Adhyaya 36
उत्तरो भयविषण्णः — बृहन्नडेन धैर्योपदेशः (Uttara’s Panic and Bṛhannadā’s Stabilizing Counsel)
Upa-parva: Gograhaṇa–Uttara-ratha Episode (Cattle-recovery and chariot encounter)
King Virāṭa departs to confront the Trigartas, leaving Prince Uttara to face the Kuru force. Uttara rides out with Bṛhannadā as charioteer, but after a short advance they observe the Kuru army—dense with elephants, horses, and chariots, guarded by senior commanders (Bhīṣma, Droṇa with Aśvatthāmā, Kṛpa, Karṇa, Duryodhana, and others). Uttara’s physiological fear response is described, and he openly declares inability to engage such a host. Vaiśaṃpāyana frames Uttara’s lament as imprudent, while Arjuna rebukes him for undermining morale and for contradicting prior boasts. Uttara then attempts flight, discarding bow and dignity; Bṛhannadā asserts kṣatriya norms that retreat is not praised and that death in duty is preferable to fearful escape. Arjuna physically restrains Uttara, while the Kurus speculate about the disguised figure whose body resembles Arjuna’s yet bears an ambiguous presentation. Uttara offers wealth and conveyances to be released; Arjuna refuses the bargain and instead reassigns Uttara to the practical task of handling the horses, promising protection and successful recovery of the cattle. The chapter closes with Arjuna compelling the frightened prince back onto the chariot, reestablishing operational control for the impending engagement.
Chapter Arc: उत्तर दिशा की गौओं के अपहरण का समाचार और राजकुमार उत्तर का युद्ध-उत्साह—परन्तु रथ हाँकने योग्य सारथि का अभाव उसे क्षण भर में असहाय कर देता है। → उत्तर दरबार में शीघ्र सारथि खोजने का आदेश देता है; भीतर-ही-भीतर सैरन्ध्री (द्रौपदी) अवसर पहचानती है कि यही वह क्षण है जब अज्ञातवास में छिपे पाण्डव-वीर को रणभूमि की ओर मोड़ा जा सकता है। वह रहस्य में, चतुराई से, बृहन्नला (अर्जुन) की धनुर्विद्या और शिष्य-परम्परा का संकेत देकर उत्तर को प्रेरित करती है। → उत्तर सैरन्ध्री से कहता है कि वह स्वयं बृहन्नला को बुला नहीं सकता; तब द्रौपदी उत्तर की छोटी बहन उत्तरा को आगे करती है—‘यह तुम्हारी छोटी बहन है; यह कहेगी तो बृहन्नला निश्चय ही सारथि बनेंगे।’ उत्तर उत्तरा को नृत्यशाला भेजता है, जहाँ छन्न रूप में पाण्डव (बृहन्नला) स्थित है। → उत्तरा राजकुमारी बृहन्नला को बुलाने के लिए नृत्यगृह की ओर प्रस्थान करती है; योजना बन जाती है कि युद्ध-यात्रा का रथ बृहन्नला के हाथों में आए। → क्या बृहन्नला (अर्जुन) सारथि बनकर रणभूमि तक जाएगा, और क्या इस बहाने उसका गुप्त तेज प्रकट होने लगेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत विराटप्वके अन्तर्गत गोहरणपर्वमें उत्तर दिशाकी गौओंके अपहरणके प्रसंगमें गोपवचनविषयक पैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ३५ ॥। हि >> न () है आय षट्त्रिशो5ध्याय: उत्तरका अपने लिये सारथि ढूँढ़नेका प्रस्ताव
ఉత్తరుడు అన్నాడు—ఓ గోపశ్రేష్ఠా! నా ధనుస్సు దృఢమైనది. గుర్రాలను నడిపించడంలో నిపుణుడైన ఏదైనా సారథి నాకు ఉంటే, నేడు తప్పక ఆ గోవుల జాడను అనుసరిస్తాను।
Verse 2
त॑ त्वहं नागवच्छामि यो मे यन्ता भवेन्नर: । पश्यध्वं सारथिं क्षिप्रं मम युक्त प्रयास्यत:
ఉత్తరుడు అన్నాడు—నా యంతగా ఉండే మనిషి లేకుండా నేను అసహాయ జంతువులా వెళ్లదలచుకోను. త్వరగా నాకు సారథిని వెతకండి; సమస్తంగా సిద్ధమైయే నేను ప్రయాణిస్తాను।
Verse 3
इस समय मुझे ऐसे किसी मनुष्यका पता नहीं है, जो मेरा सारथि बन सके। मैं युद्धके लिये प्रस्थान करूँगा, अत: शीघ्र मेरे लिये किसी योग्य सारथिकी तलाश करो ।।
ఉత్తరుడు అన్నాడు—ఇప్పుడు నాకు నా సారథిగా ఉండగల మనిషి ఎవడూ తెలియడం లేదు. నేను యుద్ధానికి బయలుదేరుతున్నాను; కనుక త్వరగా నాకు తగిన సారథిని వెతకండి. పూర్వం నిరంతరం ఇరవై ఎనిమిది రాత్రులు—లేదా చివరికి ఒక పూర్తి మాసం—నడిచిన ఆ మహాయుద్ధంలో నా సారథి అక్కడే హతుడయ్యాడు।
Verse 4
स लभेयं यदा त्वन्यं हययानविदं नरम् । त्वरावानद्य यात्वाहं समुच्छितमहाध्वजम्
గుర్రాలను నడిపి రథాన్ని చక్కగా నిర్వహించగల మరో మనిషి నాకు దొరికితే, నేను ఈ రోజే మహావేగంతో ఎత్తెత్తైన మహాధ్వజాలతో అలంకృతమైన శత్రుసేనలోకి దూసుకుపోతాను; నా ఆయుధప్రతాపంతో కౌరవులను నిర్వీర్యుల్ని చేసి ఓడించి సమస్త గోధనాన్ని తిరిగి తెచ్చుకుంటాను.
