నైమిషారణ్యంలో ఋషులు సూతుని అడుగుతారు—వ్రతం తిథి ఆరంభం నుంచే చేయాలా, లేక తిథి ముగిసేవరకు చేయాలా? సూతుడు దేవోద్దేశ ఉపవాసంలో తిథి-పూర్తి ప్రధానమని, పితృకర్మలో ‘మూల’ తృప్తి ముఖ్యమని చెప్పి పూర్వవిద్ధా/విద్ధా (ఓవర్ల్యాప్ దోష) నియమాలను వివరిస్తాడు. నిత్యాచరణకు సూర్యోదయ-స్పర్శమే నిర్ణాయకం; పారణం మరియు మరణ సమయంలో ఆ క్షణంలో ప్రబలమైన తిథి గ్రహించాలి; పితృకర్మలో సూర్యాస్త ప్రాంతాన్ని తాకిన తిథి ‘పూర్తి’గా భావిస్తారు. ఏకాదశీ/ద్వాదశీ విషయంలో విద్ధ ఏకాదశీ, ద్వాదశీ ఉపవాసం తప్పనిసరి అయ్యే సందర్భాలు, పారణం త్రయోదశీన చేయవలెనని, అలాగే వార-నక్షత్ర (ఉదా. శ్రవణ) ఆధారిత పరిస్థితులు చెప్పబడతాయి. తరువాత యుగం, సంక్రాంతి గణనలో యుగారంభం, అయనం, సూర్యప్రవేశ ప్రమాణాలు సంక్షేపంగా వస్తాయి. చివరగా విద్ధ తిథిలో చేసిన పూజ, దానం, జపం, హోమం, స్నానం, శ్రాద్ధం ఫలహీనమవుతాయని కఠిన హెచ్చరిక చేసి, వ్రతకాల నిర్ణయానికి కాలజ్ఞుల సలహా కోరమని ఉపదేశిస్తాడు।
Verse 1
वसिष्ट उवाच । इममेवार्थमुद्दिश्य नैमिषारण्यवासिनः । पप्रच्छुर्मुनयः सूतं व्यासशिष्यं महामतिम् ॥ १ ॥
వసిష్ఠుడు పలికెను—ఈ విషయమునే ఉద్దేశించి నైమిషారణ్య నివాసి మునులు, వ్యాసుని మహామతి శిష్యుడైన సూతుని ప్రశ్నించిరి ॥१॥
Verse 2
स तु पृष्टो महाभाग एकादश्याः सुविस्तरम् । माहात्म्यं कथयामास उपवासविधिं तथा ॥ २ ॥
ఆ మహాభాగుడు ప్రశ్నింపబడినపుడు, ఏకాదశీ మహాత్మ్యమును విస్తారముగా చెప్పి, ఉపవాస విధానమును కూడా వివరించెను ॥२॥
Verse 3
तद्वाक्यं सूतपुत्रस्य श्रुत्वा द्विजवरोत्तमाः । माहात्म्यं चक्रिणश्चापि सर्वपापौघ शांतिदम् ॥ ३ ॥
సూతపుత్రుని వాక్యమును విని, శ్రేష్ఠ ద్విజులు చక్రధారి (విష్ణువు) మహాత్మ్యమును కూడా శ్రవణముచేసిరి; అది సమస్త పాపప్రవాహమును శమింపజేయునది ॥३॥
Verse 4
पुनः पप्रच्छुरमलं सूतं पौराणिकं नृप । अष्टादश पुराणानि भवान् जानाति मानद ॥ ४ ॥
హే రాజా! వారు మళ్లీ నిర్మలుడైన పురాణవక్త సూతుని ప్రశ్నించిరి—‘హే మాన్యుడా, మీరు అష్టాదశ పురాణములను తెలిసినవారే కదా?’ ॥४॥
Verse 5
कानीनस्य प्रसादेनः महाभारतमप्युत । तन्नास्ति यन्न वेत्सि त्वं पुराणेषु स्मृतिष्वपि ॥ ५ ॥
కానీనుని ప్రసాదంతో మీరు మహాభారతమును కూడా తెలిసికొనియున్నారు. పురాణములలోను స్మృతులలోను మీరు తెలియని దేదీ లేదు.
Verse 6
चरिते रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरे । अस्माकं संशयः कश्चिद्धृदये संप्रवर्तते ॥ ६ ॥
రఘునాథుని చరిత్ర శతకోటివిస్తారంగా విస్తరించిన ఆ మహావర్ణనలో మా హృదయములో ఒక సందేహము కలుగుచున్నది.
