ఈ అధ్యాయంలో యముడు బ్రహ్మతో—ఆధ్యాత్మిక తేజస్సు నశించడం మరణం కన్నా ఘోరం; నిష్కామంగా ఉన్నా విధి నియమించిన కర్తవ్యాన్ని నిర్లక్ష్యం చేస్తే పతనం తప్పదని చెబుతాడు. స్వామి ధనాన్ని లేదా రాజ/ప్రజా సంపదను దోచుకోవడం, పరిపాలనా అవినీతి వంటి న్యాసధర్మ భంగానికి దీర్ఘ నరకాలు, తరువాత పురుగు, ఎలుక, పిల్లి వంటి యోనులు కలుగుతాయని వివరిస్తాడు. తాను ప్రభువు ఆజ్ఞతోనే శాసిస్తానని, అయినా హరి దినమైన ఏకాదశి పాపాలను నిర్మూలించడంతో రాజు రుక్మాంగద చేత ‘ఓడిపోయాను’ అని యముడు అంటాడు; భూమి కూడా గౌరవంతో ఉపవాసం చేసినట్లుగా. విష్ణువులో అనన్య శరణాగతి అత్యుత్తమం; విష్ణు లేని యజ్ఞాలు, తీర్థాలు, దానాలు, వ్రతాలు లేదా కఠిన మరణాలు కూడా పరమగతిని ఇవ్వవు. ఏకాదశి ఉపవాసం భక్తులను తండ్రులు-తాతలతో సహా విష్ణులోకానికి నడిపిస్తుందని, అందువల్ల పితృబంధం-కర్మకారణాలపై యముడికి ఆందోళన కలుగుతుందని చెబుతుంది. చివరికి విష్ణుదూతలు యముని దహన మార్గాన్ని విరిచివేసి కుంభీ నరకం నుండి జీవులను విడిపించి పరమధామానికి తీసుకెళ్తారు.
Verse 1
यम उवाच । श्रृणु मे वचनं नाथ पितामह पितामह । मरणादधिकं देव यत्प्रतापस्य खंडनम् ॥ १ ॥
యముడు పలికెను—హే నాథా, హే పితామహా! హే పితామహా! నా వచనము వినుము. హే దేవా! మరణముకన్నా ఘోరమైనది ప్రతాపము (మాన-తేజస్సు) భంగమగుట ॥౧॥
Verse 2
निस्पृहो नाचरेद्यस्तु नियोगं पद्मसंभव । अन्धकूपे निपतति स चाशु नरके ध्रुवम् ॥ २ ॥
హే పద్మసంభవ (బ్రహ్మా)! నిస్పృహుడై యుండి కూడా శాస్త్రవిధిత నియోగమును ఆచరించని వాడు అంధకూపములో పడును; నిశ్చయముగా త్వరలోనే నరకమును పొందును ॥౨॥
Verse 3
नियोगी न नियोगं यः करोति कमलासन । प्रभोर्वित्तं समश्नाति स भवेत्काष्ठकीटकः ॥ ३ ॥
హే కమలాసన (బ్రహ్మా)! నియోగిగా ఉండి కూడా నియోగమును నిర్వర్తించక, ప్రభువుని ధనమును భుజించువాడు కాష్ఠకీటకుడుగా (చెక్కను తినే పురుగు) అవుతాడు ॥౩॥
Verse 4
योऽश्नाति लोभाद्वित्तानि प्रजाभ्यो वा महीपतेः । नियोगी नरकं याति यावत्कल्पशतत्रयम् ॥ ४ ॥
నియోగిగా ఉండి లోభముచేత ప్రజలదైన గాని రాజుదైన గాని ధనమును అపహరించి/భుజించువాడు మూడు వందల కల్పముల వరకు నరకమును పొందును ॥౪॥
Verse 5
आत्मकार्यपरो यस्तु स्वामिनं च विलुंपति । भवेद्वेश्मनि मंदात्मा आखुः कल्पशतत्रयम् ॥ ५ ॥
యెవడు స్వార్థపరుడై తన స్వామిని దోచుకొనునో, ఆ మందబుద్ధి గృహమందు మూడు వందల కల్పములు ఎలుకరూపముగా జన్మించును।
Verse 6