Verse 5
विगाहा[ तत् परानीकं गजवाजिरथाकुलम् । शस्त्रप्रतापनिर्वीर्यान् कुरून् जित्वा5डनये पशून्
గుర్రాలను నడిపే విద్యలో నిపుణుడైన మరో మనిషి నాకు దొరికితే, నేను వెంటనే మహావేగంతో ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలతో కిటకిటలాడుతూ ఎత్తెత్తైన మహాధ్వజాలతో అలంకృతమైన ఆ శత్రుసేనలోకి దూసుకుపోతాను; నా శస్త్రప్రతాపంతో కురువులను నిర్వీర్యుల్ని చేసి జయించి సమస్త గోధనాన్ని తిరిగి తెస్తాను.
Verse 6
दुर्योधनं शान्तनवं कर्ण वैकर्तनं कृपम् । द्रोणं च सह पुत्रेण महेष्वासानू समागतान्
ఇక్కడ సమాగమమైన ఈ మహాధనుర్ధరులను—దుర్యోధనుడు, శాంతనునందన భీష్ముడు, వైకర్తన కర్ణుడు, కృపుడు, మరియు కుమారుడితో కూడిన ద్రోణుడు—నేను యుద్ధంలో భయభ్రాంతులకు గురిచేయగలను; ఈ క్షణమే నా గోధనాన్ని తిరిగి తెచ్చుకోగలను.
Verse 7
वित्रासयित्वा संग्रामे दानवानिव वज्रभृत् । अनेनैव मुहूर्तेन पुनः प्रत्यानये पशून्
వజ్రధారి ఇంద్రుడు దానవులను ఎలా భయభ్రాంతులకు గురిచేస్తాడో, అలాగే నేను సంగ్రామంలో వారిని వణికించి, ఈ ముహూర్తంలోనే మళ్లీ గోధనాన్ని తిరిగి తెస్తాను.
Verse 8
शून्यमासाद्य कुरव: प्रयान्त्यादाय गोधनम् | कि नु शक््यं मया कर्तु यदहं तत्र नाभवम्
స్థలం ఖాళీగా ఉన్నదని చూసి కౌరవులు గోధనాన్ని తీసుకొని వెళ్లిపోతున్నారు. అయితే ఆ సమయంలో నేను అక్కడ లేనప్పుడు, ఇప్పుడు నేను ఏమి చేయగలను?
Verse 9
पश्येयुरद्य मे वीर्य कुरवस्ते समागता: । कि नु पार्थोडर्जुन: साक्षादयमस्मान् प्रबाधते
ఇప్పుడు కౌరవులు ఇక్కడికి వచ్చేశారు కదా; ఈ రోజు నా పరాక్రమాన్ని వారు చూద్దురు. అప్పుడు వారు తప్పక అంటారు—“ఇతడు నిజంగా కుంతీపుత్రుడు పార్థ అర్జునుడేనా, మనలను ఇంతగా బాధిస్తున్నాడు?”
Verse 10
वैशम्पायन उवाच श्रुत्वा तदर्जुनो वाक्यं राज्ञ: पुत्रस्य भाषत: । अतीतसमये काले प्रियां भार्यामनिन्दिताम्
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—రాజకుమారుడు ఉత్తరుడు పలికిన ఆ మాటలు విని, సమస్త విషయాలలో నిపుణుడైన అర్జునుడు ఎంతో సంతోషించాడు. ఎందుకంటే అప్పటికే నియతకాలం గడిచిపోయింది; అందువల్ల పరిస్థితికి తగిన విధంగా, వివేకపూర్వకంగా వ్యవహరించేందుకు తన నిందలేని ప్రియ భార్యను ఏకాంతంలో పిలిపించాడు.
