మోహినీ గంగాదేవి యొక్క అపార పవిత్రతను స్తుతించి, గుడ-ధేనువు నుండి ప్రారంభమయ్యే ప్రతీకాత్మక ధేనుదానాల క్రమబద్ధ వివరణను కోరుతుంది. వసిష్ఠుడు సందర్భాన్ని స్థాపిస్తాడు; కులపురోహితుడు, శాస్త్రజ్ఞుడు అయిన వసు విధిని వివరిస్తాడు—భూమి శుద్ధి, గోమయలేపనం, కుశావిన్యాసం, తూర్పుముఖంగా కృష్ణాజినం, గుడతో గోవు-దూడ నిర్మాణం మరియు దిశానిర్దేశం, తూకపు ప్రమాణాలు, అలంకార-లక్షణాలతో దానాన్ని పవిత్రీకరణ. లక్ష్మీ-స్వరూపిణీ గోవును ఆహ్వానించే ప్రార్థనలతో బ్రాహ్మణునికి దక్షిణతో సహా దానం చేయాలని విధానం. తరువాత పాపనాశక దశ ధేనుదానాలు—గుడ, నెయ్యి, నువ్వులు, నీరు, పాలు, తేనె, చక్కెర, పెరుగు, రత్న, రూప-ధేనువు—అని చెప్పబడతాయి. ఆపై తీర్థభక్తితో అనుసంధానించి, అయన, విషువ, వ్యతీపాత, యుగ/మన్వంతరారంభం, గ్రహణాలు వంటి శుభకాలాల్లో గంగాపూజ—బియ్యం, పాలు, పాయసం, తేనె, నెయ్యి, మిఠాయిలు, లోహాలు, సుగంధాలు, పుష్పాలు అర్పణ, పురాణోక్త నమస్కారమంత్రం—మాసానుసార నియమంతో సంవత్సరకాల వ్రతం పూర్తిచేస్తే గంగా ప్రత్యక్ష దర్శనం ఇచ్చి వరాలు ప్రసాదిస్తుంది: కోరికగలవారికి భోగఫలాలు, నిరాకాంక్షులకు మోక్షం।
Verse 1
मोहिन्यु वाच । धन्याहं कृतकृत्याहं सफलं जीवितं मम । यच्छ्रुतं त्वन्मुखांभोजाद्गामाहात्म्यमुत्तमम् ॥ १ ॥
మోహినీ పలికెను—నేను ధన్యురాలిని, కృతకృత్యురాలిని; నా జీవితం ఫలించింది, ఎందుకంటే మీ ముఖకమలమునుండి గంగాదేవి యొక్క పరమోత్తమ మహాత్మ్యాన్ని విన్నాను ॥१॥
Verse 2
अहो गङ्गासमं तीर्थं नास्ति किंचिद्धरा तले । यस्याः संदर्शनादीनामीदृशं पुण्यमीरितम् ॥ २ ॥
అహో! భూమితలమున గంగాసమానమైన తీర్థం మరొకటి లేదు; ఆమెను కేవలం దర్శించుట మొదలైన వాటివలననే ఇంతటి పుణ్యం కలుగుతుందని ప్రకటించబడింది ॥२॥
Verse 3
गुडधेन्वादिधेनूनां विधानं च यथाक्रमम् । तथा कथय विप्रेन्द्र भक्ताहं तव सर्वदा ॥ ३ ॥
గుడధేనువు మొదలైన ధేనుదానాల విధానాన్ని కూడా యథాక్రమంగా అలాగే వివరించండి, ఓ విప్రేంద్ర; ఎందుకంటే నేను ఎల్లప్పుడూ మీ భక్తురాలిని ॥३॥
Verse 4
वसिष्ठ उवाच । तच्छ्रुत्वा मोहिनीवाक्यं वसुस्तस्याः पुरोहितः । वेदागमानां तत्त्वज्ञः स्मयमान उवाच ह ॥ ४ ॥
వసిష్ఠుడు పలికెను—మోహినీ మాటలు విని, ఆమె పురోహితుడైన వసు—వేదాగమ తత్త్వజ్ఞుడు—స్మితంతో ఇలా పలికెను ॥४॥
Verse 5
वसुरुवाच । श्रृणु मोहिनि वक्ष्यामि यत्पृष्टं हि त्वया मम । गुडधेनुविधानं च यथा शास्त्रे प्रकीर्तितम् ॥ ५ ॥
వసువు అన్నాడు—హే మోహినీ, విను. నీవు నన్ను అడిగినదాన్ని నేను చెప్పుచున్నాను—శాస్త్రాలలో ప్రకటించినట్లే గుడధేనూ (బెల్లం-గోవు) దాన విధానం.