Verse 7
तं भवानर्हति च्छेत्तुं याथार्थ्येन सुविस्तरात् । तिथेः प्रांतमुपोष्यं स्यादाहोस्विन्मूलमेव च ॥ ७ ॥
ఈ సందేహాన్ని మీరు యథార్థంగా విస్తారంగా తీర్చగలరు. ఉపవాసం తిథి అంతమువరకు చేయాలా, లేక తిథి మూలమైన ఆరంభం నుంచే చేయాలా?
Verse 8
दैवे पैत्र्ये समाख्याहि नावेद्यं विद्यते तवल । सौतिरुवाच । तिथेः प्रांतं सुराणां हि उपोष्यं प्रीतिवर्द्धनम् ॥ ८ ॥
దైవమూ పైత్ర్యమూ అయిన విధులను నాకు వివరించండి; ఓ తవల, మీకు అర్పణ చేయరాని దేదీ లేదు. సూతుడు చెప్పెను—దేవతల కోసం తిథి అంతమున ఉపవాసం చేయుట ప్రీతిని వర్ధింపజేయును.
Verse 9
मूलं तिथेः पितॄणां तु कालज्ञैः प्रियमीरितम् । अतः प्रांतमुपोष्यं हि तिथेर्दशफलेप्सुभिः ॥ ९ ॥
తిథి యొక్క ‘మూలం’ పితృదేవతలకు ప్రియమని కాలజ్ఞులు చెప్పారు. అందువల్ల తిథి యొక్క దశఫలాన్ని కోరువారు తిథి అంతమువరకు ఉపవాసం చేయవలెను.
Verse 10
मूलं हि पितृतृप्त्यर्थं विज्ञेयं धर्मकांक्षिभिः । पूर्वविद्धा न कर्तव्या द्वितीया चाष्टमी तथा ॥ १० ॥
ధర్మాన్ని కోరువారు ‘మూల’ సంబంధిత కర్మ పితృ తృప్తికోసమే అని తెలుసుకోవాలి. అలాగే ద్వితీయా మరియు అష్టమీ పూర్వవిద్ధగా ఉంటే ఆ వ్రతాన్ని ఆచరించకూడదు.
Verse 11
षष्ठी चैकादशी भूप धर्मकामार्थलिप्सुभिः । पूर्वविद्धा द्विजश्रेष्ठाः कर्तव्या सप्तमी सदा ॥ ११ ॥
ఓ రాజా! ధర్మం, కామం, అర్థం కోరువారు షష్ఠీ మరియు ఏకాదశీ వ్రతాలను పూర్వవిద్ధగా ఉన్నప్పుడే ఆచరించాలి. ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా! సప్తమీ వ్రతమూ ఎల్లప్పుడూ ఇదే నియమంతో చేయవలెను.
Verse 12
दर्शश्च पौर्णमासश्च पितुः सांवत्सरं दिनम् । पूर्वविद्धानिमांस्त्यक्त्वा नरकं प्रतिपद्यते ॥ १२ ॥
దర్శ, పౌర్ణమాస మరియు తండ్రి వార్షిక శ్రాద్ధదినం—ఈ పూర్వోక్త విధులను విస్మరించినవాడు నరకాన్ని పొందుతాడు.
Verse 13
हानिं च संततेर्भूपदौर्भाग्यं समवाप्नुयात् । एतच्छ्रुतं मया विप्राः कृष्णद्वैपायनात्पुरा ॥ १३ ॥
అలా చేయువాడు సంతానహానిని, రాజుని వల్ల కలిగే దౌర్భాగ్యాన్ని (దండన/కష్టం) పొందుతాడు. ఓ విప్రులారా! ఇది నేను పూర్వం కృష్ణద్వైపాయనుడు (వ్యాసుడు) నుండి విన్నాను.
Verse 14
आदित्योदयवेलायां यास्तोकापि तिथिर्भवेत् । पूर्वविद्धा तु मंतव्या प्रभूता नोदयं विना ॥ १४ ॥
సూర్యోదయ సమయంలో క్షణమాత్రమైనా ఏ తిథి ఉన్నదో అదే పూర్వవిద్ధ తిథిగా భావించాలి. విస్తారంగా ఉన్నా సూర్యోదయాన్ని తాకని తిథి (ఆ దినానికి) గ్రాహ్యం కాదు.
