మాంధాతా వసిష్ఠుని అడుగుతాడు—కుమారుని మాటలు విన్న తరువాత రాజు ఎలా స్పందించాడు? బ్రహ్మ (విధాతృ)తో సంబంధమున్న ఆ మోహినీ ఎవరు? వసిష్ఠుడు చెబుతాడు: విష్ణుభక్తుడైన రాజు ప్రియతో ఆనందించి ధనాన్ని పంచుతాడు—కుమారుని వివాహానికి ఒక భాగం, మోహినికి ఒక భాగం, మిగతది యథోచితంగా. శుభముహూర్తంలో ధర్మాంగదుని వివాహాలను శాస్త్రోక్తంగా జరిపించమని పురోహితునికి ఆజ్ఞాపించి, కుమారుని వివాహం చేయకపోతే మహాపాపం, చేయిస్తే కుమారుని గుణదోషాలకతీతంగా యజ్ఞఫలం లభిస్తుందని చెప్పాడు. ధర్మాంగదుడు వరుణకన్యను, నాగకన్యలను విధివిధానాలతో వివాహం చేసుకొని బ్రాహ్మణులకు దానాలు ఇచ్చి తల్లిదండ్రులను గౌరవించాడు. తల్లి సంధ్యావలికి—స్వర్గసుఖం కాదు, పితృసేవే నా ప్రధాన వ్రతమని తెలిపాడు. రాజ్యపాలనకు పంపబడిన తరువాత తనిఖీలు, న్యాయప్రక్రియలు, సరైన తూకమాపులు, గృహరక్షణ, సామాజిక నియమాలు స్థాపించి, చివరికి రాజాజ్ఞతో విష్ణువునే ఏకాంతంగా పూజించాలనే కఠిన అమలును ప్రవేశపెట్టాడు।
Verse 1
मांधातोवाच । पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा किं चकार महीपतिः । सा चापि मोहिनी ब्रह्मन्प्रिया राज्ञो विधेः सुता ॥ १ ॥
మాంధాతా అన్నాడు—ఓ బ్రాహ్మణా! కుమారుని మాటలు విన్న తరువాత రాజు ఏమి చేశాడు? అలాగే ఆ మోహినీ కూడా—రాజుకు ప్రియమైనది—విధాత (బ్రహ్మ) కుమార్తెయే కదా।
Verse 2
आश्चर्यरूपं कथितमाख्यानं तु सुधोपमम् । विशेषतस्त्वया पुण्यं सर्वसंदेहभंजनम् ॥ २ ॥
మీరు ఆశ్చర్యకరమైన, అమృతసమానమైన ఆఖ్యానాన్ని చెప్పారు. విశేషంగా ఇది పుణ్యప్రదమైనది, సమస్త సందేహాలను భంజనం చేయునది।
Verse 3
वसिष्ठ उवाच । तत्पुत्रवचनं श्रुत्वा प्रहृष्टो नृपपुंगवः । उदतिष्ठत्प्रियायुक्तस्ताः श्रियश्चावलोकयत् ॥ ३ ॥
వసిష్ఠుడు అన్నాడు—కుమారుని మాటలు విని రాజులలో శ్రేష్ఠుడైన రాజు ఆనందంతో ఉల్లసించాడు. ప్రియతో కలిసి లేచి, ఆ శుభసంపదలను దర్శించాడు।
Verse 4
क्षणं हर्षान्वितो भूप राजा विष्णुपरायणः । नागकन्यास्तु ताः सर्वा वारुणीसहिता मुदा ॥ ४ ॥
క్షణమాత్రం భూపతి రాజు, శ్రీవిష్ణుపరాయణుడై, హర్షంతో నిండిపోయెను. అలాగే వారుణితో కూడిన ఆ నాగకన్యలందరూ ఆనందంగా ఉల్లసించిరి.
Verse 5
प्रददौ तनये प्रेम्णा भार्यार्थं धर्मभूषणे । शेषं दानवनारीभिर्बहुरत्नसमन्वितम् ॥ ५ ॥
అతడు ప్రేమతో తన కుమారునికి భార్యార్థంగా—ధర్మాన్ని అలంకరించే కార్యంగా—అది ఇచ్చెను. మిగిలినదాన్ని దానవస్త్రీలతో కూడి, అనేక రత్నాలతో సమన్వితమై, అతడు దానమిచ్చెను.
