Shloka 23

Kāṣṭhīlā-Ākhyāna: Ratnāvalī’s Return, Co-wife Dharma, and the Phālguna Propitiation

Devanagari script

इयं तु राक्षसी दृष्ट्वा पतिं स्वं धर्मदूषकम् । विप्रेण संविदं कृत्वा दांपत्ये निजकर्मणा ॥ २३ ॥

Transliteration

iyaṃ tu rākṣasī dṛṣṭvā patiṃ svaṃ dharmadūṣakam | vipreṇa saṃvidaṃ kṛtvā dāṃpatye nijakarmaṇā || 23 ||

Translation

కాని ఈ రాక్షసి తన భర్తను ధర్మదూషకుడిగా చూచి, ఒక బ్రాహ్మణునితో ఒప్పందం చేసుకొని, తన స్వకర్మచేత దాంపత్యాన్ని తగినట్లు ఏర్పాటు చేసెను.

Word by Word

• इयम्: this (woman)
• इयम्: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• तु: but
• तु: सम्बन्ध (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (निपात)
• Form: अव्यय; विरोध/विभेदसूचक निपात (particle: 'but')

• राक्षसी: the demoness
• राक्षसी: कर्ता (Karta/Subject—apposition to इयम्)
• Type: Noun
• Root: राक्षसी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: पूर्वकालक्रिया (Pūrvakāla-kriyā/Anterior action)
• Type: Indeclinable
• Root: दृश् (धातु) → दृष्ट्वा
• Form: क्त्वान्त अव्यय (absolutive/gerund): 'having seen'

• पतिम्: husband
• पतिम्: कर्म (Karma/Object of दृष्ट्वा)
• Type: Noun
• Root: पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• स्वम्: her own
• स्वम्: कर्म (Karma—qualifier)
• Type: Adjective
• Root: स्व (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (to पतिम्)

• धर्म-दूषकम्: corrupting/dishonoring dharma
• धर्म-दूषकम्: कर्म (Karma—qualifier)
• Type: Adjective
• Root: धर्म (प्रातिपदिक) + दूषक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—धर्मं दूषयति इति (उपपद-तत्पुरुष/कर्मधारयार्थक); विशेषणम् (to पतिम्)

• विप्रेण: with a brahmin
• विप्रेण: सह (Saha/Association)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन

• संविदम्: an agreement/compact
• संविदम्: कर्म (Karma/Object of कृत्वा)
• Type: Noun
• Root: संविद् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• कृत्वा: having made
• कृत्वा: पूर्वकालक्रिया (Pūrvakāla-kriyā/Anterior action)
• Type: Indeclinable
• Root: कृ (धातु) → कृत्वा
• Form: क्त्वान्त अव्यय (absolutive/gerund): 'having made'

• दाम्पत्ये: in married life / in the marital relation
• दाम्पत्ये: अधिकरण (Adhikaraṇa/Domain)
• Type: Noun
• Root: दाम्पत्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन

• निज-कर्मणा: by her own act/deed
• निज-कर्मणा: करण (Karaṇa/Instrument-Means)
• Type: Noun
• Root: निज (प्रातिपदिक) + कर्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन; समासः—निजं कर्म (कर्मधारय)

Speaker

Narada (narrative voice within the Uttara-Bhaga dialogue tradition)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Characters & Entities

• Brāhmaṇa

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It highlights vigilance in dharma: when close relationships become sources of adharma, one should seek righteous counsel (here, a brāhmaṇa) and act deliberately to preserve moral order.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

Indirectly, it supports bhakti by insisting on dharmic alignment in daily life; devotion to Vishnu is sustained by conduct that avoids dharma-corruption and seeks guidance from the virtuous.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

The verse points to smārta-dharma praxis rather than a specific Vedāṅga; practically, it emphasizes seeking brāhmaṇa guidance for correct conduct and social-ritual propriety (ācāra).