Verse 15
पारणे मरणे नॄणां तिथिस्तात्कालिकी स्मृता । पित्र्येऽस्तमनवेलायां स्पर्शे पूर्णा निगद्यते ॥ १५ ॥
పారణం మరియు మనిషి మరణ సమయంలో, ఆ క్షణంలో ప్రవృత్తమై ఉన్న తిథినే గ్రహించాలి. కానీ పితృకర్మలో, సూర్యాస్తమయ సమీపకాలాన్ని తిథి స్పర్శిస్తే, అది ‘పూర్ణ’మని ప్రకటించబడుతుంది.
Verse 16
न तत्रोदयिनी ग्राह्या दैवस्योदयिकी तिथिः । प्रत्यहं शोधयेत्प्राज्ञस्तिथिं दैवज्ञचिंतकात् ॥ १६ ॥
ఆ విషయంలో ‘ఉదయినీ’ తిథిని గ్రహించకూడదు; దేవకార్యాలకు ‘ఉదయికీ’ (సూర్యోదయ ఆధారిత) తిథినే గ్రహించాలి. అందువల్ల జ్ఞాని ప్రతిరోజూ దైవజ్ఞుని సంప్రదించి తిథిని పరిశీలించాలి.
Verse 17
तिथिप्रमाणं विप्रेंद्राः क्षपाकरदिवाकरौ । चंद्रार्कचारविज्ञानात्कालं कालविदो विदुः ॥ १७ ॥
హే విప్రేంద్రులారా! తిథి యొక్క ప్రమాణం చంద్రుడు మరియు సూర్యుడు. చంద్ర-సూర్య గమనవిజ్ఞానంతో కాలవేత్తలు కాలాన్ని గ్రహిస్తారు.
Verse 18
पूर्वायाः संगदोषेण न योग्यास्ताः प्रपूजने । वर्जयन्ति नरास्तज्ज्ञा यामांश्च चतुरो द्विजाः ॥ १८ ॥
పూర్వసంగ దోషం వల్ల అవి పూజకు యోగ్యములు కావు. అందుచేత నియమం తెలిసినవారు—ప్రత్యేకించి ద్విజులు—అవీ మరియు నాలుగు యామాలనూ వర్జిస్తారు.
Verse 19
अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि स्नानपूजाविधिक्रमम् । न दिवा शुद्धिमाप्नोति तदा रात्रौ विधीयते ॥ १९ ॥
ఇకపై స్నానం మరియు పూజా విధి క్రమాన్ని నేను వివరిస్తాను. పగటిపూట శుద్ధి లభించకపోతే, అప్పుడు రాత్రి ఆ విధిని ఆచరించాలి.
Verse 20
दिनकार्यमशेषं हि कर्तव्यं शर्वरीमुखे । विधिरेष मया ख्यातो नराणामुपवासिनाम् ॥ २० ॥
రాత్రి ఆరంభంలోనే దినకార్యములన్నీ పూర్తిచేయవలెను. ఉపవాసులు అనుసరించవలసిన విధిని నేను తెలిపితిని.
Verse 21
अल्पायामथ विप्रेंद्रा द्वादश्यामरुणोदये । स्नानार्चनक्रिया कार्य्या दानहोमादिसंयुता ॥ २१ ॥
తర్వాత, ఓ విప్రేంద్రులారా, ద్వాదశీ అరణ్యోదయ వేళ స్వల్ప ప్రహరంలో స్నానము, ఆరాధన చేయవలెను; దాన-హోమాది కార్యములతో కూడి.
Verse 22
त्रयोदश्यां हि शुद्दायां पारणे पृथिवीफलम् । शतयज्ञाधिकं वापि नरः प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ २२ ॥
శుద్ధ త్రయోదశీనాడు పారణం చేసినచో మనుష్యుడు భూఫలసమానమైన, అంతేకాదు శతయజ్ఞములకన్నా అధికమైన పుణ్యాన్ని నిస్సందేహంగా పొందును.
Verse 23
एतस्मात्कारणाद्विप्राः प्रत्यूषे स्नानमाचरेत् । पितृतर्पणसंयुक्तं न दृष्ट्वा द्वादशीदिनम् ॥ २३ ॥
ఈ కారణమున, ఓ విప్రులారా, ప్రత్యూషకాలంలో స్నానం చేయవలెను; పితృతర్పణంతో కూడి ద్వాదశీ దినాన్ని నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు.