नियोगी यस्तु वै भूत्वा आत्मवेश्मनि भोक्ष्यति । भृत्यान्वै कर्मकरणे राज्ञो मार्जारतां व्रजेत् ॥ ६ ॥
నియోగిగా నియమితుడై తన ఇంటిలో తానే భోగించుచు, రాజసేవకులను తన వ్యక్తిగత కార్యములకు నియోగించువాడు పిల్లి స్థితికి పడును।
Verse 7
सोऽहं देव तवादेशात् प्रजा धर्मेण शासयन् । पुण्येन पुण्यकर्तारं पापं पापेन कर्मणा ॥ ७ ॥
హే దేవా! నీ ఆజ్ఞచే నేను ప్రజలను ధర్మముగా పాలించుచున్నాను—పుణ్యకర్తకు పుణ్యఫలమును, పాపానికి పాపకర్మఫలమును యథాకర్మ ప్రతిదానముగా ఇస్తాను।
Verse 8
सम्यग्विचार्य मुनिभिर्घर्मशास्त्रादिभिर्विभो । कल्पादौ वर्तमानस्य यावद्यावद्दिनं तव ॥ ८ ॥
హే విభో! మునులు ధర్మశాస్త్రాది ప్రమాణములతో సమ్యగ్విచారించి, కల్పారంభమందు ఈ ప్రస్తుత కల్పానికి నీ ‘దినం’ ఎంతకాలమో ప్రకటించారు।
Verse 9
सोऽहं त्वदीयेन विभो नियोगेनैव शक्नुयाम् । कर्तुं रुक्मांगदेनाद्य पराभूतो हि भूभुजा ॥ ९ ॥
హే విభో! నీ నియోగముచేతనే నేను కార్యము చేయగలనని; ఎందుకనగా నేడు భూపతి రుక్మాంగదునిచే నేను పరాభవమునకు లోనయ్యాను।
Verse 10
भयाद्यस्य जगन्नाथ पृथिवी सागरांबरा । न भुंक्ते वासरे विष्णोः सर्वपापप्रणाशने ॥ १० ॥
హే జగన్నాథా! ఎవరి భయంతో సముద్రవస్త్రధారిణి భూమి, సర్వపాపప్రణాశకమైన విష్ణు వాసరంలో భోజనం చేయదు।
Verse 11
विहाय सर्वधर्मांस्तु विहाय पितृपूजनम् । विहाय देवपूजां च तीर्थस्नानादिकव्सक्रियाम् ॥ ११ ॥
అన్ని ధర్మకర్మలను విడిచి, పితృపూజను విడిచి, దేవపూజను కూడా విడిచి, తీర్థస్నానాది కర్మక్రియలను సైతం పరిత్యజించాలి।
Verse 12
योगसांख्यावुभौ त्यक्त्वा ज्ञानं ज्ञेयं च मानद । त्यक्त्वा स्वाध्यायहोमांश्च कृत्वा पापानि भूरिशः ॥ १२ ॥
హే మానదా! యోగసాంఖ్య రెండింటినీ విడిచి, జ్ఞానం మరియు జ్ఞేయాన్ని కూడా పరిత్యజించి, స్వాధ్యాయహోమాలను సైతం విడిచి, అతడు విపరీతమైన పాపాలు చేస్తాడు।
Verse 13
प्रयांति वैष्णवं लोकमुपोष्य हरिवासरम् । मनुजाः पितृभिः सार्द्धं तथैव च पितामहैः ॥ १३ ॥
హరి వాసరంలో ఉపవాసం చేసి, మనుష్యులు తమ పితృులతో కలిసి, అలాగే పితామహులతో కూడి, వైష్ణవ లోకానికి చేరుతారు।
Verse 14
तेषामपीह पितरः पितॄणां पितरस्तथा । तथा मातामहा यांति मातुर्ये जनकादयः ॥ १४ ॥
వారికి ఇక్కడ పితృులు కూడా, పితృుల పితృులు కూడా, అలాగే మాతృపక్షంలోని మాతామహులు—అంటే తల్లి తండ్రి మొదలైనవారు—కూడా (ఆ ఫలాన్ని) పొందుతారు।
Verse 15
तेषामपि जनेतारो जनितॄणां हि पूर्वजाः । एतद्दुःखं पुनर्देव मम मर्मविभेदनम् ॥ १५ ॥