Verse 6
मोहिन्यै प्रददौ राजा कामबाणप्रपीडितः । संविभज्य पिता वित्तं धर्मांगदसमाहृतम् ॥ ६ ॥
కామబాణాలచే పీడితుడైన రాజు మోహినికి ఆ ధనాన్ని ఇచ్చెను. తండ్రి ధర్మాంగదుడు సమాహరించిన సంపదను విభజించి యథాయోగ్యంగా పంచెను.
Verse 7
पुरोहितमुवाचेदं काले चाहूय भूपतिः । सर्वासां मत्सुतो ब्रह्मन्पाणीन्गृह्णातु धर्मतः ॥ ७ ॥
సమయోచితంగా రాజు పురోహితుని పిలిపించి ఇలా అన్నాడు—“హే బ్రాహ్మణా! నా కుమారుడు ధర్మప్రకారం వారందరి పాణిగ్రహణం చేయుగాక.”
Verse 8
कुमारीणां कुमारोऽयं मद्वाक्ये संस्थितः सदा । वैवाह्यलग्ने नक्षत्रे मुहूर्ते सर्वकामदे ॥ ८ ॥
కన్యల కోసం ఈ ‘కుమార’ (శుభప్రభావం) నా వాక్యంలో నిత్యం స్థితమై ఉంది; వివాహలగ్నంలో, నక్షత్రంలో, సర్వకామద ముహూర్తంలో అతడు సన్నిహితుడై ఉంటాడు.
Verse 9
वाचयित्वा द्विजान्स्वस्ति गोस्वर्णांबरतोषितान् । विवाहं कुरु पुत्रस्य मम धर्मांगदस्य वै ॥ ९ ॥
ద్విజులతో మంగళ స్వస్తివాచనం చేయించి, గోవులు, స్వర్ణం, వస్త్రాలు దానమిచ్చి వారిని సంతోషింపజేసి, నా కుమారుడు ధర్మాంగదుని వివాహాన్ని నిశ్చయంగా జరిపించు।
Verse 10
यः पुत्रस्य पितोद्वाहं न करोतीह मंदधीः । स मज्जेन्नरके घोरे ह्यप्रतिष्ठे युगायुतम् ॥ १० ॥
ఈ లోకంలో తన కుమారుని వివాహం చేయించని మందబుద్ధి తండ్రి, ప్రతిష్ఠా-ఆశ్రయం లేని భయంకర నరకంలో యుగాయుతకాలం మునిగిపోతాడు।
Verse 11
तस्माच्चोद्वाहयेत्पुत्रं पिता धर्मसमन्वितः । आत्मा संस्थापितस्तेन येन संस्थापितः सुतः ॥ ११ ॥
కాబట్టి ధర్మంలో స్థిరుడైన తండ్రి తన కుమారుని వివాహం చేయించాలి; ఎందుకంటే ఏ కర్మచేత కుమారుడు స్థాపితుడవుతాడో, అదే కర్మచేత తండ్రి ఆత్మ కూడా స్థాపితమవుతుంది।
Verse 12
सर्वक्रतुफलं तस्य पुत्रोद्वाहे कृते भवेत् । पुत्रस्य गुणयुक्तस्य निर्गुणस्यापि भूसुर ॥ १२ ॥
ఓ భూసురా (బ్రాహ్మణా), కుమారుని వివాహం జరిపినప్పుడు అతనికి సమస్త యజ్ఞఫలములు లభిస్తాయి—కుమారుడు గుణవంతుడైనా, గుణహీనుడైనా।
Verse 13
पित्रा कारयितव्यो हि विवाहो धर्ममिच्छता । यो न दारैश्च वित्तैश्च पुत्रान्संयोजयेत्पिता ॥ १३ ॥
ధర్మాన్ని కోరుకునే తండ్రి తప్పక కుమారుని వివాహం చేయించాలి. భార్యలతోను జీవనోపాధికి అవసరమైన ధనంతోను కుమారులను కలపని తండ్రి పితృధర్మాన్ని నిర్వర్తించడు।
Verse 14
न पुमान्स तु विज्ञेय इहामुत्र विगर्हितः । तस्माद्वृत्तियुताः कार्याः पुत्रा दारैः समन्विताः ॥ १४ ॥
ఇహలోకములోను పరలోకములోను నిందింపబడే వాడు నిజమైన పురుషుడని భావించరాదు. అందుచేత కుమారులను వారి భార్యలతో కూడ సద్వృత్తి, ధర్మాచరణము మరియు యోగ్య జీవికలో స్థాపించవలెను।
Verse 15
यथा रमन्ते ते तुष्टाः सुखं पुत्राः सुमानिताः । तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो द्विजस्तस्य पुरोहितः ॥ १५ ॥
