Shloka 15

Adhyaya 70 — The King Confronts the Rakshasa and Restores the Brahmin’s Wife

Sanskrit

नेयं सुरूपा सन्त्यन्या भाय्र्यार्थञ्चेद् हृता त्वया ।

भक्ष्यार्थं चेत्कथं नात्ता त्वयैतत्कथ्यतां मम ॥

Transliteration

neyaṃ surūpā santy anyā bhāryārthaṃ ced hṛtā tvayā | bhakṣyārthaṃ cet kathaṃ nāttā tvayaitat kathyatāṃ mama ||

Translation

“ఆమె విశేష సౌందర్యవతీ కాదు—ఇతరులున్నారు. భార్యార్థమై ఆమెను తీసికొనిపోయితివా? అయితే ఆమెనే ఎందుకు? భక్ష్యార్థమైతే, ఆమెను ఎందుకు తినలేదు? ఇది నాకు చెప్పుము।”

Word by Word

• न: not
• न: निपातार्थ
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध निपात (negation particle)

• इयम्: this (woman)
• इयम्: कर्ता/विषय (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सुरूपा: beautiful
• सुरूपा: विशेषण (विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: सु-रूप (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय (सु + रूपा); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (for इयम्)

• सन्ति: there are
• सन्ति: क्रिया (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √अस् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• अन्याः: others
• अन्याः: कर्ता (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• भार्या-अर्थम्: for (making her) a wife
• भार्या-अर्थम्: प्रयोजन (प्रयोजनम्)
• Type: Indeclinable
• Root: भार्या (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव; प्रयोजनवाचक अव्यय: ‘for (the purpose of) a wife’

• चेत्: if
• चेत्: सम्बन्ध/शर्त
• Type: Indeclinable
• Root: चेत् (अव्यय)
• Form: शर्तार्थक अव्यय (conditional particle: if)

• हृता: abducted/taken
• हृता: क्रिया (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √हृ (धातु) + क्त (भूतकृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्यय; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि: ‘has been taken away’

• त्वया: by you
• त्वया: कर्ता (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया, एकवचन

• भक्ष्य-अर्थम्: for food
• भक्ष्य-अर्थम्: प्रयोजन (प्रयोजनम्)
• Type: Indeclinable
• Root: भक्ष्य (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव; प्रयोजनवाचक अव्यय: ‘for eating/for food’

• चेत्: if
• चेत्: सम्बन्ध/शर्त
• Type: Indeclinable
• Root: चेत् (अव्यय)
• Form: शर्तार्थक अव्यय

• कथम्: how
• कथम्: प्रकार (प्रकारः)
• Type: Indeclinable
• Root: कथम् (अव्यय)
• Form: प्रश्नार्थक अव्यय (how?)

• न: not
• न: निपातार्थ
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध निपात

• अत्ता: eaten
• अत्ता: क्रिया (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √अद् (धातु) + क्त (भूतकृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्यय; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि: ‘has been eaten’ (with न = ‘not eaten’)

• त्वया: by you
• त्वया: कर्ता (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया, एकवचन

• एतत्: this
• एतत्: कर्म/विषय (कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘this (matter)’

• कथ्यताम्: let (it) be told
• कथ्यताम्: क्रिया (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √कथ् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि प्रयोगः: ‘let it be told’

• मम: to me/my
• मम: सम्प्रदान (सम्प्रदानम्)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन; ‘to me’ sense via genitive in request-context

Speakers

• King speaking to the rākṣasa

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "vira", "secondaryRasa": "raudra", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Motive analysis
• Condemnation of abduction
• Rational inquiry in governance
• Protection of chastity and life

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Rājadharma includes interrogation grounded in reason: the king tests inconsistent behavior to uncover truth. The verse also implies that neither lust nor predation can justify violating another’s autonomy.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ākhyāna; a moral-legal episode rather than sarga/pratisarga/vaṃśa/manvantara/vaṃśānucarita material.

What is the esoteric significance?

The two motives—desire and consumption—represent rājasika craving and tāmasika devouring. The king’s questioning is the inner light that exposes contradictions and forces the shadow to disclose itself.