Shloka 10
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! युद्धमें आगे बढ़नेवाले अपने पुत्रको बृहन्नला सारथिके साथ एकमात्र रथकी सहायतासे कौरवोंका सामना करनेके लिये गया हुआ सुनकर राजा विराटको बड़ा संताप हुआ। उन्होंने (अपने) सभी प्रधान मन्त्रियोंसे कहा -- ९ || सर्वथा कुरवस्ते हि ये चान्ये वसुधाधिपा: । त्रिगर्तान् 68268 3 त्वा न स्थास्यन्ति कदाचन,“कौरव हों या दूसरे कोई राजा, जब वे सुनेंगे कि त्रिगर्त लोग युद्धमें पीठ दिखाकर भाग गये हैं, तब वे कदापि यहाँ ठहर नहीं सकेंगे”
Vaiśampāyana uvāca—Janamejaya! yuddhe ’bhimukhaṁ pravṛttaṁ svaputraṁ Bṛhannalā-sārathinā sahaikenaiva rathena Kauravān prati yātuṁ śrutvā rājā Virāṭo mahān santāpaṁ jagāma. sa sarvān pradhānān mantriṇaḥ pratyuvāca—“sarvathā Kuravaste hi ye cānye vasudhādhipāḥ, Trigartān tvā na sthāsyanti kadācana; (yadā te śroṣyanti yathā Trigartā yuddhe pṛṣṭhataḥ palāyitāḥ).”
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—జనమేజయా! యుద్ధానికి ముందుకు దూసుకుపోవాలని తపనపడుతున్న తన కుమారుడు, బృహన్నలాను సారథిగా చేసుకొని, ఒక్క రథం మీదే ఆధారపడి కౌరవులను ఎదుర్కొనడానికి వెళ్లాడని విని విరాట రాజు ఘోరంగా వ్యథచెందెను. అప్పుడు తన ప్రధాన మంత్రులందరితో ఇలా పలికెను—“కౌరవులైనా, ఇతర భూపతులైనా, త్రిగర్తులు యుద్ధంలో వెనుదిరిగి పారిపోయారని విన్న వెంటనే, వారు ఇక్కడ ఎప్పటికీ నిలువలేరు.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how battlefield morale and reputation shape outcomes: a single ally’s rout (the Trigartas fleeing) can unravel the resolve of even powerful kings. It also reflects a ruler’s duty to assess risk and respond with prudent counsel when a young prince rushes into danger.
Virāṭa learns that his son has gone out to face the Kauravas with only one chariot, with Bṛhannalā as charioteer. Alarmed, he tells his ministers that if the enemy hears the Trigartas have fled, the Kauravas and other kings will not be able to stand firm—implying the situation may turn quickly depending on who breaks first.