వారికీ జనకులు ఉన్నారు; జనకులకూ పూర్వజులు ఉన్నారు. ఓ దేవా, ఈ దుఃఖం మళ్లీ మళ్లీ నా మర్మాన్ని చీల్చుతోంది॥१५॥
Verse 16
प्रियायाः पितरो यांति मार्जयित्वा लिपिं मम । पितॄणां बीजतो यस्माद्धात्र्या कुक्षौ धृतो यतः ॥ १६ ॥
నా ప్రియురాలి పితృదేవతలు నా లిఖిత బంధనాన్ని తుడిచివేసి తమ గమ్యాన్ని పొందుతారు; ఎందుకంటే పితృబీజం వల్లనే నేను ధాత్రి గర్భంలో ధరించబడ్డాను॥१६॥
Verse 17
यदेकः कुरुते कर्म तदेकेनैव भुज्यते । ततोऽन्यस्य कृतं ब्रह्मन्बीजं धात्रीसमुद्भवम् ॥ १७ ॥
ఒకడు చేసే కర్మ ఫలాన్ని ఆ ఒక్కడే అనుభవిస్తాడు. కాబట్టి, ఓ బ్రాహ్మణా, ‘బీజం’ తన కర్మ నుంచే పుడుతుంది; ఇతరుడి కృతం వల్ల కాదు॥१७॥
Verse 18
तारयेत्स उभौ पक्षौ यत्पिंडो यस्य विग्रहः । न भार्याया भवेद्वीजं न भार्या कुक्षिधारिणी ॥ १८ ॥
అతడే రెండు పక్షాలను—పితృపక్షం, సంతానపక్షం—తరింపజేస్తాడు; ఎందుకంటే దేహం ఆ పిండతత్త్వంతోనే రూపుదిద్దుకుంటుంది. భార్య లేక బీజం లేదు; భార్య లేక గర్భధారణ కుక్షి కూడా లేదు॥१८॥
Verse 19
कथं तस्या जगन्नाथ पक्षो याति परं पदम् । जामातुः पुण्यमाहात्म्यत्तेन मे शिरसो रुजा ॥ १९ ॥
ఓ జగన్నాథా, ఆమె పక్షం పరమపదాన్ని ఎలా పొందుతుంది? అల్లుడి పుణ్యమాహాత్మ్యమే నాకు ఈ శిరోవేదనకు కారణమైంది॥१९॥
Verse 20
न मे प्रयोजनं देव नियोगेनेदृशेन वै । एकादश्युपवासी यः स मां त्यक्त्वा व्रजेद्धरिम् ॥ २० ॥
హే దేవా! ఇలాంటి నియోగంతో నాకు ప్రయోజనం లేదు. ఏకాదశీ ఉపవాసం చేసే వాడు నన్ను విడిచి కేవలం హరి (విష్ణు) శరణు చేరుగాక.
Verse 21
कुलत्रयं समुद्धृत्य आत्मना सह पद्मज । त्यक्त्वा तु मामकं मार्गं प्रयाति हरिमंदिरम् ॥ २१ ॥
హే పద్మజ (బ్రహ్మా)! అతడు తనతో పాటు వంశంలోని మూడు తరాలను उद्धరించి, నా మార్గాన్ని విడిచి హరి మందిరధామానికి ప్రయాణిస్తాడు.
Verse 22
न यज्ञैस्तादृशैर्देव गतिं प्राप्नोति मानवः । न तीर्थैर्नापि दानैर्वा न व्रतैर्विष्णुवर्जितैः ॥ २२ ॥
హే దేవా! ఇలాంటి యజ్ఞాలతో మనిషి పరమగతిని పొందడు; తీర్థాలతో కాదు, దానాలతో కాదు, విష్ణువిలేని వ్రతాలతో కూడా కాదు.
Verse 23
न जले पावके वापि मृतः प्राप्नोति तां गतिम् । योगेन संप्रणष्टो वा भृगुपातेन वा विधे ॥ २३ ॥
హే విధే (బ్రహ్మా)! నీటిలో గానీ అగ్నిలో గానీ మరణించినవాడు ఆ పరమగతిని పొందడు; యోగబలంతో ప్రాణత్యాగం చేసినవాడూ కాదు, కొండపై నుంచి దూకి మరణించినవాడూ కాదు.