Verse 6
कृष्णाजिनं चतुर्हस्तं प्राग्ग्रीवं विन्यसेद्भुवि । गोमयेनोपलिप्तायां कुशानास्तीर्य यत्नतः ॥ ६ ॥
గోమయంతో జాగ్రత్తగా లేపిన నేలపై కుశలను శ్రద్ధగా పరచి, నాలుగు చేతుల పొడవైన కృష్ణాజినాన్ని (నల్ల జింక చర్మం) తూర్పు వైపు మెడగా ఉంచాలి.
Verse 7
प्राङ्मुखीं कल्पयेद्धेनुमुदक्पादां सवत्सकाम् । उत्तमा गुडधेनुस्तु चतुर्भारैः प्रकीर्तिता ॥ ७ ॥
ధేనువును తూర్పుముఖంగా రూపొందించి, పాదాలు ఉత్తరదిశగా ఉండేలా, పక్కన దూడతో కూడినదిగా చేయాలి. ఉత్తమ గుడధేనూ నాలుగు భారాల బెల్లంతో చేయబడినదని చెప్పబడింది.
Verse 8
वत्सं भारेण कुर्वीत भाराभ्यां मध्यमा स्मृता । अर्द्धभारेण वत्सः स्यात्कनिष्ठा भारकेण तु ॥ ८ ॥
‘వత్స’ పరిమాణాన్ని ఒక భార బరువుగా చేయాలి. మధ్యమ పరిమాణం రెండు భారాలు అని స్మరించబడింది. చిన్న వత్స అర్ధభారంగా, కనిష్ఠం భారక పరిమాణంగా ఉంటుంది.
Verse 9
चतुर्थांशेन वत्सः स्याद् गृहवित्तानुसारतः । प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तयेत् ॥ ९ ॥
ఇంటి సామర్థ్యాన్ని బట్టి వత్సం నాలుగో వంతు పరిమాణంగా కూడా ఉండవచ్చు. మూల విధానానికి నిజమైన అధిపతి అనగా, దాని యథోచిత అనుకల్పం (ఉపవిధానం) ప్రకారం ఆచరించేవాడే.
Verse 10
न सांपरायिकं तस्य दुर्मतेर्जायते फलम् । धेनुवत्सौ घृतस्यैतौ सितश्लक्ष्णांबरावृतौ ॥ १० ॥
ఆ దుర్మతి వ్యక్తికి పరలోక పుణ్యఫలం ఏదీ కలుగదు. ఆ ఇద్దరూ నెయ్యి గోవు‑దూడల వలె, తెల్లని మృదువైన వస్త్రాలతో ఆవృతులై ఉన్నారు.
Verse 11
शुक्तिकर्णाविक्षुपादौ शुद्धमुक्ताफलेक्षणौ । सितसूत्रशिरालौ च सितकंबलकंबलौ ॥ ११ ॥
వారి చెవులు శంఖంలా, పాదాలు చెరకు కాండాల్లా, కళ్ళు నిర్మల ముత్యాల్లా ఉన్నాయి. తలపై తెల్లని దారంలాంటి శిరలు కనిపించగా, వారు తెల్లని ఉన్ని దుప్పట్లతో కప్పబడ్డారు.
Verse 12
ताम्रगंडूकपृष्ठौ तौ सितचामरलोमकौ । विद्रुमक्रमगोपेतौ नवनीतस्तनान्वितौ ॥ १२ ॥
ఆ ఇద్దరి వెన్ను తామ్ర జలపాత్రంలా ఉండి, వారి రోమాలు తెల్లని చామరపు తుంపరల వలె ఉన్నాయి. వారి అడుగులు పగడంలాంటి పాదాలతో శోభించగా, వారి స్తనాలు తాజా వెన్నలాగా మృదువుగా పుష్టిగా ఉన్నాయి.
