Shloka 5

Adhyaya 63 — The Birth of Svarocis and the Rescue of Manoramā: The Astra-Heart and the Healing of Curses

Sanskrit

तां गर्भधारिणीं सोऽथ सान्त्वयित्वा वरूथिनीम् ।

विप्ररूपधरो यातस्तया प्रीत्या विसर्जितः ॥

Transliteration

tāṃ garbha-dhāriṇīṃ so 'tha sāntvayitvā varūthinīm / vipra-rūpa-dharo yātas tayā prītyā visarjitaḥ

Translation

అప్పుడు గర్భవతియైన వరూథినీని సాంత్వనపరచి, అతడు బ్రాహ్మణ వేషముతో బయలుదేరి వెళ్లెను; ఆమె కూడా స్నేహముతో అతనిని వీడ్కోలు పలికెను।

Word by Word

• ताम्: her
• ताम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन

• गर्भ-धारिणीम्: pregnant (bearing an embryo)
• गर्भ-धारिणीम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: garbha (प्रातिपदिक) + dhāriṇī (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (garbhasya dhāriṇī) — 'pregnant'

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• अथ: then
• अथ: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: atha (अव्यय)
• Form: अव्यय (particle), अनन्तरार्थक/प्रसङ्गबोधक — 'then'

• सान्त्वयित्वा: having consoled
• सान्त्वयित्वा: Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: √sāntv (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्त (Gerund/absolutive), परस्मैपद-धातु; 'having consoled'

• वरूथिनीम्: Varūthinī (name of the woman)
• वरूथिनीम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: varūthinī (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• विप्र-रूप-धरः: bearing a Brahmin’s form
• विप्र-रूप-धरः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: vipra (प्रातिपदिक) + rūpa (प्रातिपदिक) + dhara (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (viprasya rūpam) + तत्पुरुष (rūpaṃ dharati) — 'one who bears the form of a Brahmin'

• यातः: departed
• यातः: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √yā (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (Past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; गत्यर्थे — 'gone/departed'

• तया: by her
• तया: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया विभक्ति (Instrumental/करण), एकवचन

• प्रीत्या: with affection / out of love
• प्रीत्या: Hetu (हेतु)
• Type: Noun
• Root: prīti (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, एकवचन

• विसर्जितः: was dismissed / sent away
• विसर्जितः: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: vi + √sṛj (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि-प्रयोगार्थः — 'dismissed/sent away'

Speakers

• Markandeya narrating

Key Themes

• Disguise (vipra-rūpa)
• Aftermath of union
• Pregnancy and narrative causality

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The Purāṇa often portrays appearances as mutable and warns against taking forms at face value; nonetheless, the ethical focus remains on consequences—pregnancy, lineage, and responsibility.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Manvantara narrative detail feeding Vaṃśānucarita: it closes the conception episode and transitions to birth.

What is the esoteric significance?

‘Brāhmaṇa-form’ can symbolize the covering of raw desire with social/ritual legitimacy; the narrative hints at the tension between outer dharma-markers and inner motives.