Verse 11
द्रुपदस्य सुतां तन्वीं पाउचालीं पावकात्मजाम् | सत्यार्जवगुणोपेतां भर्तु: प्रियहिते रताम्
ద్రుపదుని కుమార్తె—పాంచాలి, పవిత్ర అగ్నిలో జన్మించిన సన్నని అవయవాల ద్రౌపది—సత్యం, ఆర్జవం వంటి గుణాలతో యుక్తురాలు, భర్తకు ప్రియమూ హితమూ కలిగించడంలో నిమగ్నురాలు—(ఆమెను అర్జునుడు ఉద్దేశించి).
Verse 12
उवाच रहसि प्रीतः कृष्णां सर्वार्थकोविद: । उत्तरं ब्रृहि कल्याणि क्षिप्रं मद्गबघनादिदम्
హృదయంలో ఆనందంతో, సమస్త విషయాలలో నిపుణుడైన అర్జునుడు ఏకాంతంలో కృష్ణా (ద్రౌపది)తో అన్నాడు—“కల్యాణీ! నా మాటగా ఇది త్వరగా ఉత్తరునికి చెప్పు.”
Verse 13
अयं वै पाण्डवस्यासीत् सारथि: सम्मतो दृढ: । महायुद्धेषु संसिद्ध: स ते यन््ता भविष्यति
ఈ మనిషి పాండవుని సారథి—దృఢుడు, గౌరవనీయుడు, మహాయుద్ధాలలో సిద్ధుడు. ఇతడే నీకూ రథసారథి అవుతాడు.
Verse 14
“यह बृहन्नला पाण्डुनन्दन अर्जुनका सुदृढ़ एवं प्रिय सारथि रह चुका है। उसने बड़े-बड़े युद्धोंमें सफलता प्राप्त की है। वह तुम्हारा सारथि हो जायगा” ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—జనమేజయా! ఉత్తరుడు స్త్రీల మధ్య కూర్చొని, తనను తాను పోల్చుకుంటూ అర్జునుని పేరును పదే పదే ప్రస్తావించి గర్వోక్తులు పలికెను. బీభత్సుడు (అర్జునుడు) అనే నామోచ్ఛారణం ఇలా నిరంతరం సాగడం పాంచాలి (ద్రౌపది)కి సహించలేనిదైంది.
Verse 15
अथैनमुपसंगम्य स्त्रीमध्यात् सा तपस्विनी । व्रीडमानेव शनकैरिदं वचनमत्रवीत्,वह तपस्विनी स्त्रियोंके बीचसे उठकर उत्तरके समीप आयी और लजाती हुई-सी धीरे- धीरे इस प्रकार बोली--
అప్పుడు ఆ తపస్విని స్త్రీ స్త్రీల మధ్యనుండి లేచి అతని సమీపానికి వెళ్లి, లజ్జతో నిండినట్లుగా నెమ్మదిగా ఈ మాటలు పలికింది.
Verse 16
योडसौ बृहद्वारणाभो युवा सुप्रियदर्शन: । बृहन्नलेति विख्यात: पार्थस्यासीत्ू स सारथि:
రాజకుమారా! ఈయన మహాగజంలా దృఢదేహుడు, యౌవనవంతుడు, సుందరుడు, చూడటానికి అత్యంత మనోహరుడు; ‘బృహన్నలా’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడు. ఇతడే పూర్వం పార్థుడు (అర్జునుడు) యొక్క సారథి.
Verse 17
धनुष्यनवरश्नलासीत् तस्य शिष्यो महात्मन: । दृष्टपूर्वो मया वीर चरन्त्या पाण्डवान् प्रति
వీరా! ఇతడు ఆ మహాత్ముని శిష్యుడు; ధనుస్సు తాడు, బంధనాలు మొదలైనవి అమర్చడంలోనూ నిర్వహించడంలోనూ నిపుణుడు. పాండవుల వద్ద సంచరిస్తున్నప్పుడు నేను ఇతనిని ముందే చూశాను.
Verse 18
यदा तत् पावको दावमदहत् खाण्डवं महत् | अर्जुनस्य तदानेन संगृहीता हयोत्तमा:
అగ్నిదేవుడు దావానలరూపం ధరించి మహా ఖాండవవనాన్ని దహించినప్పుడు, అప్పుడే ఇతడే అర్జునుని ఉత్తమ అశ్వాల బాగడోరును పట్టి నియంత్రించాడు.
