Shloka 59

Adhyaya 43 — Portents of Death (Ariṣṭa-lakṣaṇas) and the Yogin’s Response; Alarka Renounces Kingship

Sanskrit

जड उवाच ततः प्रणम्यात्रिपुत्रमलर्कः स महीपतिः ।

प्रश्रयावनतो वाक्यमुवाचातिमुदान्वितः ॥

Transliteration

jaḍa uvāca tataḥ praṇamyātriputram alarkaḥ sa mahīpatiḥ /

praśrayāvanato vākyam uvāca atimudānvitaḥ

Translation

జడుడు అన్నాడు—అప్పుడు రాజు అలర్కుడు అత్రి కుమారునికి నమస్కరించి, మహా ఆనందంతో, వినయం మరియు గౌరవంతో కూడిన మాటలతో ఇలా పలికాడు।

Word by Word

• जडः: Jaḍa (name)
• जडः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन

• ततः: then
• ततः: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय, काल/क्रमवाचक (then/thereafter)

• प्रणम्य: having bowed
• प्रणम्य: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: प्र+नम् (धातु) → प्रणम्य (कृदन्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययीभावरूप (gerund), ‘having bowed’

• आत्रिपुत्रम्: Atri’s son (Dattātreya)
• आत्रिपुत्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: आत्रि (प्रातिपदिक) + पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष—‘अत्रेः पुत्रः’ (son of Atri)

• अलर्कः: Alarka
• अलर्कः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अलर्क (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• महीपतिः: the king
• महीपतिः: Apposition (समाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मही (प्रातिपदिक) + पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष—‘मही-पालकः’ (lord of the earth)

• प्रश्रय-अवनतः: humbly bowed
• प्रश्रय-अवनतः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: प्रश्रय (प्रातिपदिक) + अवनत (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘प्रश्रयेण अवनतः’ (bowed with humility)

• वाक्यम्: words/speech
• वाक्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन

• अति-मुदा-अन्वितः: filled with great joy
• अति-मुदा-अन्वितः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अति (अव्यय) + मुदा (प्रातिपदिक) + अन्वित (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘अतिमुदया अन्वितः’ (endowed with great joy)

Speakers

• Jaḍa narrates; Alarka is about to speak to Atri’s son (Dattātreya by common identification)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "bhakti", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Guru-bhakti
• Humility
• Turning point through suffering

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The text models the proper approach to wisdom: reverence, humility, and receptivity. Even royal power is shown as subordinate to spiritual authority and insight.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Falls under vaṃśānucarita-style narrative (exemplary life-episode) used for dharma instruction, rather than cosmogenesis or manvantara enumeration.

What is the esoteric significance?

The king’s bowing signals ego-surrender (ahaṅkāra-nigraha). Joy arising at the moment of surrender suggests the inner recognition that liberation begins when pride and sovereignty are relinquished.