ఆ కుమారులు తృప్తిగా, సుఖంగా, సత్కారముతో ఆనందించునట్లే; రాజు వచనమును విని అతని పురోహితుడైన ద్విజుడు…
Verse 16
धर्मांगदविवाहार्थमुद्यतो हर्षसंयुतः । स युवानिच्छमानोऽपि स्त्रीसौख्यं लज्जाया सुतः ॥ १६ ॥
ధర్మాంగదుని వివాహార్థము అతడు హర్షముతో సిద్ధమయ్యెను. ఆ యువకుడు—ఇష్టం లేకపోయినను—లజ్జకు పుత్రుడివలె సహజ సంయమంతో భార్యాసుఖమును స్వీకరించెను।
Verse 17
स्वीचकार पितुर्वाक्याद्दारसंग्रहणं तदा । वरुणात्मजया सार्द्धं नागकन्या मनोहराः ॥ १७ ॥
అప్పుడు తండ్రి ఆజ్ఞవలన అతడు వివాహమును స్వీకరించెను. వరుణుని కుమార్తెతో పాటు మనోహరమైన నాగకన్యలను కూడా భార్యలుగా గ్రహించెను।
Verse 18
उपयेमे महाबाहू रूपेणाप्रतिमा भुवि । उद्वाहयित्वा सर्वास्ता विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १८ ॥
ఆ మహాబాహుడు, భూమిపై రూపములో అపూర్వుడు, వారందరినీ వివాహము చేసెను; శాస్త్రవిధి సూచించిన కర్మ ప్రకారము వారి వివాహసంస్కారములను సమ్యకంగా నిర్వహించి।
Verse 19
वसुगोरत्नदानानि विप्रेभ्यः प्रददौ मुदा । कृतदारो ववंदेऽथ पादान्मातुः पितुर्मुदा ॥ १९ ॥
అతడు హర్షంతో బ్రాహ్మణులకు ధనం, గోవులు, రత్నాలు దానమిచ్చెను. అనంతరం వివాహం చేసి, ఆనందంగా తల్లి తండ్రుల పాదాలకు నమస్కరించెను।
Verse 20
ततः संध्यावलीदेवीमाह धर्मांगदः सुतः । पितुर्वाक्येन मे देवि संजातो दारसंग्रहः ॥ २० ॥
అనంతరం ధర్మాంగదుని కుమారుడు దేవి సంధ్యావలిని ఉద్దేశించి పలికెను— “దేవి, తండ్రి వాక్యముచేత నాకు దారసంగ్రహము, అనగా గృహస్థాశ్రమ ప్రవేశము, సంభవించెను।”
Verse 21
एतन्मे नास्ति मनसि यत्पित्रोद्वाहितो ह्यहम् । अव्ययं पितरं विज्ञं देवि शुश्रूषये ह्यहम् ॥ २१ ॥
‘నన్ను తండ్రి వివాహం చేయించాడు’ అనే భావన నా మనసులో లేదు. దేవి, నేను అవ్యయుడైన జ్ఞానవంతుడైన నా తండ్రిని సేవించదలచుకున్నాను।
Verse 22
दिव्यैर्भोगैर्न मे किंचित्स्वर्गेणापि प्रयोजनम् । कार्या मे पितृशुश्रूषा तव चैव दिवानिशम् ॥ २२ ॥
దివ్యభోగములతో నాకు ఏ ప్రయోజనమూ లేదు; స్వర్గముతో కూడ కాదు. నా కర్తవ్యం పితృశుశ్రూష, అలాగే నీ సేవ—పగలు రాత్రి నిరంతరం।
Verse 23
संध्यावल्युवाच । चिरं जीव सुखं पुत्र भुंक्ष्व भोगान्मनोऽनुगान् । पितुः प्रसादाद्दीर्घोयुर्मनो नंदय मे सुत ॥ २३ ॥
సంధ్యావలి దేవి పలికెను— “పుత్రా, దీర్ఘకాలం జీవించి సుఖంగా ఉండు; మనసుకు అనుగుణమైన భోగాలను అనుభవించు. తండ్రి ప్రసాదముచేత నీకు దీర్ఘాయువు లభించింది—నా మనసును ఆనందింపజేయుము, సుతా।”
Verse 24
त्वया सुपुत्रिणी पुत्र जाता गुणवता क्षितौ । सपत्नीनां च सर्वासां हृदये संस्थिता ह्यहम् ॥ २४ ॥
నీ వల్ల నేను సుపుత్రవతిని అయ్యాను; భూమిపై గుణవంతుడైన కుమారుడు జన్మించాడు. నిజంగా నేను సమస్త సహపత్నుల హృదయాలలో స్థిరంగా నివసిస్తున్నాను.