Verse 19
तेन सारथिना पार्थ: सर्वभूतानि सर्वश: । अजयतू् खाण्डवप्रस्थे न हि यन्तास्ति तादृश:
ఆ సారథి సహాయంతోనే పార్థుడు (అర్జునుడు) ఖాండవప్రస్థంలో అన్ని దిశలలో సమస్త ప్రాణులపై విజయం సాధించాడు; అందువల్ల అతనితో సమానమైన సారథి మరొకడు లేడు।
Verse 20
उत्तर उवाच सैरन्ध्रि जानासि तथा युवानं नपुंसको नैव भवेद् यथासौ । अहं न शकनोमि बृहन्नलां शुभे वक्तुं स्वयं यच्छ हयान् ममेति वै
ఉత్తరుడు అన్నాడు—సైరంధ్రీ! ఈ యువకుడు అటువంటి గుణాలతో విరాజిల్లుతున్నాడు; అతడు నపుంసకుడై ఉండలేడు అని నీవు బాగా తెలుసు. కాబట్టి నీవే అతనితో చెప్పితే అది సముచితం. శుభే! ‘నా గుర్రాల కట్టును నీవే పట్టుకో’ అని నేను స్వయంగా బృహన్నలాతో చెప్పలేను।
Verse 21
द्रौपहुुवाच येयं कुमारी सुश्रोणी भगिनी ते यवीयसी । अस्या: स वीर वचन करिष्यति न संशय:
ద్రౌపది చెప్పింది—వీరా! ఈ సుందర నడుముగల కన్య నీ చిన్న చెల్లెలు ఉత్తర. అతడు ఆమె మాటను తప్పక మన్నిస్తాడు; ఇందులో సందేహం లేదు।
Verse 22
यदि वै सारथि: स स्यात् कुरून् सर्वान् न संशय: । जित्वा गाश्न समादाय ध्रुवमागमनं भवेत्
అతడు నిజంగా సారథి అయితే, సందేహం లేకుండా సమస్త కురువులను జయించి, గోవులను తిరిగి తీసుకొని, మీరింకా ఈ నగరానికి తిరిగి రావడం నిశ్చయమవుతుంది।
Verse 23
एवमुक्त: स सैरन्ध्र्या भगिनीं प्रत्यभाषत । गच्छ त्वमनवद्याज्ञि तामानय बृहन्नलाम्,सैरन्ध्रीके ऐसा कहनेपर उत्तर अपनी बहिनसे बोला--निर्दोष अंगोंवाली उत्तरे! जाओ, उस बृहन्नलाको बुला ले आओ”
సైరంధ్రీ ఇలా చెప్పగా, ఉత్తరుడు తన చెల్లెలితో అన్నాడు—నిర్దోషాంగీ! నీవు వెళ్లి ఆ బృహన్నలాను ఇక్కడికి తీసుకురా।
Verse 24
सा क्षात्रा प्रेषिता शीघ्रमगच्छन्नर्तनागृहम् । यत्रास्ते स महाबाहुश्छन्न: सत्रेण पाण्डव:,भाईके भेजनेपर कुमारी उत्तरा शीघ्र नृत्यशालामें गयी, जहाँ पाण्डुनन्दन महाबाहु अर्जुन कपटवेषमें छिपकर रहते थे
అన్న ఆజ్ఞతో కన్య ఉత్తర వేగంగా నృత్యశాలకెళ్లింది; అక్కడ పాండునందన మహాబాహు అర్జునుడు అజ్ఞాతవాస వ్రతాన్ని కాపాడుతూ వేషధారణలో గుప్తంగా నివసించుచుండెను.
Verse 36
इति श्रीमहा भारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तरगोग्रहे बृहन्नलासारथ्यकथने षट्त्रिंशो5ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత విరాటపర్వంలోని గోహరణపర్వంలో ఉత్తర గోగ్రహణ ప్రయత్నము మరియు బృహన్నల సారథ్యకథనము గల ముప్పై ఆరవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Frequently Asked Questions
Uttara faces a dharma-sankat between self-preservation through retreat and the kṣatriya obligation to stand firm when the polity’s honor and security are at stake; the chapter evaluates flight as a breach of role-duty under public scrutiny.
Dharma is enacted through steadiness under fear: competence includes emotional regulation, acceptance of responsibility, and willingness to perform a necessary role—even if one is not the primary combatant—within a larger ethical objective.
No explicit phalaśruti appears; the meta-commentary is narrative, with Vaiśaṃpāyana characterizing Uttara’s lament as folly and using the scene to underscore how discernment and composure preserve dharma during crisis.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.