Shloka 21

Adhyaya 70 — The King Confronts the Rakshasa and Restores the Brahmin’s Wife

Sanskrit

राक्षस उवाच मन्त्रवित् स द्विजश्रेष्ठो यज्ञे यज्ञे गतस्य मे ।

रक्षोघ्नमन्त्रपठनात् करोत्युच्चाटनं नृप ॥

Transliteration

rākṣasa uvāca mantravit sa dvijaśreṣṭho yajñe yajñe gatasya me | rakṣoghnamantrapaṭhanāt karoty uccāṭanaṃ nṛpa ||

Translation

రాక్షసుడు అన్నాడు—ఓ రాజా, ఆ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడు మంత్రవేత్త. నేను యజ్ఞానికి వెళ్లినప్పుడల్లా, రాక్షసఘ్న మంత్రాలను జపించి నన్ను తరిమివేస్తాడు.

Word by Word

• राक्षसः: the demon
• राक्षसः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन (Singular)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया/Verbal action)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद

• मन्त्रवित्: knower of mantras
• मन्त्रवित्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मन्त्र + विद् (प्रातिपदिक; विद्वस्-प्रत्ययान्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (adjective)

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम (pronoun)

• द्विजश्रेष्ठः: the best of the twice-born (brahmins)
• द्विजश्रेष्ठः: Apposition (समाधिकरण/Subject complement)
• Type: Noun
• Root: द्विज + श्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (genitive determinative: 'best of the twice-born')

• यज्ञे: in a sacrifice
• यज्ञे: Adhikarana (अधिकरण/Location)
• Type: Noun
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन

• यज्ञे: in each sacrifice
• यज्ञे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; पुनरुक्ति (repetition)

• गतस्य: of me who has gone (attended)
• गतस्य: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध/Possessive relation)
• Type: Adjective
• Root: गम् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन; 'of (me) who has gone/attended'

• मे: my/of me
• मे: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन; सर्वनाम

• रक्षोघ्नमन्त्रपठनात्: from reciting the demon-slaying mantra
• रक्षोघ्नमन्त्रपठनात्: Hetu/Apadana (हेतु/अपादान: cause/source)
• Type: Noun
• Root: रक्षस् + घ्न + मन्त्र + पठन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन; समासः—(रक्षोघ्नः मन्त्रः) + (तस्य पठनम्) → 'from the recitation of the demon-slaying mantra'

• करोति: does/performs
• करोति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• उच्चाटनम्: expulsion/banishing (rite)
• उच्चाटनम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: उच्चाटन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• नृप: O king
• नृप: Sambodhana (सम्बोधन/Address)
• Type: Noun
• Root: नृप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-प्रथमा (Vocative), एकवचन

Speakers

• Rākṣasa to the King

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "vira", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Vedic ritual protection
• Mantra efficacy
• Conflict between yajña and disruptive beings

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The verse affirms the Purāṇic view that mantra and yajña uphold cosmic/social order by repelling disruptive forces. It also shows how adharma seeks indirect means when direct access is blocked.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Ritual-dharma illustration within narrative (ancillary to dharma/ācāra), not a core pancalakṣaṇa item.

What is the esoteric significance?

Rakṣoghna mantras symbolize the protective clarity of sacred speech; uccāṭana here is not ‘magic’ but the expulsive power of truth-aligned vibration against tamasic intrusion.