Verse 13
कांस्यदोहाविंद्रनीलमणिकल्पिततारकौ । सुवर्णश्रृंगाभरणौ शुद्धरौप्यखुरावुभौ ॥ १३ ॥
వారి పాలు దోయు పాత్రలు కాంస్యంతో చేసినవి; ఇంద్రనీల మణులతో నిర్మితమైన నక్షత్రాకార ఆభరణాలు వారి దేహంపై మెరిశాయి. వారి కొమ్ములు బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించబడి, ఇద్దరి ఖురాలు శుద్ధ వెండితో ఉన్నాయి.
Verse 14
नानाफलं समायुक्तौ घ्राणगन्धकरंडकौ । इत्येवं रचयित्वा तु धूपदीपैरथार्चयेत् ॥ १४ ॥
అతడు రెండు కరండకాలను ఏర్పాటు చేయాలి—ఒకటిలో వివిధ ఫలాలు, మరొకటిలో ఘ్రాణానికి ప్రీతికరమైన సువాసన ద్రవ్యాలు. ఇలా సర్దిన తరువాత ధూపదీపాలతో ఆరాధన చేయాలి.
Verse 15
या लक्ष्मीः सर्वभूतानां या च देवेष्ववस्थिता । धेनुरूपेण सा देवी मम शांतिं प्रयच्छतु ॥ १५ ॥
సర్వభూతాలలో నివసించి దేవతలలో స్థితిచెందిన ఆ లక్ష్మీదేవి గోరూపంగా ప్రత్యక్షమై నాకు శాంతిని ప్రసాదించుగాక।
Verse 16
देहस्था या च रुद्राणां शंकरस्य सदा प्रिया । धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु ॥ १६ ॥
రుద్రుల దేహాలలో నివసించి శంకరునికి నిత్యప్రియమైన ఆ దేవి గోరూపంగా వచ్చి నా పాపాన్ని తొలగించుగాక।
Verse 17
विष्णोर्वक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहारूपा विभावसोः । चन्द्रार्कशक्रशक्तिर्या धेनुरूपास्तु सा श्रिये ॥ १७ ॥
విష్ణువక్షస్థలంలో నివసించే, అగ్నిలో ‘స్వాహా’రూపంగా ఉండే, చంద్ర-సూర్య-ఇంద్రుల శక్తిగా ప్రకాశించే ఆ లక్ష్మీదేవి కామధేనురూపమై మాకు శ్రీ-సంపదను ప్రసాదించుగాక।
Verse 18
चतुर्मुखस्य या लक्ष्मीर्लक्ष्मीर्या धनदस्य च । लक्ष्मीर्या लोकपालानां सा धेनुर्वरदास्तु मे ॥ १८ ॥
చతుర్ముఖ బ్రహ్మకు చెందిన లక్ష్మీ, ధనదుడు (కుబేరుడు)కు చెందిన లక్ష్మీ, లోకపాలకులకు చెందిన లక్ష్మీ—ఆ దివ్య ధేనువు నాకు వరప్రదాయినిగా ఉండుగాక।
Verse 19
स्वधा या पितृमुख्यानां स्वाहा यज्ञभुजा च या । सर्वपापहरा धेनुः सा मे शांतिं प्रयच्छतु ॥ १९ ॥
పితృముఖ్యులకు ‘స్వధా’గా, యజ్ఞభాగాన్ని స్వీకరించే దేవతలకు ‘స్వాహా’గా పిలువబడే, సర్వపాపహరిణి ధేనువు నాకు శాంతిని ప్రసాదించుగాక।
Verse 20
एवमांमत्र्य तां धेनुं ब्राह्मणाय निवेदयेत् । विधानमेतद्धेनूनां सर्वासामिह पठ्यते ॥ २० ॥
ఇలా గౌరవంగా సంబోధించి ఆ ధేనువును విధివిధానంగా బ్రాహ్మణునికి సమర్పించాలి. ఇక్కడ సమస్త ధేనుదానాలకు ఇదే విధానం బోధించబడింది.
