Shloka 24

Adhyaya 70 — The King Confronts the Rakshasa and Restores the Brahmin’s Wife

Sanskrit

मार्कण्डेय उवाच वैकल्योच्चारणात्तस्य ब्राह्मणस्य महामतेः ।

ततः स राजातिभृशं विषण्णः समजायत ॥

Transliteration

mārkaṇḍeya uvāca vaikalyoccāraṇāt tasya brāhmaṇasya mahāmateḥ | tataḥ sa rājātibhṛśaṃ viṣaṇṇaḥ samajāyata ||

Translation

మార్కండేయుడు అన్నాడు—ఆ మహాత్మ బ్రాహ్మణుని వైకల్యాన్ని విని (లేదా వినిపించబడగా) రాజు అప్పుడు అత్యంత దుఃఖితుడయ్యాడు.

Word by Word

• मार्कण्डेयः: Mārkaṇḍeya
• मार्कण्डेयः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: मार्कण्डेय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• वैकल्योच्चारणात्: from/through uttering (words of) defect
• वैकल्योच्चारणात्: Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
• Type: Noun
• Root: वैकल्य + उच्चारण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन; समासः—वैकल्यस्य उच्चारणम्

• तस्य: of him
• तस्य: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन; सर्वनाम

• ब्राह्मणस्य: of the brahmin
• ब्राह्मणस्य: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• महामतेः: of the great-minded one
• महामतेः: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: महामति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन; कर्मधारयः—महान् मतिः यस्य (as epithet)

• ततः: then
• ततः: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb)

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• राजा: the king
• राजा: Karta (कर्ता/Subject; apposition with सः)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अतिभृशम्: exceedingly
• अतिभृशम्: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: अतिभृशम् (अव्यय/क्रियाविशेषण)
• Form: अव्यय (adverb: 'excessively, very much')

• विषण्णः: dejected
• विषण्णः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विषण्ण (प्रातिपदिक; कृदन्त-विशेषण)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (PPP) used adjectivally

• समजायत: came to be/became
• समजायत: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + जन् (धातु)
• Form: लुङ्-लकार (Aorist/Imperfective past), प्रथम-पुरुष, एकवचन, आत्मनेपद

Speakers

• Mārkaṇḍeya as narrator (to his audience in the Purāṇic frame)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "karuna", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Royal empathy and duty
• Consequences of disrupting yajña
• Narrative framing

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

A righteous ruler is pained by the suffering of the dharmic (here, a brāhmaṇa and the integrity of sacrifice). Compassion becomes the seed of corrective action.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Narrative-dharma (upākhyāna) supporting ethical ideals of kingship; not a direct pancalakṣaṇa segment.

What is the esoteric significance?

The king’s ‘viṣāda’ can be read as the awakening of conscience; inner disquiet arises when the protective order (dharma) is perceived as wounded.