Verse 25
एवमुक्त्वा परिष्वज्य मूर्द्धन्याघ्राय चासकृत् । व्यसर्जयत्ततः पुत्रं राज्यतंत्रावलोकने ॥ २५ ॥
ఇలా చెప్పి ఆయన (కుమారుని) ఆలింగనం చేసి, అతని శిరస్సును మళ్లీ మళ్లీ మ్రోగి స్నేహంగా వాసన చూశాడు; తరువాత రాజ్యపాలన వ్యవహారాల పర్యవేక్షణకు కుమారుని పంపాడు.
Verse 26
विसर्जितस्तदा मात्रा मातॄरन्याः प्रणम्य च । राज्यतंत्रं तदखिलं चक्रे पितृवचः स्थितः ॥ २६ ॥
అప్పుడు తల్లి చేత పంపబడినవాడై, ఇతర మాతృమూర్తులకు కూడా నమస్కరించి, తండ్రి వాక్యంలో స్థిరంగా ఉండి, సమస్త రాజ్యపాలన వ్యవస్థను సక్రమంగా ఏర్పాటు చేశాడు.
Verse 27
दुष्टनिग्रहणं चक्रे शिष्टानां परिपालनम् । अटनं सर्वदेशेषु वीक्षणं सर्वकर्मणाम् ॥ २७ ॥
అతడు దుష్టులను నియంత్రించి శిష్టులను పరిరక్షించాడు; అన్ని దేశాలలో సంచరిస్తూ ప్రతి కార్యాన్ని పరిశీలించి పర్యవేక్షించాడు.
Verse 28
चक्रे सर्वत्र कार्याणां मासि मासि निरीक्षणम् । हस्त्यश्वपोषणं चक्रे चारचक्रेक्षणं तथा ॥ २८ ॥
అతడు అన్ని చోట్ల కార్యాలపై నెలనెలా తనిఖీ ఏర్పాటు చేశాడు; ఏనుగులు, గుర్రాల పోషణను సక్రమం చేశాడు; అలాగే గూఢచారుల వలయాన్ని కూడా పర్యవేక్షించాడు.
Verse 29
वादसंवीक्षणं चक्रे तुलामानं दिने देने । गृहे गृहे नराणां च चक्रे संरक्षणं नृपः ॥ २९ ॥
రాజు వివాదాల పరిశీలనను ఏర్పాటు చేసి, రోజురోజుకు తూకం‑కొలతలు సరిగా ఉండేలా చేసి, ఇంటింటా ప్రజలకు రక్షణను కల్పించాడు।
Verse 30
स्तनंधयी क्वचिद्बालः स्तनहीनो न रोदिति । श्वश्रूर्वध्वा न कुत्रापि प्ररोदित्यवमानिता ॥ ३० ॥
కొన్నిసార్లు పాలుతాగే శిశువు ఏడుస్తాడు; కానీ పాలస్తనం లేకపోయినా ఏడవడు. అలాగే కోడలిని అవమానించిన అత్త ఎక్కడా విలపించదు—హృదయం కఠినమవుతుంది।
Verse 31
क्वचित्समर्थस्तनयः पितरं नहि याचते । न वर्णसंकरो राज्ये केषांचिदभवत्पुनः ॥ ३१ ॥
కొన్ని చోట్ల సమర్థుడైన కుమారుడు తండ్రిని ఏదీ అడగడు; అలాగే కొన్ని రాజ్యాలలో మళ్లీ వర్ణసంకరం (అవ్యవస్థ) ఉండేది కాదు।
Verse 32
न गूढविभवो लोको धर्मे वदति दूषणम् । न कंचुकविहीना तु भवेन्नारी सभर्तृका ॥ ३२ ॥
దాచిన వైభవం లేని వాడు ధర్మంలో దోషం చెప్పడు. అలాగే భర్త ఉన్న స్త్రీ కంచుకం (అంగవస్త్రం) లేకుండా ఉండకూడదు।
Verse 33
गृहान्निष्क्रमणं स्त्रीणां मास्तु राज्ये मदीयके । मा सकेशा हि विधवा मास्त्वकेशा मभर्तृका ॥ ३३ ॥
నా రాజ్యంలో స్త్రీలు ఇంటి నుంచి బయటకు వెళ్లకూడదు. ఏ విధవకూ కేశాలు ఉంచి ఉండకూడదు; భర్తలేని స్త్రీ కూడా కేశాలు ఉంచి ఉండకూడదు।
Verse 34
मा व्रतीह सदाक्रोशी मारण्या नगराश्रयाः । सामान्यवृत्त्यदाता मे राज्येऽवसतु निर्घृणः ॥ ३४ ॥
ఇక్కడ వ్రతధారి ఎవరూ నిత్యం ఇతరులను దూషించే వాడిగా ఉండకూడదు; అరణ్యవాసి ఎవరూ హింసక ఉద్దేశంతో నగరాశ్రయం పొందకూడదు. సాధారణ జీవనోపాధి సహాయమూ ఇవ్వని నిర్దయుడు నా రాజ్యంలో నివసించకూడదు.
