्तमः।।3.12.33।।
హే పురుషవ్యాఘ్రా! స్వర్ణరత్నాలతో విభూషితమైన ఈ మహాదివ్య ధనుస్సు విష్ణువునకు చెందినది, విశ్వకర్మ నిర్మించినది; అలాగే ఈ శ్రేష్ఠ శరం అమోఘం, సూర్యప్రభ, బ్రహ్మదేవుడు ప్రసాదించినది।
Verse 34
दत्तौ मम महेन्द्रेण तूणी चाक्षयसायकौ।सम्पूर्णौ निशितैर्बाणैर्ज्वलद्भिरिव पावकैः।।।।महारजतकोशोऽयमसिर्हेमविभूषितः।
మహేంద్రుడు నాకు ఈ రెండు తూణీరాలను దానమిచ్చాడు; వీటిలో అక్షయ శరాలు ఉన్నాయి. ఇవి పదునైన బాణాలతో నిండివున్నవి, అగ్నిజ్వాలలవలె జ్వలించుచున్నవి. అలాగే ఈ ఖడ్గం స్వర్ణవిభూషితం; దీనికి మహా రజతకోశం ఉంది।
Verse 35
अनेन धनुषा राम हत्वा संख्ये महासुरान्।।।।आजहार श्रियं दीप्तां पुरा विष्णुर्दिवौकसाम्।
హే రామా! ఈ ధనుస్సుతోనే విష్ణువు పూర్వకాలంలో యుద్ధంలో మహాసురులను సంహరించి, దేవతలకు దీప్తిమంతమైన శ్రీని తిరిగి పొందించాడు।
Verse 36
तद्धनुस्तौ च तूणीरौ शरं खङ्गं च मानद।। ।।जयाय प्रतिगृह्णीष्व वज्रं वज्रधरो यथा।
హే మానదా! ఈ ధనుస్సు, రెండు తూణీరాలు, బాణము మరియు ఖడ్గము—విజయార్థం స్వీకరించుము; వజ్రధరుడైన దేవేంద్రుడు ఇంద్రుడు తన వజ్రమును ధరించునట్లు।
Verse 37
एवमुक्त्वा महातेजाः समस्तं तद्वरायुधम्।दत्वा रामाय भगवानगस्त्यः पुनरब्रवीत्।।।।
ఇట్లు పలికి మహాతేజస్సుగల భగవాన్ అగస్త్యుడు ఆ సమస్త ఉత్తమాయుధములను రామునికి ప్రసాదించి, మరల పలికెను।
Frequently Asked Questions
The sarga centers on correct reception of guests: Agastya emphasizes that a host must first honor the sacred fire and then worship the guest with arghya and due rites; neglecting this order is framed as a serious moral breach with consequences beyond this life.
Dharma is enacted through disciplined procedure: reverence to tapas, humility before sages, and hospitality as a ritual duty. Power (weapons) becomes legitimate only when conferred within a dharmic framework aimed at protection rather than conquest.
Agastya’s āśrama is mapped as a sacral micro-geography containing multiple deity-sthānas/altars and an agniśaraṇa (fire-sanctuary), highlighting forest hermitages as cultural centers of ritual continuity and pan-deity worship.