Shloka 76

Adhyaya 58 — The Kurma-Form of Narayana: Mapping Bharata through Nakshatras, Regions, and Planetary Afflictions

Sanskrit

प्राग्दक्षिणे तथा पादे कर्कसिंहौ व्यवस्थितौ ।

सिंहकन्यातुलाश्चैव कुक्षौ राशैत्रयं स्थितम् ॥

Transliteration

prāgdakṣiṇe tathā pāde karkasiṃhau vyavasthitau / siṃhakanyātulāścaiva kukṣau rāśaitrayaṃ sthitam

Translation

ముందు-కుడి పాదంపై కర్కాటకము మరియు సింహము ఉన్నాయి. అలాగే ఉదరంలో సింహ, కన్య, తుల—ఈ మూడు రాశులు కలిసి స్థితిచెందాయి.

Word by Word

• प्राक्-दक्षिणे: in the southeast
• प्राक्-दक्षिणे: अधिकरण (अधिकरण/Locative)
• Type: Noun
• Root: प्राक् (अव्यय) + दक्षिण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अव्ययीभावः—प्राक् (पूर्वतः) इति अव्ययपूर्वकं ‘दक्षिण’ (south) = ‘in the southeast’

• तथा: likewise
• तथा: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय—क्रियाविशेषण

• पादे: in the foot
• पादे: अधिकरण (अधिकरण/Locative)
• Type: Noun
• Root: पाद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरण

• कर्क: Cancer (Karka)
• कर्क: समासाङ्ग (compound member)
• Type: Noun
• Root: कर्क (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रातिपदिक (समासाङ्ग)

• सिंहौ: Leo (Siṃha) (as one of the two)
• सिंहौ: कर्ता (कर्तृ/Subject)
• Type: Noun
• Root: सिंह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; (समासे द्वन्द्वार्थः)

• कर्क-सिंहौ: Cancer and Leo
• कर्क-सिंहौ: कर्ता (कर्तृ/Subject)
• Type: Noun
• Root: कर्क (प्रातिपदिक) + सिंह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; द्वन्द्वः—कर्कः च सिंहः च

• व्यवस्थितौ: are arranged/placed
• व्यवस्थितौ: क्रिया (Predicate)
• Type: Verb
• Root: वि-अव-स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन

• सिंह: Leo
• सिंह: समासाङ्ग (compound member)
• Type: Noun
• Root: सिंह (प्रातिपदिक)
• Form: प्रातिपदिक (समासाङ्ग)

• कन्या: Virgo (Kanyā)
• कन्या: समासाङ्ग (compound member)
• Type: Noun
• Root: कन्या (प्रातिपदिक)
• Form: प्रातिपदिक (समासाङ्ग)

• तुला: Libra (Tulā)
• तुला: समासाङ्ग (compound member)
• Type: Noun
• Root: तुला (प्रातिपदिक)
• Form: प्रातिपदिक (समासाङ्ग)

• च: and
• च: समुच्चय (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय—समुच्चय (conjunction)

• एव: indeed
• एव: सम्बन्धसूचक (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय—अवधारण (emphatic particle)

• सिंह-कन्या-तुलाः: Leo, Virgo, and Libra
• सिंह-कन्या-तुलाः: कर्ता (कर्तृ/Subject)
• Type: Noun
• Root: सिंह (प्रातिपदिक) + कन्या (प्रातिपदिक) + तुला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (समाहार/इतर), प्रथमा, बहुवचन; द्वन्द्वः—सिंहः/कन्या/तुला (राशयः)

• कुक्षौ: in the belly/flank
• कुक्षौ: अधिकरण (अधिकरण/Locative)
• Type: Noun
• Root: कुक्षि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरण

• राशेः: of the zodiac-sign(s)
• राशेः: सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive)
• Type: Noun
• Root: राशि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; ‘त्रयम्’ इत्यस्य सम्बन्ध

• त्रयम्: a triad (three)
• त्रयम्: कर्ता (कर्तृ/Subject of passive)
• Type: Noun
• Root: त्रि (संख्याप्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समाहारार्थे संख्या

• स्थितम्: is situated
• स्थितम्: क्रिया (Predicate)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past participle/क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Speakers

• Continuing cosmological exposition

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Viṣṇu (Kūrma, implied)

Key Themes

• Cosmology
• Jyotiṣa (rāśi)
• Directional mapping

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Directional and bodily mapping trains the mind to see order (ṛta) in apparent complexity—an aid to disciplined interpretation and to prescribed remedial action.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Cosmographic mapping falls under Sarga/Pratisarga-type material (structure and arrangement of cosmic constituents).

What is the esoteric significance?

The ‘foot/belly’ placements suggest a living cosmos: rāśis are not abstract points but limbs of a divine body, implying participatory rather than purely mechanical astrology.