Verse 24
तादृशीं न गतिं याति यादृशीं वैष्णवव्रती । गतिं मतिमतां श्रेष्ठ सत्यमेतदुदीरितम् ॥ २४ ॥
హే బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠా! వైష్ణవ వ్రతాన్ని ఆచరించేవాడు పొందే గతి వంటి గతి మరెవరికీ లేదు; ఇదే సత్యమని ప్రకటించబడింది.
Verse 25
हरेर्दिने धातृफलांगलिप्तो विमुक्तवांछारसभोजनो नरः । प्रयाति लोके धरणीधरस्य विदुष्टकर्मापि मनुष्यजन्मा ॥ २५ ॥
హరి పవిత్ర దినమున ధాత్రి (ఆమలకీ) ఫల లేపనమును దేహమున పూసుకొని, రుచులపై కోరికను విడిచి భోజనము చేయువాడు—మనుష్యజన్మలో పూర్వం నింద్యకర్మలు చేసినవాడైనా—ధరణీధరుడు (విష్ణువు) లోకమును పొందును.
Verse 26
सोऽहं निराशो भुवि हीनकर्मा तवागतः पादसरोजयुग्मम् । विज्ञप्ति मात्राभयदाप्तिकालं कुरुष्व सर्गस्थितिनाशहेतोः ॥ २६ ॥
నేను నిరాశుడను, భూమిపై అల్పపుణ్యకర్ముడను; మీ పద్మపాదయుగ్మమునకు శరణు వచ్చితిని. ఓ సృష్టి-స్థితి-నాశహేతువా! ఈ వినయవిజ్ఞప్తి మాత్రముననే నాకు అభయప్రాప్తికి తగిన కాలమును, అవకాశమును ప్రసాదించుము.
Verse 27
मास्युस्तदा पापकृतो विहीना यन्मामकैर्भूतगणैर्मनुष्याः । नियंत्रिताः श्रृंखलरज्जुबंधनैः समीपगा मे वशगा भवेयुः ॥ २७ ॥
అప్పుడు పాపకారులు శిక్ష లేకుండా ఉండకూడదు—నా భూతగణములచే మనుష్యులు గొలుసులు, తాళ్ల బంధములతో కట్టబడి నియంత్రింపబడి, నా సమీపమునకు తెచ్చబడి, నా వశమగుదురు గాక.
Verse 28
भग्नस्तु मार्गो रवितापयुक्तो यद्विष्णुसंघैरतितीव्रहस्तैः । विमुच्य कुंभीं सकलो जनौघः प्रयाति तद्धाम परात्परस्य ॥ २८ ॥
సూర్యతాపముతో దగ్ధమైన ఆ మార్గము విష్ణువు యొక్క అత్యంత బలవంతులైన పరిషద్-సంఘములచే విరగదీయబడి (తెరవబడుతుంది); కుంభీ నరకమునుండి విముక్తులై సమస్త జనసమూహము పరాత్పర ప్రభువుని పరమధామమునకు ప్రయాణించును.
Verse 29
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे यमवाक्यं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
ఇట్లు శ్రీ బృహన్నారదీయ పురాణ ఉత్తరభాగమున “యమవాక్యము” అను నాల్గవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Because the chapter defines the supreme goal as Viṣṇu-centered; rites (yajña, tīrtha-yātrā, dāna, vrata) are declared ineffective for the highest end when ‘devoid of Viṣṇu,’ whereas Ekādaśī is explicitly Hari’s day and thus directly linked to liberation and the Lord’s realm.
The text treats office as trusteeship (entrusted duty): consuming a lord’s wealth, public revenue, or commandeering royal servants for private work violates dharma at the institutional level, warranting extended naraka and degradative rebirths to mirror the ‘boring’ or ‘stealing’ nature of the offense.
It juxtaposes claims that Ekādaśī benefits multiple generations with the assertion that each person enjoys the result of their own actions; the resolution is expressed through lineage-embodiment logic (the body formed from ancestral substance) and the exceptional intervention of Viṣṇu’s grace via the Vaiṣṇava vow.