Verse 35
गोपालो नगराकांक्षी निर्गुणस्तूपदेशकः । ऋत्विग्वा शास्त्रहीनश्च मा मे राज्ये वसेदिह ॥ ३५ ॥
నగర జీవితం కోరుకునే గోపాలుడు, గుణరహితుడై కూడా ఉపదేశకుడిగా నటించే వాడు, అలాగే ఋత్విక్ గానీ శాస్త్రజ్ఞానం లేని ఎవరైనా గానీ—నా రాజ్యంలో నివసించకూడదు.
Verse 36
यो हि निष्पादयेन्नीलीं नीलीरंगातिसेचकः । निर्वास्यौ तावुभौ पापौ यो वै मद्यं करोति च ॥ ३६ ॥
నీలి (ఇండిగో) తయారు చేసే వాడు, అలాగే నీలి రంగుతో అతిగా రంగరించే వాడు—ఇద్దరూ పాపులు; వారిని దేశనిర్బంధం చేయాలి. అలాగే మద్యం తయారు చేసే వాడూ.
Verse 37
वृथा मांसं हि योऽश्नाति पृष्ठमांसप्रियो हि यः । तस्य वासो न मे राज्ये स्वकलत्रं त्यजेच्च यः ॥ ३७ ॥
ధర్మకార్యం లేకుండా వ్యర్థంగా మాంసం తినేవాడు, అలాగే వెన్నెముక/పিঠ మాంసాన్ని ఇష్టపడేవాడు—అటువంటి వాడు నా రాజ్యంలో నివసించరాదు; అలాగే తన ధర్మపత్నిని విడిచిపెట్టేవాడూ.
Verse 38
विष्णुं परित्यज्य वरं सुराणां संपूजयेद्योऽन्यतमं हि देवम् । गच्छेत्सगर्भां युवतीं प्रसूतां दंड्यश्च वध्यश्च स चास्मदीयैः ॥ ३८ ॥
దేవుల్లో శ్రేష్ఠుడైన విష్ణువును విడిచి మరొక దేవతను పూజించే వాడు—మన రాజాధికారుల చేత దండనీయుడు, అవసరమైతే వధ్యుడూ. గర్భిణీ లేదా ప్రసూత యువతిని సమీపించడం ఎలా అపరాధమో అలాగే.
Verse 39
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे शिक्षानिरूपणं नामैकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥
ఇట్లు శ్రీబృహన్నారదీయపురాణ ఉత్తరభాగములో ‘శిక్షా-నిరూపణ’ అను ఇరవై ఒకటవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది ॥ ২১ ॥
The chapter frames marriage as the son’s formal establishment in gṛhastha life and social order; by establishing the son through a sanctioned saṃskāra, the father is said to secure his own standing and merit, even gaining sacrifice-like fruits, whereas neglect is portrayed as producing severe demerit.
Regular inspections of administrative work, maintenance of elephants and horses, oversight of spies, proper adjudication of disputes, daily accuracy in weighing and measuring, and direct protection of subjects household-by-household are presented as core practices.
It portrays the king’s realm as enforcing religious boundaries: abandoning Viṣṇu for other deities is treated as a punishable offense, indicating a model where statecraft protects not only public order but also a defined devotional norm.