Shloka 8

Adhyaya 17 — The Birth of Atri’s Three Sons: Soma, Dattatreya, and Durvasa

Sanskrit

सप्ताहात् प्रच्युतो मातुरुदरात् कुपितो यतः ।

हैहयेन्द्रमुपावृत्तमपराध्यन्तमुद्धतम् ॥

Transliteration

saptāhāt pracyuto māturudarāt kupito yataḥ |

haihayendramupāvṛttamaparādhyantamuddhatam ||

Translation

ఏడవ దినమున అతడు క్రోధజన్యుడై తల్లి గర్భమునుండి బయటికి పుట్టెను. అపరాధి, అహంకారితో కూడిన హైహయ రాజు సమీపించుచున్నదాన్ని అతడు చూచెను.

Word by Word

• सप्ताहात्: from (after) a week
• सप्ताहात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: सप्ताह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (5th/अपादान), एकवचन; ‘सप्ताह’ = seven days/week

• प्रच्युतः: fallen/expelled
• प्रच्युतः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: प्र-च्युत (कृदन्त; √च्यु (धातु) + क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st), एकवचन; क्त-प्रत्यय (past passive participle)

• मातुः: of (his) mother
• मातुः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/सम्बन्ध), एकवचन

• उदरात्: from the womb/belly
• उदरात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: उदर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (5th/अपादान), एकवचन

• कुपितः: angered
• कुपितः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: कुपित (कृदन्त; √कुप् (धातु) + क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st), एकवचन; क्त-प्रत्यय

• यतः: because
• यतः: Hetu (हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: यतस् (अव्यय)
• Form: अव्यय; कारणार्थक-सम्बन्ध (causal sense: ‘because/for’)

• हैहयेन्द्रम्: the Haihaya king
• हैहयेन्द्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: हैहयेन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/कर्म), एकवचन; तत्पुरुष-समास: हैहय + इन्द्र (हैहयानाम् इन्द्रः)

• उपावृत्तम्: returned/come back
• उपावृत्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: उप-आ-वृत्त (कृदन्त; √वृत्/√वृत्त् (धातु) + क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd), एकवचन; क्त-प्रत्यय; (object-qualifier)

• अपराध्यन्तम्: offending/committing a fault
• अपराध्यन्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अपराध्यन्त (कृदन्त; √राध्/√अपराध् (धातु) + शतृ)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd), एकवचन; शतृ-प्रत्यय (present active participle)

• उद्धतम्: arrogant/insolent
• उद्धतम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: उद्धत (कृदन्त; उद्-√हन्/√धृ? (धातु) + क्त; रूढि: ‘उद्धत’ = arrogant)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd), एकवचन; क्त-प्रत्यय; (object-qualifier)

Speakers

• Narrative voice (Purāṇic narrator within the Markandeya Purana’s ongoing discourse; not Devi Māhātmya)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "raudra", "secondaryRasa": "vira", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Durvāsā

Key Themes

• Genealogy
• Rage/ascetic power
• Kṣatra–brāhma tension motif
• Karmic consequence of offense

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Aparādha (offense) toward the spiritually potent is portrayed as immediately consequential; arrogance invites swift correction. The narrative also cautions that unchecked anger—though powerful—must be governed by dharma.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Vaṃśānucarita: characterization of Durvāsā’s nature and the events surrounding his emergence.

What is the esoteric significance?

‘Born angry’ signals tapas as volatile energy: when dharma is disturbed, ascetic force manifests as a corrective fire, personified as Durvāsā.