Shloka 5
त्रिगर्त-मात्स्य-संग्रामः
The Trigarta–Matsya Engagement at Twilight
(तत: शब्दो महानासीद् रेणुश्व दिवमस्पृशत् | शड्खदुन्दुभिघोषश्न भेरीणां च महास्वन: ।। गवाश्वरथनागानां नराणां च पदातिनाम् | इससे उस समय बड़ा भारी कोलाहल मचा। धरतीकी धूल उड़कर ऊँचे आकाशमें व्याप्त हो गयी। शंख, दुन्दुभि तथा नगारोंके महान् शब्द सब ओर गूँज उठे। बैलों, घोड़ों, रथों, हाथियों तथा पैदल सैनिकोंकी आवाज सब ओर फैल गयी। एवं तैस्त्वभिनिर्याय मत्स्यराजस्य गोधने ।। त्रिगर्तैर्गलहामाणे तु गोपाला: प्रत्यषेधयन् । इस प्रकार इन सबके साथ आक्रमण करके जब त्रिगर्तदेशीय योद्धा मत्स्यराजके गोधनको लेकर जाने लगे, उस समय उन गौओंके रक्षकोंने उन सैनिकोंको रोका। अथ त्रिगर्ता बहव: परिगृह धनं बहु ।। परिक्षिप्य हयै: शीघ्रै रथव्रातैश्व भारत । गोपालान प्रत्ययुध्यन्त रणे कृत्वा जये धृतिम् ।। ते हन्यमाना बहुभि: प्रासतोमरपाणिशि: । गोपाला गोकुले भक्ता वारयामासुरोजसा । परश्वधैश्व मुसलैर्भिन्दिपालै श्व मुद्गरैः ।। गोपाला: कर्षणैश्षिन्रैर्जघ्नुरश्वान् समन््ततः । भारत! तब त्रिगर्तोने बहुत-सा धन लेकर उसे अपने अधिकारमें करके शीघ्रगामी अश्ों तथा रथसमूहोंद्वारा युद्धमें विजयका दृढ़ संकल्प लेकर उन गोरक्षकोंका सामना करना आरम्भ किया। त्रिगर्तोकी संख्या बहुत थी। वे हाथोंमें प्रास और तोमर लेकर विराटके ग्वालोंको मारने लगे; तथापि गोसमुदायके प्रति भक्तिभाव रखनेवाले वे ग्वाले बलपूर्वक उन्हें रोके रहे। उन्होंने फरसे, मूसल, भिन्दिपाल, मुद्गर तथा “कर्षण” नामक विचित्र शस्त्रोंद्वारा सब ओरसे शत्रुओंके अश्वोंको मार भगाया। ते हन्यामाना: संक्रुद्धास्त्रिगर्ता रथयोधिन: ।। विसृज्य शरवर्षाणि गोपिन् व्यद्रावयन् रणे ।) ग्वालोंके आघातसे अत्यन्त कुपित हो रथोंद्वारा युद्ध करनेवाले त्रिगर्तमैनिक बाणोंकी वर्षा करके उन ग्वालोंको रणभूमिसे खदेड़ने लगे। ततो जवेन महता गोप: पुरमथाव्रजत् । स दृष्टवा मत्स्यराजं च रथात् प्रस्कन्द्य कुण्डली,तब उन गौओंका रक्षक गोप, जिसने कानोंमें कुण्डल पहन रखे थे, रथपर आरूढ़ हो तीव्र गतिसे नगरमें आया और मत्स्यराजको देखकर दूरसे ही रथसे उतर पड़ा
tataḥ śabdo mahān āsīd reṇuś ca divam aspṛśat | śaṅkha-dundubhi-ghoṣaś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanaḥ || gavāśva-ratha-nāgānāṃ narāṇāṃ ca padātinām | evaṃ taiḥ saha abhiniryāya matsyarājasya go-dhane | trigartair galahāmāṇe tu gopālāḥ pratyasedhayan || atha trigartā bahavaḥ parigṛhya dhanaṃ bahu | parikṣipya hayaiḥ śīghrair rathavrātaiś ca bhārata | gopālān pratyayudhyanta raṇe kṛtvā jaye dhṛtim || te hanyamānā bahubhiḥ prāsa-tomara-pāṇibhiḥ | gopālā gokule bhaktā vārayāmāsur ojasā | paraśvadhaiś ca musalaiḥ bhindipālaiś ca mudgaraiḥ || gopālāḥ karṣaṇaiḥ śinraiḥ jaghnur aśvān samantataḥ | te hanyamānāḥ saṃkruddhās trigartā rathayodhinaḥ | visṛjya śaravarṣāṇi gopīn vyadrāvayan raṇe || tato javena mahatā gopaḥ puram athāvrājat | sa dṛṣṭvā matsyarājaṃ ca rathāt praskandya kuṇḍalī ||
అప్పుడు మహా కోలాహలం చెలరేగింది; భూమి నుండి లేచిన ధూళి ఆకాశాన్ని తాకినట్లు వ్యాపించింది. శంఖధ్వని, దుందుభుల మ్రోగు, భేరుల మహానాదం అన్ని దిక్కులా ప్రతిధ్వనించింది; పశువులు, గుర్రాలు, రథాలు, ఏనుగులు, పాదసైనికుల శబ్దం నలుమూలలా విస్తరించింది. ఇలా త్రిగర్తులు దళబలాలతో బయలుదేరి మత్స్యరాజు గోధనంపై దాడి చేశారు. వారు గోవులను తోలుకుపోతుండగా, గోపాలులు వారిని అడ్డుకున్నారు. తరువాత అనేక మంది త్రిగర్తులు ఎంతో ధనాన్ని స్వాధీనం చేసుకొని, వేగవంతమైన గుర్రాలు మరియు రథసమూహాలతో దానిని చుట్టుముట్టి, విజయ సంకల్పంతో యుద్ధంలో గోపాలులను ఎదుర్కొన్నారు. ప్రాసాలు, తోమరాలు పట్టిన అనేకుల దెబ్బలకు గాయపడినా, గోశాలాభక్తులైన గోపాలులు బలంగా వారిని నిలువరించారు. గొడ్డళ్లు, ముసళ్లు, భిందిపాలాలు, గదలు మరియు ‘కర్షణ’ అనే విచిత్రాయుధంతో వారు శత్రువుల గుర్రాలను అన్ని వైపులా కూల్చివేశారు. దెబ్బలతో కోపించిన, రథయోధులైన త్రిగర్తులు బాణవర్షం కురిపించి గోపాలులను రణభూమి నుండి తరిమేశారు. అప్పుడు కుండలధారి ఒక గోపుడు మహా వేగంతో నగరానికి వెళ్లి, మత్స్యరాజును చూసి రథం నుండి దూకి దిగాడు.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights civic and ethical duty: protecting communal wealth (cattle) and resisting unjust seizure. The cowherds’ steadfastness shows loyalty to one’s charge and the social importance of safeguarding livelihoods, while the raiders’ aggression illustrates adharma expressed as predatory violence.
The Trigartas launch a raid on King Virāṭa’s cattle, creating a massive battlefield commotion. The cowherds initially resist with improvised and standard weapons, even striking down horses, but the Trigartas retaliate with arrow-showers and rout them. A cowherd then rushes to the city to inform the Matsya king.