Verse 21
यास्तु पापविनाशिन्यः कीर्तिता दशधेनवः । तासां स्वरूपं वक्ष्यामि शास्त्रोक्तं श्रृणु मोहिनि ॥ २१ ॥
పాపనాశినులని కీర్తించబడిన ఆ దశ ధేనువుల స్వరూపాన్ని నేను చెప్పుదును. ఓ మోహినీ, శాస్త్రోక్తముగా వినుము.
Verse 22
प्रथमा गुडधेनुः स्याद् घृतधेनुरथापरा । तिलधेनुस्तृतीया च चतुर्थी जलसंज्ञिता ॥ २२ ॥
మొదటిది గుడధేను; తదుపరి ఘృతధేను. మూడవది తిలధేను; నాలుగవది ‘జలధేను’ అని పిలువబడును.
Verse 23
पञ्चमी क्षीरधेनुश्च षष्ठी मधुमयी स्मृता । सप्तमी शर्कराधेनुर्दधिधेनुस्तथाष्टमी ॥ २३ ॥
ఐదవది క్షీరధేను; ఆరవది మధుమయీ అని స్మరించబడింది. ఏడవది శర్కరాధేను; ఎనిమిదవది దధిధేను.
Verse 24
रत्नधेनुश्च नवमी दशमी तु स्वरूपतः । कुंभाः स्युर्द्रवधेनूनां चेतरासां तु राशयः ॥ २४ ॥
తొమ్మిదవది రత్నధేను; పదవది స్వభావతః స్వరూపధేను. ద్రవధేనులకు కుంభములు (కుండలు), మిగిలినవాటికి రాశులు (కుప్పలు) విధేయము.
Verse 25
सुर्वणधेनुमप्यत्र केचिदिच्छंति सूरयः । नवनीतेन तैलेन तथा केऽपि महर्षयः ॥ २५ ॥
ఇక్కడ కొందరు పండితులు దేవలోకీయ స్వర్ణధేనువును కూడా కోరుతారు; అలాగే కొందరు మహర్షులు నవనీతము (వెన్న) మరియు తైలము (నూనె) కోరుతారు।
Verse 26
एतदेव विधानं स्यादेत एव ह्युपस्कराः । मन्त्रावाहनसंयुक्ताः सदा पर्वणि पर्वणि ॥ २६ ॥
ఇదే విధేయమైన విధానం, ఇవే అవసరమైన ఉపకరణాలు—ఎల్లప్పుడూ ప్రతి పర్వదినంలో మంత్రాలతో కూడి, ఆవాహనంతో సంయుక్తంగా।
Verse 27
यथाश्रद्धं प्रदातव्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः । अनेकयज्ञफलदाः सर्वपापहराः शुभाः ॥ २७ ॥
శ్రద్ధా-సామర్థ్యాల ప్రకారం ఇవి దానం చేయవలెను; ఇవి భోగమూ మోక్షమూ ఫలములు ఇస్తాయి, అనేక యజ్ఞఫలములను ప్రసాదిస్తాయి, సమస్త పాపాలను హరించి శుభప్రదములు.
Verse 28
अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपातेऽथवा पुनः । युगादौ चैव मन्वादौ चोपरागादिपर्वसु ॥ २८ ॥
అయనము, విషువము, పుణ్యమైన వ్యతీపాతము, అలాగే యుగారంభము మరియు మన్వంతరారంభము, గ్రహణాది పర్వకాలములలో—(ఈ సమయాలు విశేష పుణ్యప్రదములు).
