Shloka 73

Durvasa’s Curse, the Churning of the Ocean, and Lakshmi’s Manifestation

Chapter 4

Devanagari script

मायया लोभयित्वा तु विष्णुः स्त्रीरूपसंश्रयः । आगत्य दानवान्प्राह दीयतां मे कमंडलुः

Transliteration

māyayā lobhayitvā tu viṣṇuḥ strīrūpasaṃśrayaḥ | āgatya dānavānprāha dīyatāṃ me kamaṃḍaluḥ

Translation

మాయచేత వారిని మోహింపజేసి విష్ణువు స్త్రీరూపాన్ని ఆశ్రయించాడు. దానవుల దగ్గరకు వెళ్లి— “నాకు కమండలువు ఇవ్వండి” అని పలికాడు.

Word by Word

• मायया: by illusion
• मायया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: माया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः तृतीया एकवचनम् (Instr. sg.)

• लोभयित्वा: having tempted
• लोभयित्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: लुभ् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund) = having enticed/caused to desire; √लुभ् (causative sense ‘to tempt’)

• तु: indeed/but
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle) = but/indeed

• विष्णुः: Vishnu
• विष्णुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गः प्रथमा एकवचनम् (Nom. sg.)

• स्त्री-रूप-संश्रयः: having assumed a female form
• स्त्री-रूप-संश्रयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: स्त्री (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक) + संश्रय (प्रातिपदिक)
• Form: समासः (षष्ठी-तत्पुरुषः): स्त्रीरूपस्य संश्रयः = ‘one who has taken the form of a woman’; पुल्लिङ्गः प्रथमा एकवचनम् (Nom. sg.) विष्णुः इति विशेषणम्

• आगत्य: having come
• आगत्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: आ + गम् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive) = having come; उपसर्ग: आ-

• दानवान्: the Danavas (demons)
• दानवान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दानव (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गः द्वितीया बहुवचनम् (Acc. pl.)

• प्राह: said
• प्राह: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + अह्/ब्रू (धातु)
• Form: लिट् (परस्मैपद) = Perfect; प्रथमपुरुषः एकवचनम् (3rd sg.); ‘said/spoke’

• दीयताम्: let (it) be given
• दीयताम्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दा (धातु)
• Form: लोट् (कर्मणि प्रयोगः) = Imperative passive; प्रथमपुरुषः एकवचनम् (3rd sg. impers.) ‘let it be given’

• मे: to me
• मे: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; चतुर्थी/षष्ठी एकवचनम् (Dat./Gen. sg.) = to me/of me; अत्र चतुर्थी (recipient)

• कमण्डलुः: the water-pot (kamaṇḍalu)
• कमण्डलुः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कमण्डलु (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गः प्रथमा एकवचनम् (Nom. sg.); वाक्ये ‘कमण्डलुं’ अपेक्षितम्—अर्थतः कर्म (object)

Speaker

Viṣṇu (in a female form)

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: vira

Geographic Context

Type: celestial_realm

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: strīrūpasaṃśrayaḥ = strī-rūpa-saṃśrayaḥ (compound); dānavānprāha = dānavān + prāha.

Characters & Entities

• Viṣṇu
• Dānavas
• Māyā
• Kamaṇḍalu

FAQs

Why does Viṣṇu take a woman’s form in this verse?

The verse presents Viṣṇu using māyā (divine illusion) as a strategic means to accomplish a purpose—assuming a form that can persuade the Dānavas and obtain the kamaṇḍalu.

What is a kamaṇḍalu in Purāṇic contexts?

A kamaṇḍalu is a water-pot, commonly associated with ascetics and ritual use; in narratives it can also function as an important object whose possession affects the unfolding of events.

What ethical or philosophical lesson is implied here?

The verse highlights the Purāṇic theme that māyā can be an instrument of divine order: what appears as deception is framed as purposeful, directed toward restoring balance or fulfilling a cosmic aim.