Verse 24
महाहानिकरा ह्येषा द्वादशी लंघिता नृभिः । करोति धर्महरणमस्नातेव सरस्वती ॥ २४ ॥
మనుష్యులు లంఘించిన ఈ ద్వాదశీ మహా హానికారి; ఇది ధర్మపుణ్యాన్ని హరిస్తుంది, స్నానం చేయక సరస్వతిలో ప్రవేశించినట్లుగా.
Verse 25
क्षये वाप्यथवा वृद्धौ संप्राप्ते वा दिनोदये । उपोष्या द्वादशी पुण्या पूर्वविद्धां विवर्जयेत् ॥ २५ ॥
తిథి క్షయమైయినా వృద్ధియైయినా, లేదా సూర్యోదయానికి వచ్చియున్నా, పుణ్యమైన ద్వాదశిని ఉపవాసంతో ఆచరించాలి; కానీ పూర్వతిథి-విద్ధమైన (పూర్వవిద్ధా) ద్వాదశిని వర్జించాలి।
Verse 26
ब्राह्मण उवाच । यदा च प्राप्यते सूत द्वादश्यां पूर्वसंभवा । तदोपवासो हि कथं कर्तव्यो मानवैर्वद ॥ २६ ॥
బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు— ఓ సూతా! ముందుగా ఉద్భవించిన ఏకాదశి ద్వాదశీ దినంలో పడితే, మనుష్యులు ఉపవాసాన్ని ఎలా చేయాలి? దయచేసి చెప్పుము।
Verse 27
उपवासदिनं विद्धं यदा भवति पूर्वया । द्वितीयेऽह्नि यदा न स्यात्स्वल्पाप्येकादशी तिथिः ॥ २७ ॥
ఉపవాస దినం పూర్వ తిథిచే విద్ధమై, మరుసటి దినంలో ఏకాదశీ తిథి యొక్క స్వల్ప భాగమూ లేకపోతే, ఆ ఉపవాసదినం విద్ధమైనదని తెలుసుకోవాలి।
Verse 28
तत्रोपवासो विहितः कथं तद्वद सूतज । सौतिरुवाच । यदा न प्राप्यते विप्रा द्वादश्यां पूर्वसम्भवम् ॥ २८ ॥
అటువంటి సందర్భంలో ఉపవాసం ఎలా విధించబడాలి? ఓ సూతపుత్రా, చెప్పుము. సౌతి అన్నాడు— ఓ విప్రులారా! ద్వాదశీలో పూర్వసంభవమైన (యోగ్యమైన) కాలం లభించనప్పుడు…
Verse 29
रविचन्द्रार्कजाहं तु तदोपोष्यं परं दिनम् । बह्वा गमविरोधेषु ब्राह्मणेषु विवादिषु ॥ २९ ॥
కానీ (ఉపవాసదినం) ఆదివారం, సోమవారం లేదా శనివారంతో కలిసివస్తే, మరుసటి దినం ఉపవాసం చేయాలి—ప్రత్యేకంగా అనేక ఆగమ-విరోధాల వల్ల బ్రాహ్మణులలో వాదనలు ఉన్నప్పుడు।
Verse 30
उपोष्या द्वादशी पुण्या त्रयोदश्यां तु पारणम् । एकादश्यां तु विद्धायां संप्राप्ते श्रवणे तथा ॥ ३० ॥
పుణ్యమైన ద్వాదశీనాడు ఉపవాసం చేయవలెను; త్రయోదశీనాడు పారణం చేయవలెను. అలాగే ఏకాదశి ‘విద్ధ’ అయినప్పుడు, శ్రవణ నక్షత్రం వచ్చినప్పుడును ఇదే నియమం వర్తిస్తుంది॥३०॥
Verse 31
उपोष्या द्वादशी पुण्या पक्षयोरुभयोरपि । एष वो निर्णयः प्रोक्तो मया शास्त्रविनिर्णयात् ॥ ३१ ॥
శుక్లపక్షములోను కృష్ణపక్షములోను పుణ్య ద్వాదశీ ఉపవాసం చేయవలెను. శాస్త్రనిర్ణయాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని నేను మీకు ఈ తీర్పును తెలిపాను॥३१॥
Verse 32