Verse 29
गुडधेन्वादयो देया भक्तिश्रद्धासमन्वितैः । तीर्थेषु स्वगृहे वापि गंगातीरे विशेषतः ॥ २९ ॥
భక్తి-శ్రద్ధలతో కూడినవారు గుడధేనువు మొదలైన దానములు ఇవ్వవలెను—తీర్థస్థలాలలో గానీ స్వగృహంలో గానీ; విశేషంగా గంగాతీరంలో।
Verse 30
एवं दत्वा विधानेन धेनुं द्विजवराय च । प्रदक्षिणीकृत्य विप्रं दक्षिणाभिः प्रतोष्य च ॥ ३० ॥
ఈ విధంగా విధిపూర్వకంగా ఉత్తమ బ్రాహ్మణునికి ధేనువును దానం చేసి, ఆ విప్రుని ప్రదక్షిణ చేసి దక్షిణలతో సంతోషింపజేయాలి।
Verse 31
ऋत्विजः प्रीतिसंयुक्तो नमस्कृत्य विसर्जयेत् । ततः संपूजयेद्गंगां विधिना सुसमाहितः ॥ ३१ ॥
తర్వాత ప్రీతితో కూడిన మనస్సుతో ఋత్విజులకు నమస్కరించి వారిని వీడాలి. అనంతరం సుసమాహితుడై విధిపూర్వకంగా దేవీ గంగను సంపూజించాలి।
Verse 32
अष्टमूर्तिधरां देवीं दिव्यरूपां निरीक्ष्य च । शालितंदुलप्रस्थेन द्विप्रस्थपयसा तथा ॥ ३२ ॥
అష్టమూర్తులను ధరించిన దివ్యరూపిణి దేవిని దర్శించి, ఒక ప్రస్థ శాలితండులములు మరియు అలాగే రెండు ప్రస్థల పాలను నైవేద్యంగా అర్పించాలి।
Verse 33
पायसं कारयित्वा च दत्वा मधु घृतं तथा । प्रत्येकं पलमात्रं च भक्तिभावेन संयुतः ॥ ३३ ॥
పాయసాన్ని సిద్ధం చేసి, తేనె మరియు నెయ్యిని కూడా ఇవ్వాలి—ప్రతి ఒక్కటి ఒక పల పరిమాణంలో—భక్తిభావంతో కూడి అర్పించాలి।
Verse 34
तत्पायसमपूपांश्च मोदका मंडलानि च । तथा गुंजार्द्धमात्रं च सुवर्णं रूप्यमेव च ॥ ३४ ॥
అలాగే ఆ పాయసంతో పాటు అపూపములు, మోదకములు, మండలములు (గుండ్రని మిఠాయులు) అర్పించాలి; అలాగే అర్ధ గుంజా పరిమాణంలో బంగారం మరియు వెండిని కూడా సమర్పించాలి।
Verse 35
चंदनागरुकर्पूरकुंकुमानि च गुग्गुलम् । बिल्वपत्राणि दूर्वाश्च रोचना सितचंदनम् ॥ ३५ ॥
చందనం, అగరు, కర్పూరం, కుంకుమం, గుగ్గులు; బిల్వపత్రాలు, దూర్వా; రోచనా మరియు శ్వేతచందనం—ఇవీ (అర్పణార్థం) ఉపయోగించవలెను.
Verse 36
नीलोत्पलानि चान्यानि पुष्पाणि सुरभीणि च । यथाशक्ति महाभक्त्या गंगायां चैव निक्षिपेत् ॥ ३६ ॥
నీలోత్పలాలు మరియు ఇతర సువాసన పుష్పాలను కూడా, తన శక్తి మేరకు, మహాభక్తితో గంగలో అర్పించవలెను.
Verse 37
मन्त्रेणानेन सुभगे पुराणोक्तेन चापि हि । ॐगंगायै नारायण्यै शिवायै च नमोनमः ॥ ३७ ॥
హే సుభగే! పురాణోక్తమైన ఈ మంత్రంతో (నమస్కరించాలి)—“ఓం గంగాయై, నారాయణ్యై, శివాయై చ నమో నమః।”
Verse 38
एतदेव विधानं तु मासि मासि च मोहिनि । पौर्णमास्याममायां वा कार्यं प्रातः समाहितैः ॥ ३८ ॥
హే మోహినీ! ఇదే విధానం నెలనెలా, పౌర్ణమి గానీ అమావాస్య గానీ, సమాహితులైన వారు ప్రాతఃకాలంలో చేయవలెను.
Verse 39
वर्षं यस्तु नरो भक्त्या यथा शक्त्यर्चयन्मुदा । हविष्याशी मिताहारो ब्रह्मचर्यसमन्वितः ॥ ३९ ॥
ఏ మనిషి ఒక సంవత్సరం పాటు భక్తితో, ఆనందంగా, తన శక్తి మేరకు ఆరాధన చేస్తాడో—హవిష్యభోజి, మితాహారి, బ్రహ్మచర్యసంపన్నుడు—(అతడు ఫలాన్ని పొందును).
