Shloka 1

Adhyaya 47Bharata-varsha

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ब्रह्मायु-प्रमाणो नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ।

सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ।

क्रौष्टुकिरुवाच—

यथा ससर्ज वै ब्रह्मा भगवानादिकृत् प्रजाः ।

प्रजापतिः पतिर्देवस् तन्मे विस्तरतो वद ॥

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe brahmāyupramāṇo nāma ṣaṭṭatvāriṃśo 'dhyāyaḥ / saptacatvāriśo 'dhyāyaḥ / krauṣṭukir uvāca yathā sasarja vai brahmā bhagavān ādikṛt prajāḥ / prajāpatiḥ patir devas tan me vistarato vada

ఇట్లు శ్రీమార్కండేయ పురాణంలో ‘బ్రహ్మాయుష్పరిమాణం’ అనే నలభై ఆరవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు నలభై ఏడవ అధ్యాయం ప్రారంభమవుతుంది. క్రౌష్టుకి అన్నాడు—ఆదికర్త అయిన భగవాన్ బ్రహ్మ ప్రాణులను ఎలా సృష్టించాడు? ఓ ప్రజాపతీ, భూతగణాల దేవా, నాకు వివరంగా చెప్పుము।

itithus
iti:
Discourse marker (इति)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formसमाप्तिसूचक/उद्धरण (closing/quotative particle), अव्यय
śrī-mārkaṇḍeya-purāṇein the Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa
śrī-mārkaṇḍeya-purāṇe:
Adhikarana (अधिकरण/सप्तमी)
TypeNoun
Rootśrī + mārkaṇḍeya + purāṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th case/locative), एकवचन; समास: (श्री-)(मार्कण्डेय)पुराण
brahmāyu-pramāṇaḥ(chapter-title) ‘Measure of Brahmā’s lifespan’
brahmāyu-pramāṇaḥ:
Karta-samānādhikaraṇa (कर्तृसमानाधिकरण)
TypeNoun
Rootbrahma-āyu + pramāṇa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case/nominative), एकवचन; समास: ब्रह्मणः आयुः (brahmāyu) + प्रमाण
nāmanamed/called
nāma:
Name-marker (नाम)
TypeIndeclinable
Rootnāman (प्रातिपदिक/अव्ययीभाववत्)
Formनाम-शब्दः शीर्षकनिर्देशे अव्ययवत् (indeclinable in title construction)
ṣaṭcatvāriṃśaḥforty-sixth
ṣaṭcatvāriṃśaḥ:
Karta-samānādhikaraṇa (कर्तृसमानाधिकरण)
TypeAdjective
Rootṣaṭ-catvāriṃśat (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; संख्यावाचक (ordinal sense)
adhyāyaḥchapter
adhyāyaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootadhyāya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case/nominative), एकवचन
saptacatvāriṃśaḥforty-seventh
saptacatvāriṃśaḥ:
Karta-samānādhikaraṇa (कर्तृसमानाधिकरण)
TypeAdjective
Rootsapta-catvāriṃśat (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; संख्यावाचक (ordinal sense)
adhyāyaḥchapter
adhyāyaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootadhyāya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case/nominative), एकवचन
krauṣṭukiḥKrauṣṭuki
krauṣṭukiḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootkrauṣṭuki (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case/nominative), एकवचन; ऋषिनाम
uvācasaid
uvāca:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootvac (धातु)
Formलिट् (perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
yathāhow/as
yathā:
Adverbial/Connector (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootyathā (अव्यय)
Formअव्यय, सम्बन्ध/प्रकारवाचक (how/as)
sasarjacreated/emitted
sasarja:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootsṛj (धातु)
Formलिट् (perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
vaiindeed
vai:
Discourse particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootvai (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle), अव्यय
brahmāBrahmā
brahmā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootbrahman (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case/nominative), एकवचन
bhagavānthe Blessed Lord
bhagavān:
Karta-samānādhikaraṇa (कर्तृसमानाधिकरण)
TypeNoun
Rootbhagavat (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case/nominative), एकवचन; विशेषणवत् (honorific)
ādikṛtthe prime creator
ādikṛt:
Karta-samānādhikaraṇa (कर्तृसमानाधिकरण)
TypeAdjective
Rootādi + kṛt (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formकृदन्त: कृत् (past participial adjective ‘made/done’), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; समास: आदि + कृत् (‘first-maker’)
prajāḥcreatures/subjects
prajāḥ:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootprajā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd case/accusative), बहुवचन
prajāpatiḥlord of creatures (Prajāpati)
prajāpatiḥ:
Karta-samānādhikaraṇa (कर्तृसमानाधिकरण)
TypeNoun
Rootprajā-pati (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case/nominative), एकवचन; समास: प्रजाः + पति
patiḥlord
patiḥ:
Karta-samānādhikaraṇa (कर्तृसमानाधिकरण)
TypeNoun
Rootpati (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case/nominative), एकवचन
devaḥgod
devaḥ:
Karta-samānādhikaraṇa (कर्तृसमानाधिकरण)
TypeNoun
Rootdeva (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case/nominative), एकवचन
tatthat
tat:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd case/accusative), एकवचन; सर्वनाम
meto me/for me
me:
Sampradana/Sambandha (सम्प्रदान/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootasmad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी/चतुर्थी (6th/4th case: genitive/dative), एकवचन; सर्वनाम (enclitic)
vistarataḥin detail
vistarataḥ:
Adverbial modifier (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootvistara (प्रातिपदिक)
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (ablatival adverb), ‘विस्तरात्’ अर्थे
vadatell/speak
vada:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootvad (धातु)
Formलोट् (imperative), परस्मैपद, मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन
Krauṣṭuki (questioner) to Mārkaṇḍeya (respondent); the verse includes a chapter colophon

{ "primaryRasa": "jijnasa", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Brahmā
CosmogonyDialogue frameworkPuranic narration structure

FAQs

Inquiry (jijñāsā) is presented as the gateway to right understanding: the student asks for ‘vistarataḥ’—not a slogan, but a coherent account of origins.

This initiates ‘Sarga’ (primary creation) exposition—one of the core Purāṇic characteristics—following the preceding time-reckoning that situates creation within a Kalpa.

The shift from measuring Brahmā’s time to asking about creation mirrors an inner movement: from contemplating impermanence to seeking the source-principle behind manifestation.