किमन्यच्छ्रोतुकामा हि तद्भवंतो ब्रुवंतु मे । ऋषय ऊचुः । युगादीनां वद्विधिं सौते सम्यग्यथातथम् ॥ ३२ ॥
ఇంకేమి వినాలని కోరుతున్నారు? అయితే, ఓ పూజ్యులారా, నాకు చెప్పండి. ఋషులు అన్నారు—ఓ సూతా! యుగాది విషయాల విధానాన్ని యథార్థంగా, సరిగ్గా వివరించు॥३२॥
Verse 33
रविसंक्रातिकादीनां नावेद्यं विद्यते तव । सौतिरुवाच । द्वे शुक्ले द्वे तथा कृष्णे युगाद्याः कवयो विदुः ॥ ३३ ॥
నీకు రవి-సంక్రాంతి మొదలైన విషయాల జ్ఞానం లేదు. సూతుడు చెప్పెను—పండితులు యుగారంభాలు నాలుగు అని తెలుసుకొంటారు; రెండు శుక్లపక్షంలో, రెండు కృష్ణపక్షంలో॥३३॥
Verse 34
शुक्ले पूर्वाह्णिके ग्राह्ये कृष्णे ग्राह्येऽपराह्णिके । अयनं दिनभागाढ्यं संक्रमः षोडशः पलः ॥ ३४ ॥
శుక్లపక్షంలో పూర్వాహ్నంలో గ్రహించవలెను; కృష్ణపక్షంలో అపరాహ్నంలో గ్రహించవలెను. అయనానికి దినభాగం ఒకటి అదనంగా లెక్కించబడుతుంది; సంక్రమం (సూర్యప్రవేశం) పదహారు పలముల పరిమాణం॥३४॥
Verse 35
पूर्वे तु दक्षिणे भागे व्यतीते चोत्तरो मतः । मध्यकाले तु विषुवे त्वक्षया परिकीर्तिता ॥ ३५ ॥
సూర్యుడు తన పూర్వగమనంలో ఉన్నప్పుడు అది దక్షిణాయన భాగమని చెప్పబడుతుంది. అది గడిచిన తరువాత ఉత్తరాయనం అని గ్రహించాలి; మధ్యకాలంలో, విషువ సమయంలో, అది ‘అక్షయా’—అక్షయ ఫలప్రద కాలం—అని కీర్తించబడుతుంది.
Verse 36
ज्ञात्वा विप्रास्तिथिं सम्यक्सांवत्सरसमीरिताम् । कर्तव्यो ह्युपवासस्तु अन्यथा नरकं व्रजेत् ॥ ३६ ॥
ఓ విప్రులారా, సాంవత్సర గణన ప్రకారం చెప్పబడిన తిథిని సరిగ్గా తెలుసుకొని ఉపవాసం తప్పక చేయాలి; లేకపోతే నరకగతి కలుగుతుంది.
Verse 37
पूर्वविद्धां प्रकुर्वाणो नरो धर्मं निकृंतति । संततेस्तु विनाशाय संपदां हरणाय च ॥ ३७ ॥
పూర్వవిద్ధ (దోషస్పర్శిత/నిందిత) విధానంతో కార్యం చేసే మనిషి ధర్మాన్నే కోసివేస్తాడు; దాంతో సంతాననాశం, సంపదహరణం జరుగుతాయి.
Verse 38
पलवेधेऽपि विप्रेंद्रा दशम्या वर्जयेच्छिवाम् । सुराया बिंदुना स्पृष्टं यथा गंगाजलंत्यजेत् ॥ ३८ ॥
ఓ విప్రేంద్రులారా, కొరతకాలంలో (పలవేధలో) కూడా దశమీనాడు శివపూజను వర్జించాలి; మద్యం ఒక బిందువుతో తాకిన గంగాజలాన్ని ఎలా విడిచిపెడతామో అట్లే.
Verse 39
श्वहतं पंचगव्यं च दशम्या दूषितां त्यजेत् । एकादशीं द्विजश्रेष्ठाः पक्षयोरुभयोरपि ॥ ३९ ॥
శ్వహతం (పాడైపోయిన/చెడిపోయిన) పంచగవ్యాన్ని త్యజించాలి; అలాగే ఓ ద్విజశ్రేష్ఠులారా, దశమి వల్ల దూషితమైన ఏకాదశిని కూడా—శుక్ల, కృష్ణ రెండు పక్షాల్లోనూ—వదలాలి.