Verse 40
दिने वापि तथा रात्रौ नियमेन च मोहिनि । संवत्सरान्ते तस्यैषा गंगा दिव्यवपुर्द्धरा ॥ ४० ॥
హే మోహినీ, పగలు గానీ రాత్రి గానీ నియమంతో వ్రతాచరణ చేసినవానికి, సంవత్సరాంతంలో అదే దివ్యవపుధారిణి గంగా ప్రత్యక్షమవుతుంది।
Verse 41
दिव्यमाल्यांबरा चैव दिव्यरत्नविभूषिता । प्रत्यक्षरूपा पुरतस्तिष्ठत्येव वरप्रदा ॥ ४१ ॥
ఆమె దివ్యమాల్యాలు, దివ్యవస్త్రాలు ధరించి, దివ్యరత్నాలతో అలంకరించబడి, ప్రత్యక్షరూపంగా ముందే నిలిచి వరాలను ప్రసాదిస్తుంది।
Verse 42
एवं प्रत्यक्षरूपां तां गंगां दिव्यवपुर्द्धराम् । दृष्ट्वा स्वचक्षुषा मर्त्यः कृतकृत्यो भवेच्छुभे ॥ ४२ ॥
హే శుభే, ఈ విధంగా ప్రత్యక్షరూపంగా దివ్యవపుధారిణి అయిన ఆ గంగను తన కళ్లతో దర్శించిన మానవుడు కృతకృత్యుడవుతాడు।
Verse 43
यान्यान्कामयते मर्त्यः कामांस्तांस्तानवाप्नुयात् । निष्कामस्तु लभेन्मोक्षं विप्रस्तेनैव जन्मना ॥ ४३ ॥
మానవుడు ఏఏ కోరికలు కోరుకుంటాడో అవన్నీ పొందుతాడు; కానీ నిష్కాముడు మోక్షాన్ని పొందుతాడు—అదే భావజన్మతో అతడు నిజమైన విప్రుడవుతాడు।
Verse 44
एतद्विधानं च मयोदितं ते पृष्टं हि सर्वं गुडधेनुपूर्वम् । गंगार्चनं मुक्तिकरं व्रतं त्त सांवत्सरं श्रीपतितुष्टिदं हि ॥ ४४ ॥
నీవు అడిగినట్లే, గుడ్ధేనువు అర్పణతో ప్రారంభించి ఈ సమస్త విధానాన్ని నేను చెప్పాను. గంగార్చన వ్రతం ముక్తికరం; దీన్ని పూర్తి ఒక సంవత్సరం ఆచరించాలి, ఇది నిశ్చయంగా శ్రీపతిని తృప్తిపరుస్తుంది।
Verse 45
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे गंगामाहात्म्ये गुडधेनुविधिकथनं नाम द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४२ ॥
ఇట్లు శ్రీ బృహన్నారదీయ పురాణ ఉత్తరభాగములో, మోహినీ–వసు సంభాషణాంతర్గత గంగామాహాత్మ్యములో “గుడధేనువు విధి కథనం” అను నలభై రెండవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది ॥ ४२ ॥
It functions as a paradigmatic dhenu-dāna: a symbolic ‘cow’ constructed from a valuable substance and ritually animated through Lakṣmī-centered invocations, then transferred to a brāhmaṇa. The chapter treats it as both expiatory (pāpa-nāśa) and prosperity-generating (śrī-prada), while also serving as the gateway into Gaṅgā-oriented vrata practice.
Guḍa-dhenū (jaggery), ghṛta-dhenū (ghee), tila-dhenū (sesame), jala-dhenū (water), kṣīra-dhenū (milk), madhu-dhenū (honey), śarkarā-dhenū (sugar), dadhi-dhenū (curd), ratna-dhenū (gems), and rūpa-dhenū (‘form’/golden form).
After prescribing the donation rite and its calendrical suitability, it instructs a structured Gaṅgā pūjā with specified offerings and a recurring monthly observance. The culmination is a yearlong vow in which Gaṅgā becomes manifest (darśana), granting desired aims to the desirous and liberation to the desireless, aligning tīrtha devotion with mokṣa-dharma.