Shloka 24

Adhyaya 75 — Slaying of Mahishasura

Sanskrit

तस्यर्क्षस्य तु या कान्तिर्जाता पङ्कजिनी सरः ।

ततो जज्ञे तदा कन्या रूपेणातीव शोभना ॥

Transliteration

tasyarkṣasya tu yā kāntir jātā paṅkajinī saraḥ / tato jajñe tadā kanyā rūpeṇātīva śobhanā

Translation

ఆ భల్లూకుని తేజస్సు నుండి పద్మాలతో నిండిన ఒక సరస్సు ఉద్భవించింది; మరియు దానినుండే ఆ సమయంలో అత్యంత సుందరరూపిణి ఒక కన్య జన్మించింది.

Word by Word

• तस्य: of him/its
• तस्य: सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (Genitive/सम्बन्ध), एकवचन (Singular), पुल्लिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग-सम्भव (contextual)

• ऋक्षस्य: of the bear
• ऋक्षस्य: सम्बन्ध (Genitive)
• Type: Noun
• Root: ऋक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग (Masculine), षष्ठी (Genitive), एकवचन

• तु: but/indeed
• तु: सम्बन्धसूचक (discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle), विरोध/अन्वयार्थे (but/indeed)

• या: which (she/that)
• या: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (Feminine), प्रथमा (Nominative), एकवचन; सम्बन्धवाचक-यत् (relative pronoun)

• कान्तिः: splendour, radiance
• कान्तिः: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: कान्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• जाता: arisen, born
• जाता: क्रियाविशेषण/विधेय (Predicative participle)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकृदन्त (past participle/क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि/भावे प्रयोग-सामर्थ्य; here predicative ‘arose/was born’

• पङ्कजिनी: lotus-filled, having lotuses
• पङ्कजिनी: विशेषण (Adjectival)
• Type: Adjective
• Root: पङ्कजिनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (qualifier)

• सरः: a lake
• सरः: अधिकरण/आश्रय (Subject locus; apposition to kānti)
• Type: Noun
• Root: सरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा (Nominative), एकवचन

• ततः: thereupon, from that
• ततः: अपादान/क्रमसूचक (source/sequence adverb)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय; तद्-तसिल्)
• Form: अव्यय (adverb), अपादानार्थ/क्रमे (from there/thereupon)

• जज्ञे: was born
• जज्ञे: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/लिट्), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• तदा: then
• तदा: कालाधिकरण (Time adjunct)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (temporal adverb)

• कन्या: a girl, maiden
• कन्या: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: कन्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• रूपेण: by/with beauty; in form
• रूपेण: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), एकवचन

• अतीव: exceedingly
• अतीव: क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: अतीव (अव्यय)
• Form: परिमाण/तीव्रतावाचक-अव्यय (intensifier adverb)

• शोभना: beautiful, splendid
• शोभना: विशेषण (Adjectival)
• Type: Adjective
• Root: शोभन (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (qualifies कन्या)

Speakers

• Markandeya narrating

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Metamorphosis into purity/beauty
• Lotus-water symbolism
• Mythic birth narratives

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Even from a fall or curse, the narrative permits a redemptive unfolding: radiance becomes a pure lake and then a worthy birth—suggesting transformation rather than mere punishment.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Ākhyāna with etiological and quasi-sarga-like ‘manifestation’ imagery, but functionally part of Vamśānucarita/storyline rather than cosmic creation.

What is the esoteric significance?

Lotus-lake (paṅkajinī saraḥ) is a classic symbol of sattva and awakened potential: beauty (kānti) condenses into a receptive ‘mind-lake,’ from which refined individuality (kanyā) emerges.