Verse 40
पूर्वविद्धा पुरा दत्ता सा तिथिर्यदुमौलिना । दानवेभ्यो द्विजश्रेष्ठाः प्रीणनार्थं महात्मनाम् ॥ ४० ॥
హే ద్విజశ్రేష్ఠులారా, ‘పూర్వవిద్ధా’ అయిన ఆ తిథిని పూర్వకాలంలో యదుమౌళి శ్రీకృష్ణుడు మహాత్ముల ప్రీతి కోసం దానవులకు అనుగ్రహించాడు।
Verse 41
अकाले यद्धनं दत्तमपात्रेभ्यो द्विजोत्तमाः । संक्रुद्वैरपि यद्दत्तं यद्दत्तं चाप्यसत्कृतम् ॥ ४१ ॥
హే ద్విజోత్తములారా, అకాలంలో ఇచ్చిన ధనం, అపాత్రులకు ఇచ్చినది, కోపం లేదా వైరం తో ఇచ్చినది, గౌరవం లేకుండా ఇచ్చినదీ—ఇలాంటి దానం దోషమయమని చెప్పబడింది।
Verse 42
पूर्वविद्धतिथौ दत्तं तद्दत्तमसुरेष्वथ । यदुच्छिष्टेन दत्तं तु यद्दत्तं पतितेष्वपि ॥ ४२ ॥
పూర్వవిద్ధ తిథిలో ఇచ్చిన దానం అసురులకు ఇచ్చినట్లుగా భావించబడుతుంది. అలాగే ఉచ్ఛిష్టంతో (భోజనానంతర అవశేష స్థితిలో) ఇచ్చినదానం పతితులకు ఇచ్చినట్లే అవుతుంది।
Verse 43
स्त्रीजेतेषु च यद्दत्तं यद्दत्तं जलवर्जितम् । पुनः कीर्तनसंयुक्तं तद्दत्तमसुरेषु वै ॥ ४३ ॥
స్త్రీసంగంలో (విషయవిక్షేపంలో) ఇచ్చిన దానం, అలాగే జలార్పణం లేకుండా ఇచ్చిన దానం—అది మళ్లీ కీర్తన-స్తుతితో కూడినదైనా, నిజంగా అసురులకు ఇచ్చినదానిగానే భావించబడుతుంది।
Verse 44
तस्माद्विप्रा न कर्त्व्या विद्धाप्येकादशी तिथिः । यथा हंतिपुरा पुण्यं श्राद्धं च वृषलीपतिः ॥ ४४ ॥
కాబట్టి హే విప్రులారా, ‘విద్ధా’ అయిన ఏకాదశీ తిథిని ఆచరించకూడదు; వృషలీపతి నగరపు పుణ్యాన్ని నాశనం చేసినట్లే, శ్రాద్ధ ఫలాన్నీ చెడగొడతాడు।
Verse 45
दत्तं जप्तं हुतं स्नातं तथा पूजा कृता हरेः । तिथौ विद्धे क्षयं याति तमः सूर्योदये यथा ॥ ४५ ॥
దానం, జపం, హోమం, స్నానం మరియు హరి పూజ—‘విద్ధ’ తిథిలో చేయబడితే—అవి అన్నీ నశిస్తాయి; సూర్యోదయానికి చీకటి తొలగినట్లే।
Verse 46
जीर्णं पतिं यौवनगर्विता यथा त्यजंति नार्यो झषकेतुनार्दिताः । तथा हि वेधं विबुधास्त्यजंति तिथ्यंतरं धर्मविवृद्धये सदा ॥ ४६ ॥
యౌవన గర్వంతో మత్తయైన స్త్రీలు, మకరధ్వజుడైన కాముని ఉద్ధీపనతో, జీర్ణ భర్తను వదిలినట్లే; పండితులు కూడా ‘విద్ధ’ తిథిని విడిచి ధర్మవృద్ధి కోసం ఎల్లప్పుడూ మరో తిథిని ఎంచుకుంటారు।
Verse 47
श्रीबृहन्नारदीयपुरणोत्तरभागे तिथिविचारो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
శ్రీ బృహన్నారదీయ పురాణ ఉత్తరభాగంలో ‘తిథి-విచార’ అనే రెండవ అధ్యాయం ప్రారంభమవుతుంది।
The chapter states that the tithi present at sunrise—even briefly—counts as pūrvaviddhā for the day’s observance, while a long tithi that does not touch sunrise is not accepted. This creates a stable daily anchor for vrata-kalpa and prevents selecting ritually ‘tainted’ junctions.
Ekādaśī should be avoided when viddhā (pierced/overlapped in a defective way), and Dvādaśī is repeatedly emphasized as a fasting day in relevant cases; the fast is then to be broken on Trayodaśī. The text also treats Dvādaśī neglect as a major spiritual loss and warns that rites done on a viddhā tithi lose their fruit.